Utpatti उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच । तयोः प्रविष्टयोर्देव्योः पद्मसद्म बभूव तत् । चन्द्रद्वयोदयोद्द्योतधवलोदरसुन्दरम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | tayoḥ praviṣṭayordevyoḥ padmasadma babhūva tat | candradvayodayodyotadhavalodarasundaram || 1 ||

कोमलामलसौगन्ध्यमृदुमन्दारमारुतम् । तत्प्रभावेन निद्रालुनृपेतरनराङ्गनम् || २ ||

komalāmalasaugandhyamṛdu mandāramārutam | tatprabhāvena nidrālunṛpetaranarāṅganam || 2 ||

सौभाग्यनन्दनोद्यानं विद्रुतव्याधिवेदनम् । सवसन्तं वनमिव फुल्लं प्रातीरवाम्बुजम् || ३ ||

saubhāgyanandanodyānaṃ vidrutavyādhivedanam | savasantaṃ vanamiva phullaṃ prātīravāmbujam || 3 ||

तयोर्देहप्रभापूरैः शशिनिस्यन्दशीतलैः । आह्लादितोऽसौ बुबुधे राजोक्षित इवामृतैः || ४ ||

tayordehaprabhāpūraiḥ śaśinisyandaśītalaiḥ | āhlādito'sau bubudhe rājokṣita ivāmṛtaiḥ || 4 ||

आसनद्वयविश्रान्तं स ददर्शाप्सरोद्वयम् । मेरुशृङ्गद्वये चन्द्रबिम्बद्वयमिवोदितम् || ५ ||

āsanadvayaviśrāntaṃ sa dadarśāpsarodvayam | meruśṛṅgadvaye candrabimbadvayamivoditam || 5 ||

परिसंयमितालम्बिमाल्यहाराधराम्बरः । पुष्पाहार इवोत्फुल्लं जग्राह कुसुमाञ्जलिम् || ७ ||

parisaṁyamitālambimālyahārādharāmbaraḥ | puṣpāhāra ivotphullaṁ jagrahā kusumāñjaliṁ || 7 ||

उपधानप्रदेशस्थात्स्वयं पटलकोटरात् । बद्धपद्मासनो भूमौ भूत्वोवाचेदमानतः || ८ ||

upadhānapradeśasthāt svayaṁ paṭalakoṭarāt | baddhapadmāsano bhūmau bhūtvovācedamānataḥ || 8 ||

जयतां जन्मदोस्थित्यदाहदोषशशिप्रभे । देव्यौ बाह्यान्तरतमोविद्रावणरविप्रभे || ९ ||

jayatāṁ janmadosthityadāhadōṣaśaśiprabhe | devyau bāhyāntaratamovidrāvaṇaraviprabhe || 9 ||

तयोरुक्त्वेति तत्याज पादयोः कुसुमाञ्जलिम् । तीरद्रुमो विकसितः पद्मिन्यो पद्मयोरिव || १० ||

tayoruktvā iti tatyāja pādayoḥ kusumāñjalim | tīradrumo vikasitaḥ padminyo padmayoriva || 10 ||

लीलायै भूपजन्माथ वक्तुं मन्त्रिणमीश्वरी । बोधयामास पार्श्वस्थं संकल्पेन सरस्वती || ११ ||

līlāyai bhūpajanmātha vaktuṁ mantrinamīśvarī | bodhayāmāsa pārśvasthaṁ saṁkalpena sarasvatī || 11 ||

प्रबुद्धोप्सरसौ दृष्ट्वा प्रणम्य कुसुमाञ्जलिम् | तयोः पादेषु संत्यज्य विवेश पुरतो नतः || १२ ||

prabuddhopsarasau dṛṣṭvā praṇamya kusumāñjalim | tayoḥ pādeṣu saṃtyajya viveśa purato nataḥ || 12 ||

