Utpatti उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ राज्ञां युयुत्सूनां भटानां मन्त्रिणामपि । नभसः प्रेक्षकाणां च तत्रेमाः प्रोदगुर्गिरः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | atha rājñāṃ yuyutsūnāṃ bhaṭānāṃ mantrinām api | nabhasaḥ prekṣakāṇāṃ ca tatremaḥ prodagur giraḥ || 1 ||

चलत्पद्मं सर इव वहद्विहगमेव च । नभः शूरशिरःकीर्णं भाति तारकिताकृति || २ ||

calatpadmaṃ sara iva vahadvihagameva ca | nabhaḥ śūraśiraḥkīrṇaṃ bhāti tārakitākṛti || 2 ||

पश्य रक्तपृषत्पूरसिन्दूरारुणमारुतैः । सांध्या इव विभान्त्येते मध्याह्नेऽम्बुदभानवः || ३ ||

paśya raktapṛṣatpūrasindūrāruṇamārutaiḥ | sāṃdhyā iva vibhāntyete madhyāhne'mbudabhānavḥ || 3 ||

किमिदं भगवन्व्योम पलालभरितं स्थितम् । नेदं पलालं वीराणामेते शरभराम्बुदाः || ४ ||

kimidaṃ bhagavanvyoma palālabharitaṃ sthitam | nedaṃ palālaṃ vīrāṇāmete śarabharāmbudāḥ || 4 ||

यावन्तो भुवि सिच्यन्ते रुधिरे रणरेणवः । तावन्त्यब्दसहस्राणि भटानामास्पदं दिवि || ५ ||

yāvanto bhuvi sicyante rudhire raṇareṇavaḥ | tāvantyabdasahasrāṇi bhaṭānāmāspadaṃ divi || 5 ||

मा भैष्ट नैते निस्त्रिंशा नीलोत्पलदलत्विषःअमी वीरावलोकिन्या लक्ष्म्या नयनविभ्रमाः || ६ ||

mā bhaiṣṭa naite nistriṃśā nīlotpaladalatviṣaḥamī vīrāvalokinyā lakṣmyā nayanavibhramāḥ || 6 ||

वीरालिङ्गनलोलानां नितम्बे सुरयोषिताम्मेखलाः शिथिलीकर्तुं प्रवृत्तः कुसुमायुधः || ७ ||

vīrāliṅganalolānāṃ nitambe surayoṣitāmmekhalāḥ śithilīkartuṃ pravṛttaḥ kusumāyudhaḥ || 7 ||

लसद्भुजलतालोला रक्तपल्लवपाणयःमञ्जरीमत्तनयना मध्वामोदसुगन्धयः || ८ ||

lasadbhujalatālolā raktapallavapāṇayaḥmañjarīmattanayanā madhvāmodasugandhayaḥ || 8 ||

गायन्त्यो मधुरालापैर्नन्दनोद्यानदेवताःतवागमनमाशङ्क्य प्रवृत्ताः परिनर्तितुम् || ९ ||

gāyantyo madhurālāpairnandanodyānadevatāḥtavāgamanamāśaṅkya pravṛttāḥ parinartitum || 9 ||

प्रत्यनीकं भिनत्त्यन्तः कुठारैः कठिनैरियम्सेना ग्राम्येव वनिता दयितं दृष्टिचेष्टितैः || १० ||

pratyanīkaṃ bhinattyantaḥ kuṭhāraiḥ kaṭhinairiyamsenā grāmyeva vanitā dayitaṃ dṛṣṭiceṣṭitaiḥ || 10 ||

हा पितुर्मम भल्लेन शिरो ज्वलितकुण्डलम्सूर्यस्य निकटं नीतं कालेनेवाष्टमो ग्रहः || ११ ||

hā piturmama bhallena śiro jvalitakuṇḍalamsūryasya nikaṭaṃ nītaṃ kālenevāṣṭamo grahaḥ || 11 ||

