Utpatti, Chapter 40 उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं निशाचराचारचिरघोरे रणाङ्गणे । अहनीव जनाचारे स्थिते यामावरेहिते || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ niśācarācāraciraghore raṇāṅgaṇe | ahanīva janācāre sthite yāmāvarehite || 1 ||

हस्तहार्यतमःपिण्डस्फुटकुड्ये निशागृहे । लाभोच्छदोच्चलचते भूतसङ्घे प्रवल्गति || २ ||

hastahāryatamaḥpiṇḍasphuṭakuḍye niśāgṛhe | lābhocchadochcalacate bhūtasaṅghe pravalgati || 2 ||

निःशब्दे ध्वान्तसंचारे निद्रारुद्धककुब्गणे । लीलापतिरुदारात्मा किंचित्खिन्नमना इव || ३ ||

niḥśabde dhvāntasaṃcāre nidrāruddhakakubgaṇe | līlāpatirudārātmā kiṃcitskhinnamanā iva || 3 ||

प्रातःकार्यं विचार्याशु मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः । दीर्घचन्द्रसमाकारे शयने हिमशीतले || ४ ||

prātaḥkāryaṃ vicāryāśu mantrabhirmantrikovidaiḥ | dīrghacandrasamākāre śayane himaśītale || 4 ||

सुकृतं दुष्कृतं चेदं ममेति कृतकल्पनम् । बालोऽभूवमहं त्वद्य युवेति विलसद्धृदि || ५ ||

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cedaṃ mameti kṛtakalpanam | bālo'bhūvamahaṃ tvadya yuveti vilasaddhṛdi || 5 ||

अथ ते ललने व्योम तत्परित्यज्य तद्गृहम् । रन्ध्रैर्विविशतुर्वातलेखेऽब्जमुकुलं यथा || ६ ||

atha te lalane vyoma tatparityajya tadgṛham | randhrairvivishaturvātalekhe'bjamukulaṃ yathā || 6 ||

श्रीराम उवाच । कियन्मात्रमिदं स्थूलं शरीरं वाग्विदांवर । रन्ध्रेण तन्तुतनुना कथमाश्वाविशत्प्रभो || ७ ||

śrīrāma uvāca | kiyanmātramidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ vāgvidāṃvara | randhreṇa tantutanunā kathamāśvāviśatprabho || 7 ||

श्रीवसिष्ठ उवाचाधिभौतिकदेहोऽहमिति यस्य मतिभ्रमःतस्यासावणुरन्ध्रेण गन्तुं शक्नोति नानघ || ८ ||

śrīvasiṣṭha uvācaādhibhautikadeho'hamiti yasya matibhramaḥtasyāsāvaṇurandhreṇa gantuṃ śaknoti nānagha || 8 ||

रोधितोऽहमनेनेति न माम्यत्रेति यस्य धीः । अनुभूतानुभवती भवतीत्यनुभूयते || ९ ||

rodhito'hamaneneti na māmyatreti yasya dhīḥ | anubhūtānubhavatī bhavatītyanubhūyate || 9 ||

येनानुभूतं पूर्वार्धं गच्छामीति स तत्क्रियः । कथं भवति पश्चार्धं गमनोन्मुखचेतनः || १० ||

yenānubhūtaṃ pūrvārdhaṃ gacchāmīti sa tatkriyaḥ | kathaṃ bhavati paścārdhaṃ gamanounmukhacetanaḥ || 10 ||

नहि वार्यूर्ध्वमायाति नाधो गच्छति पावकः | या यथैव प्रवृत्ता चित्सा तथैव प्रतिष्ठिता || ११ ||

nahi vāryūrdhvamāyāti nādho gacchati pāvakaḥ | yā yathaiva pravṛttā citsā tathaiva pratiṣṭhitā || 11 ||

छायायामुपविष्टस्य कुतस्तापानुभूतयः | यस्य संवेदनेऽन्योऽर्थः केनचिन्नानुभूयते || १२ ||

chāyāyāmupaviṣṭasya kutastāpānubhūtayaḥ | yasya saṃvedane'nyo'rthaḥ kenacinnānubhūyate || 12 ||

यथा संवित्तथा चित्तं सा तथावस्थितिं गता | परमेण प्रयत्नेन नीयतेऽन्यदशां पुनः || १३ ||

yathā saṃvittathā cittaṃ sā tathāvasthitiṃ gatā | parameṇa prayatnena nīyate'nyadaśāṃ punaḥ || 13 ||