उवाच देवी हे राजन्कस्त्वं कस्य सुतः कदा | इह जात इति श्रुत्वा स मन्त्री वाक्यमब्रवीत् || १३ ||

uvāca devī he rājan kastvaṃ kasya sutaḥ kadā | iha jāta iti śrutvā sa mantrī vākyamabravīt || 13 ||

देव्यौ युष्मत्प्रसादोऽयं भवत्योरपि यत्पुरः | वक्तुं शक्नोमि तद्देव्यौ श्रूयेतां जन्म मत्प्रभोः || १४ ||

devyau yuṣmatprasādo'yaṃ bhavatyorapi yatpuraḥ | vaktuṃ śaknomi taddevyau śrūyetāṃ janma matprabhoḥ || 14 ||

आसीदिक्ष्वाकुवंशोत्थो राजा राजीवलोचनः | श्रीमान्कुन्दरथो नाम दोश्छायाच्छादितावनिः || १५ ||

āsīdikṣvākuvaṃśottho rājā rājīvalocanaḥ | śrīmānkundaratho nāma dośchāyācchāditāvaniḥ || 15 ||

तस्याभूदिन्दुवदनः पुत्रो भद्ररथाभिधः | तस्य विश्वरथः पुत्रस्तस्य पुत्रो बृहद्रथः || १६ ||

tasyābhūdinduvadanaḥ putro bhadrarathābhidhaḥ | tasya viśvarathaḥ putrastasya putro bṛhadrathaḥ || 16 ||

तस्य सिन्धुरथः पुत्रस्तस्य शैलरथः सुतःतस्य कामरथः पुत्रस्तस्य पुत्रो महारथः || १७ ||

tasya sindhurathaḥ putrastasya śailarathaḥ sutaḥtasya kāmarathaḥ putrastasya putro mahārathaḥ || 17 ||

तस्य विष्णुरथः पुत्रस्तस्य पुत्रो नभोरथःअयमस्मत्प्रभुस्तस्य पुत्रः पूर्णामलाकृतिः || १८ ||

tasya viṣṇurathaḥ putrastasya putro nabhorathaḥayamasmatprabhustasya putraḥ pūrṇāmalākṛtiḥ || 18 ||

अमृतापूरितजनः क्षीरोदस्येव चन्द्रमाःमहद्भिः पुण्यसंभारैर्विदूरथ इति श्रुतः || १९ ||

amṛtāpūritajanaḥ kṣīrodasyeva candramāḥmahadbhiḥ puṇyasaṃbhārairvidūratha iti śrutaḥ || 19 ||

जातो मातुः सुमित्राया गौर्या गुह इवापरःपितास्य दशवर्षस्य दत्त्वा राज्यं वनं गतः || २० ||

jāto mātuḥ sumitrāyā gauryā guha ivāparaḥpitāsya daśavarṣasya dattvā rājyaṃ vanaṃ gataḥ || 20 ||

पालयत्येष भूपीठं ततः प्रभृति धर्मतःभवत्यावद्यसंप्राप्ते फलिते सुकृतद्रुमे || २१ ||

pālayatyeṣa bhūpīṭhaṃ tataḥ prabhṛti dharmataḥbhavatyāvadyasaṃprāpte phalite sukṛtadrume || 21 ||

देव्यौ दीर्घतपःक्लेशशतैर्दुष्प्रापदर्शने | इत्ययं वसुधाधीशो विदूरथ इति श्रुतः || २२ ||

devyau dīrghatapaḥkleśaśatairduṣprāpadarśane | ityayaṃ vasudhādhīśo vidūratha iti śrutaḥ || 22 ||

अद्य युष्मत्प्रसादेन परां पावनतां गतःइत्युक्त्वा संस्थिते तूष्णीं मन्त्रिण्यवनिपे तथा || २३ ||

adya yuṣmatprasādena parāṃ pāvanatāṃ gataḥityuktvā saṃsthite tūṣṇīṃ mantriṇyavanipe tathā || 23 ||