आपादशृङ्खलाप्रोतभ्रमत्स्थूलोपलद्वयम्भ्रामयंश्चित्रदण्डाख्यं चक्रमूर्ध्वभुजो जवात् || १२ ||

āpādaśṛṅkhalāprotabhramatsthūlopaladvayambhrāmayaṃścitradaṇḍākhyaṃ cakramūrdhvabhujo javāt || 12 ||

योधो यम इवाभाति याम्यादायाति दिक्तटात्सर्वतः संहरन्सेनामेहि यामो यथागतम् || १३ ||

yodho yama ivābhāti yāmyādāyāti diktaṭātsarvataḥ saṃharansenāmehi yāmo yathāgatam || 13 ||

सद्यश्चिन्नशिरस्वभ्रमज्जत्कङ्ककुलाकुलाःकबन्धाः परिनृत्यन्ति तालोत्ताला रणाङ्गणे || १४ ||

sadyaśchinnaśiraśvabhramajjatkaṅkakulākulāḥkabandhāḥ parinṛtyanti tālottālā raṇāṅgaṇe || 14 ||

गीर्वाणगणगोष्ठीषु प्रवृत्ताः संकथा मिथःकदा लोकान्तरं धीराः कथं यास्यन्ति के कुतः || १५ ||

gīrvāṇagaṇagoṣṭhīṣu pravṛttāḥ saṃkathā mithaḥkadā lokāntaraṃ dhīrāḥ kathaṃ yāsyanti ke kutaḥ || 15 ||

निगिरत्यागताः सेनाः स्रवन्तीरिव सागरःसमत्स्यमकरव्यूहा अहो नु विषमो भटः || १६ ||

nigiratyāgatāḥ senāḥ sravantīriva sāgaraḥsamatsyamakaravyūhā aho nu viṣamo bhaṭaḥ || 16 ||

कटेषु करिणां कीर्णा धारानाराचराजयःपतिता इव संपूर्णाः शृंगसंघेषु वृष्टयः || १७ ||

kaṭeṣu kariṇāṃ kīrṇā dhārānārācarājayaḥpatitā iva saṃpūrṇāḥ śṛṅgasaṃgheṣu vṛṣṭayaḥ || 17 ||

हा कुन्तेन शिरो नीतं ममेत्येव विवक्षतःशिरसाऽजीवमित्येवं खे खगेनेव वाशितम् || १८ ||

hā kuntena śiro nītaṃ mametyeva vivakṣataḥśirasā'jīvamityevaṃ khe khageneva vāśitam || 18 ||

यन्त्रपाषाणवर्षेण यैषास्मान्परिषिञ्चतिसेनानुशृंखलाजालवलना क्रियतां बलात् || १९ ||

yantrapāṣāṇavarṣeṇa yaiṣāsmānpariṣiñcatisenānuśṛṅkhalājālavalanā kriyatāṃ balāt || 19 ||

वलीपलितनिर्मुक्तं पूर्वभार्याप्सराः सतीअङ्गीकरोति भर्तारं परिज्ञाय रणे हतम् || २० ||

valīpalitanirmuktaṃ pūrvabhāryāpsarāḥ satīaṅgīkaroti bhartāraṃ parijñāya raṇe hatam || 20 ||

आदिवं रचिताकाराः कुन्तकाननकान्तयःवीराणां स्वर्गमारोढुमिव सोपानपङ्क्तयः || २१ ||

ādivaṃ racitākārāḥ kuntakānanakāntayaḥvīrāṇāṃ svargamāroḍhumiva sopānapaṅktayaḥ || 21 ||

कान्तकाञ्चनकान्ताङ्गे भटस्योरसि कामिनीदृष्टा देवपुरन्ध्रीयं भर्तुरन्वेषणान्विता || २२ ||

kāntakāñcanakāntāṅge bhaṭasyorasi kāminīdṛṣṭā devapurandhrīyaṃ bharturanveṣaṇānvitā || 22 ||