सर्पैकप्रत्ययो रज्ज्वामसर्पप्रत्यये बलात् | निवर्ततेऽन्यथा त्वेष तिष्ठत्येव यथास्थितः || १४ ||

sarpaikapratyayo rajjvāmasarpapratyaye balāt | nivartate'nyathā tveṣa tiṣṭhatyeva yathāsthitaḥ || 14 ||

यथा संवित्तथा चित्तं यथा चित्तं तथेहितम् | बालं प्रत्यपि संसिद्धमेतत्को नानुभूतवान् || १५ ||

yathā saṃvittathā cittaṃ yathā cittaṃ tathehitam | bālaṃ pratyapi saṃsiddhametatko nānubhūtavān || 15 ||

यः पुनः स्वप्नसंकल्पपुरुषः प्रतिमाकृतिः | आकाशमात्रकाकारः स कथं केन रोध्यते || १६ ||

yaḥ punaḥ svapnasankalpapuruṣaḥ pratimākṛtiḥ | ākāśamātrakākāraḥ sa kathaṃ kena rodhyate || 16 ||

चित्तमात्रं शरीरं तु सर्वस्यैव हि सर्वतः | विद्यते वेदनाच्चैतत्क्वचिदेतीव हृद्गतात् || १७ ||

cittamātraṃ śarīraṃ tu sarvasyaiva hi sarvataḥ | vidyate vedanāccaetatkvacidetīva hṛdgatāt || 17 ||

यथाभिमतमेवास्य भवत्यस्तमयोदयम् | आदिसर्गे स्वभावोत्थं पश्चाद्द्वैतैक्यकारणम् || १८ ||

yathābhimatamevāsya bhavatyastamayodayam | ādisarge svabhāvotthaṃ paścāddvaitaikyakāraṇam || 18 ||

चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् | विद्ध्येतत्त्रयमेकं त्वमविनाभावनावशात् || १९ ||

cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam | viddhyetattrayamekaṃ tvamavinābhāvanāvaśāt || 19 ||

एतच्चित्तशरीरत्वं विद्धि सर्वगतोदयम् | यथासंवेदनेच्छत्वाद्यथासंवेदनोदयम् || २० ||

etaccittasarīratvaṃ viddhi sarvagatodayam | yathāsaṃvedanecchatvādyathāsaṃvedanodayam || 20 ||

वसति त्रसरेण्वन्तर्ध्रियते गगनोदरे | लीयतेऽङ्कुरकोशेषु रसीभवति पल्लवे || २१ ||

vasati trasareṇvantardhriyate gaganodare | līyate'ṅkurakośeṣu rasībhavati pallave || 21 ||

उल्लसत्यम्बुवीचित्वे प्रनृत्यति शिलोदरे | प्रवर्षत्यम्बुदो भूत्वा शिलीभूयावतिष्ठते || २२ ||

ullasatyambuvīcitve pranṛtyati śilodare | pravarṣatyambudo bhūtvā śilībhūyāvatiṣṭhate || 22 ||

यथेच्छमम्बरे याति जठरेऽपि च भूभृताम् | अनन्तराकाशवपुर्धत्तेऽथ परमाणुताम् || २३ ||

yathecchamambare yāti jaṭhare'pi ca bhūbhṛtām | anantarākāśavapurdhatte'tha paramāṇutām || 23 ||

देहस्यान्तर्बहिरपि दधद्वनतनूरुहम् || २४ ||

dehasyāntarbahirapi dadhadvanatanūruham || 24 ||

भवत्याकाशमाधत्ते कोटीः पद्मजसद्मनाम् | अनन्याः स्वात्मनोऽम्भोधिरावर्तरचना इव || २५ ||

bhavatyākāśamādhatte koṭīḥ padmajasadmanām | ananyāḥ svātmano'mbhodhirāvartaracanā iva || 25 ||

अनुद्विग्नप्रबोधोऽसौ सर्गादौ चित्तदेहकः | आकाशत्मा महान्भूत्वा वेत्ति प्रकृततां ततः || २६ ||

anudvignaprabodho'sau sargādau cittadehakaḥ | ākāśatmā mahānbhūtvā vetti prakṛtatāṃ tataḥ || 26 ||

असत्यमेव वारित्वं बुद्ध्योदेतीव तत्तथा | वन्ध्यापुत्रोऽयमस्तीति यथा स्वप्ने भ्रमो नरः || २७ ||

asatyameva vāritvaṃ buddhyodetīva tattathā | vanadhyāputro'yamastīti yathā svapne bhramo naraḥ || 27 ||