कृताञ्जलौ नतमुखे बद्धपद्मासनेऽवनौ | राजन्स्मर विवेकेन पूर्वजातिमिति स्वयम् || २४ ||

kṛtāñjalau natamukhe baddhapadmāsane'vanau | rājansmara vivekena pūrvajātimiti svayam || 24 ||

वदन्ती मूर्ध्नि पस्पर्श तं करेण सरस्वती | अथ हार्दं तमो मायापद्मस्य क्षयमाययौ || २५ ||

vadantī mūrdhni pasparśa taṃ kareṇa sarasvatī | atha hārdaṃ tamo māyāpadmasya kṣayamāyayau || 25 ||

सुविकासं च हृदयं ज्ञप्तिस्पर्शोदयेऽभवत् | सस्मार पूर्ववृत्तान्तमन्तः स्फुरदिव स्थितम् || २६ ||

suvikāsaṃ ca hṛdayaṃ jñaptisparśodaye'bhavat | sasmāra pūrvavṛttāntamanataḥ sphuradiva sthitam || 26 ||

त्यक्तदेहैकराज्यत्वं लीलाविलसितान्वितम् । ज्ञात्वा प्रज्ञप्तिवृत्तान्तं लीलायास्तु विजृम्भितम् || २७ ||

tyaktadehaikarājyatvaṃ līlāvilasitānvitam | jñātvā prajñaptivṛttāntaṃ līlāyāstu vijṛmbhitam || 27 ||

आत्मोदन्तं बभूवासावुह्यमान इवार्णवे । उवाचात्मनि संसारे बत मायेयमातता || २८ ||

ātmoudantaṃ babhūvāsāvuhyamāna ivārṇave | uvācātmani saṃsāre bata māyeyamātatā || 28 ||

परिज्ञाता प्रसादेन देव्योरिह मयाधुना । राजोवाच । हे देव्यौ किमिदं नाम दिनमेकं मृतस्य मे || २९ ||

parijñātā prasādena devyorih mayādhunā | rājovāca | he devyau kimidaṃ nāma dinamekaṃ mṛtasya me || 29 ||

गतमद्येह जातानि वयो वर्षाणि सप्ततिः । स्मराम्यनेककार्याणि स्मरामि प्रपितामहम् || ३० ||

gatamadyeha jātāni vayo varṣāṇi saptatiḥ | smarāmyanekakāryāṇi smarāmi prapitāmaham || 30 ||

स्मरामि बाल्यं तारुण्यं मित्रं बन्धुपरिच्छदम् । ज्ञप्तिरुवाच । राजन्मृतिमहामोहमूर्च्छायाः समनन्तरम् || ३१ ||

smarāmi bālyaṃ tāruṇyaṃ mitraṃ bandhuparicchadam | jñaptiruvāca | rājanmṛtimahāmohamūrcchāyāḥ samanantaram || 31 ||

तस्मिँल्लोकान्तरेऽतीते तस्मिन्नेव मुहूर्तके | तस्मिन्नेव गृहे चास्मिन्नेव व्योम्न्यपि सद्मनि || ३२ ||

tasmillokāntare'tīte tasmineva muhūrtake | tasmineva gṛhe cāsmineva vyomnyapi sadmani || 32 ||

अयं तस्य गृहस्यान्तर्व्योमन्येव किल स्थिते | गिरिग्रामकविप्रस्य गृहेऽन्तर्भूप मण्डपः || ३३ ||

ayaṃ tasya gṛhasyāntarvyomanyeva kila sthite | girigrāmakaviprasya gṛhe'ntarbhoop maṇḍapaḥ || 33 ||

तस्यान्तरेऽयमाभाति प्रत्येकं च जगद्गृहम् | किल ब्राह्मणगेहान्तर्जीवस्ते मदुपास्थितः || ३४ ||

tasyāntare'yamābhāti pratyekaṃ ca jagadgṛham | kila brāhmaṇagehāntarjīvaste madupāsthitaḥ || 34 ||