हा हतं सैन्यमस्माकं भटैरुद्धतमुष्टिभिःमहाप्रलयकल्लोलैः सुरशैलस्थलं यथा || २३ ||

hā hataṃ sainyamasmākaṃ bhaṭai'ruddhatamuṣṭibhiḥmahāpralayakallolaiḥ suraśailasthalaṃ yathā || 23 ||

युध्यध्वमग्रतो मूढा नयतार्धमृतान्नरान्निजान्पादप्रहारेण मैतान्दारयताधमाः || २४ ||

yudhyadhvamagrato mūḍhā nayatārdhamṛtānnarānnijānpādaprahāreṇa maitāndārayatādhamāḥ || 24 ||

धम्मिल्लवलनाव्यग्रे घनोत्कण्ठेऽप्सरोगणेभटो दिव्यशरीरेण पार्श्वप्राप्तो निरीक्ष्यताम् || २५ ||

dhammillavalanāvyagre ghanotkaṇṭhe'psarogaṇebhaṭo divyaśarīreṇa pārśvaprāpto nirīkṣyatām || 25 ||

फुल्लहेमारविन्दासु छायाशीतजलानिलैःस्वर्गनद्यास्तटीष्वेनं दूरायातं विनोदय || २६ ||

phullahemāravindāsu cchāyāśītajalānilaiḥsvarganadyāstaṭīṣvenaṃ dūrāyātaṃ vinodaya || 26 ||

विविधायुधसंघट्टकहण्डितोग्रास्थिकोटयःखे कवन्त्यः कणत्कारैः प्रसृतास्तारका इव || २७ ||

vividhāyudhasaṃghaṭṭakhaṇḍitogrāsthikoṭayaḥkhe kavantyaḥ kaṇatkāraiḥ prasṛtāstārakā iva || 27 ||

व्योम्नि जीवनदीवाहे वहत्सायकवारिणिचक्रावर्तिनि गच्छन्ति गिरयोऽप्यणुपङ्कताम् || २८ ||

vyomni jīvanadīvāhe vahatsāyakavāriṇicakrāvartini gacchanti girayo'pyaṇupaṅkatām || 28 ||

भ्रमद्भिर्ग्रहमार्गेषु शिरोभिर्वीरभूभृतामायुधांशुलतानाललग्नासिदलकण्टकैः || २९ ||

bhramadbhirgrahamārgeṣu śirobhirvīrabhūbhṛtāmāyudhāṃśulatānālalagnāsidalakaṇṭakaiḥ || 29 ||

केतुपट्टंमृणालाङ्गदलैर्लब्धशिलीमुखैःवहद्वातचलत्पद्मं नभः पद्मसरः कृतम् || ३० ||

ketupaṭṭaṃmṛṇālāṅgadalairlabdhaśilīmukhaiḥvahadvātacalatpadmaṃ nabhaḥ padmasaraḥ kṛtam || 30 ||

मृतमातङ्गसंघाते गिराविव पिपीलिकाःभीरवः परिलीयन्ते स्त्रियः पुंवक्षसीव च || ३१ ||

mṛtamātaṅgasaṃghāte girāviva pipīlikāḥbhīravaḥ parilīyante striyaḥ puṃvakṣasīva ca || 31 ||

अपूर्वोत्तमसौन्दर्यकान्तसंगमशंसिनःवान्ति विद्याधरस्त्रीणामलकोल्लासिनोऽनिलाः || ३२ ||

apūrvottamasaundaryakāntasaṃgamaśaṃsinaḥvānti vidyādharastrīṇāmalakollāsino'nilāḥ || 32 ||