श्रीराम उवाच किं चित्तमेतद्भवति किंवा भवति नौ कथम्कथमेव न सद्रूपं नान्यद्भवति वीक्षणात् || २८ ||

śrīrāma uvāca kiṃ cittametadbhavati kiṃvā bhavati nau kathamkathameva na sadrūpaṃ nānyadbhavati vīkṣaṇāt || 28 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच प्रत्येकमेव यच्चित्तं तदेवंरूपशक्तिकम् | पृथक्प्रत्येकमुदितः प्रतिचित्तं जगद्भ्रमः || २९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca pratyekameva yaccittaṃ tadevaṃrūpaśaktikam | pṛthakpratyekamuditaḥ praticittaṃ jagadbhamaḥ || 29 ||

क्षणकल्पजगत्संघा समुद्यन्ति गलन्ति च | निमेषात्कस्यचित्कल्पात्कस्यचिच्च क्रमं श्रृणु || ३० ||

kṣaṇakalpajagatsaṃghā samudyanti galanti ca | nimeṣātkasyacitkalpātkasyacicca kramam śṛṇu || 30 ||

मरणादिमयी मूर्च्छा प्रत्येकेनानुभूयते| यैषा तां विद्धि सुमते महाप्रलययामिनीम्|| ३१ ||

maraṇādimayī mūrcchā pratyekenānubhūyate| yaiṣā tāṃ viddhi sumate mahāpralayayāminīm|| 31 ||

तदन्ते तनुते सर्गं सर्व एव पृथक्पृथक्| सहजस्वप्नसंकल्पान्संभ्रमाचलनृत्यवत्|| ३२ ||

tadante tanute sargaṃ sarva eva pṛthakpṛthak| sahajasvapnasankalpānsaṃbhramācalanṛtyavat|| 32 ||

महाप्रलयरात्र्यन्ते चिरादात्ममनोवपुः| यथेदं तनुते तद्वत्प्रत्येकं मृत्यनन्तरम्|| ३३ ||

mahāpralayarātryante cirādātmamanovapuḥ| yathedaṃ tanute tadvatpratyekaṃ mṛtyanantaram|| 33 ||

श्रीराम उवाच मृतेरनन्तरं सर्गो यथा स्मृत्यानुभूयते| चिरात्तथानुभवति नातो विश्वमकारणम्|| ३४ ||

śrīrāma uvāca mṛteranantaraṃ sargo yathā smṛtyānubhūyate| cirāttathānubhavati nāto viśvamakāraṇam|| 34 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच महति प्रलये राम सर्वे हरिहरादयः| विदेहमुक्ततां यान्ति स्मृतेः क इव संभवः|| ३५ ||

śrīvasiṣṭha uvāca mahati pralaye rāma sarve hariharādayaḥ| videhamuktatāṃ yānti smṛteḥ ka iva saṃbhavaḥ|| 35 ||

अस्मदादिः प्रबुद्धात्मा किलावश्यं विमुच्यतेकथं भवन्तु नो मुक्ता विदेहाः पद्मजातयः || ३६ ||

asmadādiḥ prabuddhātmā kilāvaśyaṃ vimucyatekathaṃ bhavantu no muktā videhāḥ padmajātayaḥ || 36 ||

अन्ये त्वमिव ये जीवास्तेषां मरणजन्मसुस्मृतिः कारणतामेति मोक्षाभाववशादिह || ३७ ||

anye tvamiva ye jīvāsteṣāṃ maraṇajanmasusmṛtiḥ kāraṇatāmeti mokṣābhāvavaśādiha || 37 ||

भवत्यद्रिर्धराधारो बद्धपीठो नभः शिराःजीवो हि मृतिमूर्च्छान्ते यदन्तः प्रोन्मिषन्निवानुन्मिषित एवास्ते तत्प्रधानमुदाहृतम् || ३८ ||

bhavatyadrirdharādhāro baddhapīṭho nabhaḥ śirāḥjīvo hi mṛtimūrcchānte yadantaḥ pronmiṣannivaanunmiṣita evāste tatpradhānamudāhṛtam || 38 ||

तद्व्योमप्रकृतिः प्रोक्ता तदव्यक्तं जडाजडंसंस्मृतेरस्मृतेश्चैव क्रम एष भवोदये || ३९ ||

tadvyomaprakṛtiḥ proktā tadavyaktaṃ jaḍājaḍamsaṃsmṛterasmṛteścaiva krama eṣa bhavodaye || 39 ||