तत्रैव तस्य भूपीठं तस्मिंश्च किल मण्डपे | तस्यैव च गृहस्यान्तरिदं संसारमण्डलम् || ३५ ||

tatraiva tasya bhūpīṭhaṃ tasmimśca kila maṇḍape | tasyeva ca gṛhasyāntaridaṃ saṃsāramanḍalam || 35 ||

तन्नैवेदं तव गृहं स्थितमारम्भमन्थरम् | तत्रैव चेतसि तव निर्मलाकाशनिर्मले || ३६ ||

tannai vedam tava gṛhaṃ sthitamārambhamantharam | tatraiva cetasi tava nirmalākāśanirmale || 36 ||

प्रतिभामागतमिदं व्यवहारभ्रमाततम् | यथेदं नाम मे जन्म तथेक्ष्वाकुकुलं मम || ३७ ||

pratibhāmāgatamidaṃ vyavahārabhramātatam | yathedaṃ nāma me janma tathekṣvākukulaṃ mama || 37 ||

एवंनामान एते मे पुराभूवन्पितामहाः | जातोऽहमभवं बालो दशवर्षस्य मे पिता || ३८ ||

evaṃnāmāna ete me purābhūvanpitāmahāḥ | jāto'hamabhavaṃ bālo daśavarṣasya me pitā || 38 ||

परिव्राड्विपिनं यात इह राज्येऽभिषिच्य माम् | ततो दिग्विजयं कृत्वा कृत्वा राज्यमकण्टकम् || ३९ ||

parivrāḍvipinaṃ yāta iha rājye'bhiṣicya mām | tato digvijayaṃ kṛtvā kṛtvā rājyamakaṇṭakam || 39 ||

अमीभिर्मन्त्रिभिः पौरैः पालयामि वसुन्धराम् | यज्ञक्रियाक्रमवतो धर्मे पालयतः प्रजाः || ४० ||

amībhirmantribhiḥ pauraiḥ pālayāmi vasundharām | yajñakriyākramavato dharme pālayataḥ prajāḥ || 40 ||

वयसः समतीतानि मम वर्षाणि सप्ततिः | इदं परबलं प्राप्तं मम दारुणविग्रहः || ४१ ||

vayasaḥ samatītāni mama varṣāṇi saptatiḥ | idaṃ parabalaṃ prāptaṃ mama dāruṇavigrahaḥ || 41 ||

युद्धं कृत्वेदमायातो गृहमस्मिन्यथास्थितम् | इमे देव्यौ गृहे प्राप्ते ममैते पूजयाम्यहम् || ४२ ||

yuddhaṃ kṛtvēdamāyāto gṛhamasminyathāsthitam | ime devyau gṛhē prāpte mamaite pūjayāmyaham || 42 ||

पूजिता हि प्रयच्छन्ति देवताः स्वसमीहितम् | ममेयमेतयोरेका ज्ञानं जातिस्मृतिप्रदम् || ४३ ||

pūjitā hi prayacchanti devatāḥ svasamīhitam | mameyametayorekā jñānaṃ jātismṛtipradam || 43 ||

इह दत्तवती देवी भाब्जस्येव विकासनम् | इदानीं कृतकृत्योऽस्मि जातोऽस्मि गतसंशयः || ४४ ||

iha dattavatī devī bhābjasyeva vikāsanam | idānīṃ kṛtakṛtyo'smi jāto'smi gatasaṃśayaḥ || 44 ||

नानाचारविहाराढ्या सलोकान्तरसंचरा | यस्मिन्नेव मुहूर्ते त्वं मृतिमभ्यागतः पुरा || ४६ ||

nānācāravihārāḍhyā salokāntarasaṃcarā | yasminneva muhūrte tvaṃ mṛtimabhyāgataḥ purā || 46 ||

तदैव प्रतिभैषा ते स्वयमेवोदिता हृदि | एकामावर्तचलनां त्यक्त्वा दत्ते यथाऽपराम् || ४७ ||

tadaiva pratibhaiṣā te svayamevoditā hṛdi | ekāmāvartacalanāṃ tyaktvā dattē yathā'parām || 47 ||