चत्रेषूड्डीयमानेषु स्थितेषु व्योम्नि चन्द्रताइन्दुनेव यशोमूर्त्या कृता शुभ्रातपत्रता || ३३ ||

chatreṣūḍḍīyamāneṣu sthiteṣu vyomni candratāinduneva yaśomūrtyā kṛtā śubhrātapatratā || 33 ||

भटो मरणमूर्च्छान्ते निमेषेणामरं वपुःस्वकर्मशिल्पिरचितं प्राप्तः स्वप्नपुरं यथा || ३४ ||

bhaṭo maraṇamūrcchānte nimeṣeṇāmaraṃ vapuḥsvakarmaśilpiracitaṃ prāptaḥ svapnapuraṃ yathā || 34 ||

शूलशक्त्यृष्टिचक्राणां वृष्टयो मुक्ततुष्टयःव्योमाब्धौ मत्स्यमकरसंकुलावयवाः स्थिताः || ३५ ||

śūlaśaktyṛṣṭicakrāṇāṃ vṛṣṭayo muktatuṣṭayaḥvyomābdhau matsyamakarasaṃkulāvayavāḥ sthitāḥ || 35 ||

शरोत्कृत्तसितच्छत्रकलहंसैर्नभःस्थलम् । भाति संचितपूर्णेन्दुबिम्बलक्षैरिवावृतम् || ३६ ||

śarotkṛttasitacchatrakalahaṃsairnabhaḥsthalam | bhāti saṃcitapūrṇendubimbalakṣairivāvṛtam || 36 ||

क्रियते गगनोड्डीनैश्चामरैश्चारुघर्घरैः । वातावधूतसंरोधतरङ्गनिकरद्युतिः || ३७ ||

kriyate gaganoḍḍīnaiścāmaraiścārughargharaiḥ | vātāvadhūtasaṃrodataraṅganikaradyutiḥ || 37 ||

दृश्यन्ते हेतिदलिताश्छत्रचामरकेतवः । आकाशक्षेत्रविक्षिप्ता यशःशालिलता इव || ३८ ||

dṛśyante hetidalitāśchatracāmaraketavaḥ | ākāśakṣetravikṣiptā yaśaḥśālilatā iva || 38 ||

वहद्भिर्व्योम्नि सक्षेम पश्य नीता क्षयं शरै । शक्तिवृष्टिरुपायान्ती सस्यश्रीः शलभैरिव || ३९ ||

vahadbhirvyomni sakṣema paśya nītā kṣayaṃ śarai | śaktivṛṣṭirupāyāntī sasyaśrīḥ śalabhairiva || 39 ||

एषा प्रसृतदोर्दण्डभटखड्गच्छटात्कृतिः । कठिनात्कंकटाज्जाता मृत्योरेवोग्रहुंकृतिः || ४० ||

eṣā prasṛtadorḍaṇḍabhaṭakhaḍgacchṭātkṛtiḥ | kaṭhinātkkaṇkṭājjātā mṛtyorevograhukṛtiḥ || 40 ||

हेतिकल्पानिलक्षुण्णा दन्तनिर्झरवारयःजनताक्षयकालेऽस्मिन्भग्ना नागा नगा इव || ४१ ||

hetikalpānilakṣuṇṇā dantanirjharavārayaḥjanatākṣayakāle'sminbhagnā nāgā nagā iva || 41 ||

सचक्रनाथसूताश्वं व्यूढं रक्तमहाहृदेहाहाभिभूतगतिकं चेष्टते रथपत्त्नम् || ४२ ||

sacakranāthasūtāśvaṃ vyūḍhaṃ raktamahāhṛdehāhābhibhūtagatikaṃ ceṣṭate rathapattnam || 42 ||

करकंकटकुट्यङ्कखड्गसंघट्टटांकृतैःकालरात्र्या प्रनृत्यन्त्या रणवीणेव वाद्यते || ४३ ||

karakaṃkaṭakuṭyaṅkakhaḍgasaṃghaṭṭaṭāṃkṛtaiḥkālarātryā pranṛtyantyā raṇavīṇeva vādyate || 43 ||