बोधोन्मुखत्वे हि महत्तत्प्रबुद्धं यदा भवेत्तदा तन्मात्रदिक्कालक्रिया भूताद्युदेति खात् || ४० ||

bodhonmukhatve hi mahattatprabuddhaṃ yadā bhavettadā tanmātradikkālakriyā bhūtādyudeti khāt || 40 ||

तदेवोच्छूनमाबुद्धं भवतीन्द्रियपञ्चकम् | तदेव बुध्यते देहः स एषोऽस्यातिवाहिकः || ४१ ||

tadevocchūnamābuddhaṃ bhavatīndriyapañcakam | tadeva budhyate dehaḥ sa eṣo'syātivāhikaḥ || 41 ||

चिरकालप्रत्ययतः कल्पनापरिपीवरः | आधिभौतिकताबोधमाधत्ते चैष बालवत् || ४२ ||

cirakālapratyayataḥ kalpanāparipīvaraḥ | ādhibhautikatābodhamādhatte caiṣa bālavat || 42 ||

ततो दिक्कालकलनास्तदाधारतया स्थिताः | उद्यन्त्यनुदिता एव वायोः स्पन्दक्रिया इव || ४३ ||

tato dikkālakalanāstadādhāratayā sthitāḥ | udyantyanuditā eva vāyoḥ spandakriyā iva || 43 ||

वृद्धिमित्थमयं यातो मुधैव भुवनभ्रमः | स्वप्नाङ्गनासङ्गसमस्त्वनुभूतोऽप्यसन्मयः || ४४ ||

vṛddhimitthamayaṃ yāto mudhaiva bhuvanabhramaḥ | svapnāṅganāsaṅgasamastvanubhūto'pyasanmayaḥ || 44 ||

यत्रैव म्रियते जन्तुः पश्यत्याशु तदेव सः | तत्रैव भुवनाभोगमिममित्थमिव स्थितम् || ४५ ||

yatraitva mriyate jantuḥ paśyatyāśu tadeva saḥ | tatraiva bhuvanābhogamimamitthamiva sthitam || 45 ||

व्योमैवानुभवत्यच्छमहं जगदिति भ्रमम् | व्योमरूपं व्योमरूपी जीवो जात इवात्मवान् || ४६ ||

vyomaivānubhavatyacchamahaṃ jagaditi bhramam | vyomarūpaṃ vyomarūpī jīvo jāta ivātmavān || 46 ||

सुरपत्तनशैलार्कतारानिकरसुन्दरम् | जरामरणवैक्लव्यव्याधिसंकटकोटरम् || ४७ ||

surapattanaśailārkatārānikarasundaram | jarāmaraṇavaiklavyavyādhisankatakoṭaram || 47 ||

स्वभावाभावसंरम्भस्थूलसूक्ष्मचराचरम् | साव्ध्यद्व्युर्वीनदीशाहोरात्रिकल्पक्षणक्षयम् || ४८ ||

svabhāvābhāvasaṃrambhasthūlasūkṣmacarācaram | sāvadhyadvyurvīnadīśāhorātrikalpakṣaṇakṣayam || 48 ||

अहं जातोऽमुना पित्रा किलात्रेत्याप्तनिश्चयम् | इयं माता धनमिदं ममेत्युदितवासनम् || ४९ ||

ahaṃ jāto'munā pitrā kilātretyāptaniścayam | iyaṃ mātā dhanamidaṃ mametyuditavāsanam || 49 ||

सुकृतं इपतंचेदममोतिळतकल्पनम ॥ बालोभूवमहंत्वद्ययवेतिविछसद्धुदि || ५० ||

sukṛtaṃ ipataṃcedamamotiḷatakalpanam | bālobhūvamahantvadyayavetivichasaddhudi || 50 ||

प्रत्येकमेवमुदितः संसारवनखण्डकः| ताराकुसुमितो नीलमेघचञ्चलपल्लवः || ५१ ||

pratyekamevamuditaḥ saṃsāravana-khaṇḍakaḥ| tārākusumito nīlameghacañcalapallavaḥ || 51 ||

चरन्नरमृगानीकः सुरासुरविहंगमः| आलोककौसुमरजाः श्यामागहनकुञ्जकः || ५२ ||

carannaramṛgānīkaḥ surāsuravihangamaḥ| ālokakausumarajāḥ śyāmāgahanakuñjakaḥ || 52 ||