क्षिप्रमेव नदीवाहो वित्प्रवाहस्तथैव च | आवर्तान्तरसंमिश्रो यथावर्तः प्रवर्तते || ४८ ||

kṣiprameva nadīvāho vitpravāhastathaiva ca | āvartāntarasaṃmiśro yathāvartaḥ pravartate || 48 ||

कदाचिदेवं सर्गश्रीर्मिश्राऽमिश्रा च वर्धते | तस्मिन्मृतिमुहूर्ते ते प्रतिभानमुपागतम् || ४९ ||

kadācid evaṃ sargaśrīrmiśrā'miśrā ca vardhate | tasminmṛtimuhūrte te pratibhānam upāgatam || 49 ||

एतज्जालमसद्रूपं चिद्भानोः समुपस्थितम् | यथा स्वप्नमुहूर्तेऽन्तः संवत्सरशतभ्रमः || ५० ||

etajjālam asadrūpaṃ cidbhānoḥ samupasthitam | yathā svapnamuhūrte'ntaḥ saṃvatsarśatabhramaḥ || 50 ||

यथा संकल्पनिर्माणे जीवनं मरणं पुनः | यथा गन्धर्वनगरे कुड्यमण्डनवेदनम् || ५१ ||

yathā saṃkalpanirmāṇe jīvanaṃ maraṇaṃ punaḥ | yathā gandharvanagare kuḍyamaṇḍanavedanam || 51 ||

यथा नौयानसंरम्भे वृक्षपर्वतवेपनम् | यथा स्वधातुसंक्षोभे पूर्वपर्वतनर्तनम् || ५२ ||

yathā nauyānasaṃrambhe vṛkṣaparvatavepanam | yathā svadhātusaṃkṣobhe pūrvaparvatanartanam || 52 ||

यथा समञ्जसं स्वप्ने स्वशिरःप्रविकर्तनम् | मिथ्यैवैवमियं प्रौढा भ्रान्तिराततरूपिणी || ५३ ||

yathā samañjasaṃ svapne svaśiraḥpravikartanam | mithyaivaimiyam prauḍhā bhrāntirātatarūpiṇī || 53 ||

वस्तुतस्तु न जातोऽसि न मृतोऽसि कदाचन | शुद्धविज्ञानरूपस्त्वं शान्त आत्मनि तिष्ठसि || ५४ ||

vastutastu na jāto'si na mṛto'si kadācana | śuddhavijñānarūpastvaṃ śānta ātmani tiṣṭhasi || 54 ||

पश्यसीवैतदखिलं न च पश्यसि किंचन | सर्वात्मकतया नित्यं प्रकचस्यात्मनात्मनि || ५५ ||

paśyasīvaitadakhilaṃ na ca paśyasi kiñcana | sarvātmakatayā nityaṃ prakacasyātmanātmani || 55 ||

महामणिरिवोदार आलोक इव भास्वरः | वस्तुतस्तु न भूपीठमिदं न च भवानयम् || ५६ ||

mahāmaṇirivodāra āloka iva bhāsvaraḥ | vastutastu na bhūpīṭhamidaṃ na ca bhavānayam || 56 ||

न चेमे गिरयो ग्रामा न चैते न च वै वयम् | गिरिग्रामकविप्रस्य मण्डपाकाशके किल || ५७ ||

na ceme girayo grāmā na caite na ca vai vayam | girigrāmakaviprasya maṇḍapākāśake kila || 57 ||

तल्लीलाभर्तृदाराढ्यं जगदाभाति भास्वरम्| तत्र लीलाराजधानी मण्डपामण्डिताकृतिः || ५८ ||

tallīlābhartṛdārāḍhyaṃ jagadābhāti bhāsvaraṃ| tatra līlārājadhānī maṇḍapāmaṇḍitākṛtiḥ || 58 ||