अब्धिपुष्करिणीपूर्णो मेर्वाद्यचललोष्टकः| चित्तपुष्करबीजान्तर्निलीनानुभवाङ्कुरः || ५३ ||

abdhipuṣkariṇīpūrṇo mervādyacalaloṣṭakaḥ| cittapuṣkarabījāntarnilīnānubhavāṅkuraḥ || 53 ||

यत्रैष म्रियते जीवस्तत्रैवं पश्यति क्षणात्| प्रत्येकमुदितेष्वेवं जगत्खण्डेषु भूरिशः || ५४ ||

yatraiṣa mriyate jīvas tatraivaṃ paśyati kṣaṇāt| pratyekamuditeṣvevaṃ jagatkhaṇḍeṣu bhūriśaḥ || 54 ||

कोटयो ब्रह्मरुद्रेन्द्रमरुद्विष्णुविवस्वताम्| गिर्यब्धिमण्डलद्वीपलोकान्तरदृशां गताः || ५५ ||

koṭayo brahmarudrendramarudviṣṇuvivasvatām| giryabdhimandaladvīpalokāntaradṛśāṃ gatāḥ || 55 ||

याता यास्यन्ति यान्त्येता दृष्टयो नष्टरूपिणीः | या ब्रह्मण्युपबृंहाढ्यास्ताः के गणयितुं क्षमाः || ५६ ||

yātā yāsyanti yāntyetā dṛṣṭayo naṣṭarūpiṇīḥ | yā brahmaṇyupabṛṃhāḍhyāstāḥ ke gaṇayituṃ kṣamāḥ || 56 ||

एवं कुड्यमयं विश्वं नास्त्येव मननादृते | मनने चलमेवान्तस्तदिदानीं विचारय || ५७ ||

evaṃ kuḍyamayaṃ viśvaṃ nāstyeva mananādṛte | manane calamevāntastadidānīṃ vicāraya || 57 ||

यदेव तच्चिदाकाशं तदेव मननं स्मृतम् | यदेव च चिदाकाशं तदेव परमं पदम् || ५८ ||

yadeva taccidākāśaṃ tadeva mananaṃ smṛtam | yadeva ca cidākāśaṃ tadeva paramaṃ padam || 58 ||

यदेवाम्बु स आवर्तो नत्वस्यावर्त वस्तु सन् | द्रष्टैवास्ते दृश्यमिव दृश्यं नत्वस्ति वस्तु सत् || ५९ ||

yadevāmbu sa āvarto natvasyāvarta vastu san | draṣṭaivāste dṛśyamiva dṛśyaṃ natvasti vastu sat || 59 ||

चिद्व्योम्नो भूतनभसि कचनं यन्मणेरिव | तज्जगद्भाविनानासत्तत्त्वं श्वभ्रमिवाम्बरे || ६० ||

cidvyomno bhūtanabhasi kacanaṃ yanmaṇeriva | tajjagadbhāvinānāsattattvaṃ śvabhramivāmbare || 60 ||

मद्बुद्धार्थो जगच्छब्दो विद्यते परमामृतम् । त्वद्बुद्धारर्थस्तु नास्त्येव त्वमहंशब्दकादपि || ६१ ||

madbuddhārtho jagacchabdo vidyate paramāmṛtam | tvadbuddhārthastu nāstyeva tvamahaṃśabdakādapi || 61 ||

तस्माल्लीलासरस्वत्यावाकाशवपुषौ स्थिते । सर्वगे परमात्माच्छे सर्वत्राप्रतिघेऽनघे || ६२ ||

tasmāllīlāsarasvatyāvākāśavapuṣau sthite | sarvage paramātmācchē sarvatrāpratighē'naghē || 62 ||

यत्र यत्र सदा व्योम्नि यथाकामं यथेप्सितम् । उदयं कुरुतस्तेन तद्गेहेऽस्ति गतिस्तयोः || ६३ ||

yatra yatra sadā vyomni yathākāmaṃ yathēpsitam | udayaṃ kurutastēna tadgēhē'sti gatistayōḥ || 63 ||

सर्वत्र संभवति चिद्गगनं तदत्र सद्वेदनं कलनमामननं विसारि । तच्चातिवाहिकमिहाहुरकुड्यमेव देहं कथं क इव तं वद किं रुणद्धि || ६४ ||

sarvatra saṃbhavati cidgaganaṃ tadatra sadvēdanaṃ kalanamāmananaṃ visāri | taccātivāhikamihāhurakuḍyamēva dēhaṃ kathaṃ ka iva taṃ vada kiṃ ruṇaddhi || 64 ||