भाति तस्योदरे व्योम्नि तदेवं विदितं जगत्| तस्मिञ्जगति गेहेऽन्तर्यस्मिन्वयमिह स्थिताः || ५९ ||

bhāti tasyodare vyomni tadevaṃ viditaṃ jagat| tasmiñjagati gehe'ntaryasminvayamiha sthitāḥ || 59 ||

एवं तेषां मण्डपानां व्योमाव्योमैव निर्मलम्| तथैव मण्डपेष्वस्ति न मही न च पत्तनम् || ६० ||

evaṃ teṣāṃ maṇḍapānāṃ vyomāvyomaiava nirmalam| tathaiva maṇḍapeṣvasti na mahī na ca pattanam || 60 ||

न वनानि न शैलौघा न मेघसरिदर्णवाः| केवलं तत्र निःशून्ये विहरन्ति गृहे जनाः || ६१ ||

na vanāni na śailaughā na meghasaridarṇavāḥ| kevalaṃ tatra niḥśūnye viharanti gṛhe janāḥ || 61 ||

न पश्यन्ति जना नापि पार्थिवा न च भूधराः| विदूरथ उवाच| एवं चेत्तत्कथं देवि ममेहानुचरा इमे || ६२ ||

na paśyanti janā nāpi pārthivā na ca bhūdharāḥ| vidūratha uvāca| evaṃ cet tat kathaṃ devi mamehānucarā ime || 62 ||

संपन्ना आत्मना सन्ति ते किमात्मनि नोऽथवा | जगत्स्वप्नार्थवद्भाति तस्य स्वप्ननरादयः || ६३ ||

saṃpannā ātmanā santi te kimātmani no'thavā | jagatsvapnārthavadbhāti tasya svapnanarādayaḥ || 63 ||

कथमात्मनि सत्याः स्युर्न सत्या वेति मे वद | श्रीसरस्वत्युवाच | राजन्विदितवेद्येषु शुद्धबोधैकरूपिषु || ६४ ||

kathamātmani satyāḥ syurna satyā veti me vada | śrīsarasvatyuvāca | rājanviditavedyeṣu śuddhabodhaikarūpiṣu || 64 ||

न किंचिदेतत्सद्रूपं चिद्व्योमात्मसु जागतम् | शुद्धबोधात्मनो भाति कृतो नाम जगद्भ्रमः || ६५ ||

na kiṃcidetatsadrūpaṃ cidvyomātmasu jāgatam | śuddhabodhātmano bhāti kṛto nāma jagadbhamaḥ || 65 ||

रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्ते पुनः सर्पभ्रमः कुतः | असद्भावे परिज्ञाते कुतः सत्ता जगद्भ्रमे || ६६ ||

rajjvāṃ sarpa bhrame śānte punaḥ sarpa bhramaḥ kutaḥ | asadbhāve parijñāte kutaḥ sattā jagadbhame || 66 ||

परिज्ञाते मृगजले पुनर्जलमतिः कुतः | स्वप्नकाले परिज्ञाते स्वे स्वप्नमरणं कुतः | स्वस्वप्ने स्वप्नमृतिभीरमृतस्यैव जायते || ६७ ||

parijñāte mṛgajale punarjalamatiḥ kutaḥ | svapnakāle parijñāte sve svapnamaraṇaṃ kutaḥ | svasvapne svapnamṛtibhīramṛtasyeva jāyate || 67 ||

बुद्धस्य शुद्धस्य शरन्नभःश्रीः स्वच्छावदातातितताशयस्य | अहं जगच्चेति कुशब्दकार्थो न वस्तुतः सोऽङ्ग हि वाचिकं तत् || ६८ ||

buddhasya śuddhasya śarannabhaḥśrīḥ svacchāvadātātitatāśayasya | ahaṃ jagaccheti kuśabdakārtho na vastutaḥ so'ṅga hi vācikaṃ tat || 68 ||

इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम | स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम || ६९ ||

ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskarṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma || 69 ||