नरेभखरवाजिभ्यो ये च्युता रक्तनिर्झराःपश्य तद्बिन्दुसिक्तेन वायुनारुणिता दिशः || ४४ ||

narebhakharavājibhyo ye cyutā raktanirjharāḥpaśya tadbindusiktena vāyunāruṇitā diśaḥ || 44 ||

शस्त्रांशुजलदे व्योम्नि कालीचिकुरमेचकेशरकोरकभारस्रङ्मेघे विद्युदिवोदिता || ४५ ||

śastrāṃśujalade vyomni kālīcikuramecakeśarakorakabhārasraṅmeghe vidyudivoditā || 45 ||

अनन्तरक्तसंसक्तसन्नावनितलायुधैःभुवनं भात्यभिज्वालमग्निलोक इवाकुलम् || ४६ ||

anantaraktasaṃsaktasannāvanitalāyudhaiḥbhuvanaṃ bhātyabhijvālamagniloka ivākulam || 46 ||

भुशुण्डीशक्तिशूलासिमुसलप्रासवृष्टयःअन्योन्यच्छेदभेदाभ्यां करप्रकरतोऽपतन् || ४७ ||

bhuśuṇḍīśaktiśūlāsimusalaprāsavṛṣṭayaḥanyonyacchedabhedābhyāṃ karaprakarato'patan || 47 ||

अक्षोभैकप्रहरणाद्यातुधान्योऽन्यचेष्टितम्संरम्भावेक्षणप्रज्ञं रणं स्वप्नमिव स्थितम् || ४८ ||

akṣobhaikapraharaṇādyātudhānyo'nyaceṣṭitamsaṃrambhāvekṣaṇaprajñaṃ raṇaṃ svapnamiva sthitam || 48 ||

अनन्यशब्दाविरतहताहतिरणज्ञानैःगायतीव क्षतक्षोभमुदितो रणभैरवः || ४९ ||

ananyaśabdāviratahatāhatiraṇajjhaṇaiḥgāyatīva kṣatakṣobhamudito raṇabhairavaḥ || 49 ||

अन्योन्यरणहेत्युग्रचूर्णपूर्णो रणार्णवःवालुकामय एवाभूच्छिन्नच्छत्रतरङ्गकः || ५० ||

anyonyaraṇahetyugracūrṇapūrṇo raṇārṇavaḥvālukāmaya evābhūcchinnacchatrataraṅgakaḥ || 50 ||

सरभसरसवद्विसारितूर्यप्रतिरवपूरितलोकपाललोकःरणगिरिरयमुग्रपक्षदक्षप्रतिसृतिवृत्त इवाम्बरे युगान्ते || ५१ ||

sarabhasarasavadvisāritūryapratiravapūritalokapālalokaḥraṇagirirayamugrapakṣadakṣapratisṛtivṛtta ivāmbare yugānte || 51 ||

हा हा धिक्प्रविकटकङ्कटाननोद्यत्प्रोड्डीनप्रकटतडिच्छटाप्रतप्ताःक्रेङ्कारस्फुरितगुणेरिता रणन्तो नाराचाः शिखरिशिलागणं वहन्ति || ५२ ||

hā hā dhikpravikaṭakaṅkaṭānanodyatproḍḍīnaprakaṭataḍicchaṭāprataptāḥkreṅkārasphuritaguṇeritā raṇanto nārācāḥ śikhariśilāgaṇaṃ vahanti || 52 ||

छिन्नेच्छाच्छमिति न यावदङ्गभङ्गं कुर्वन्तो ज्वलदनलोज्ज्वलाः पृषत्काःतावद्द्राग्द्रुतमित एहि मित्र यामो यामोऽयं प्रवहति वासरश्चतुर्थः || ५३ ||

chinnecchācchamiti na yāvadaṅgabhaṅgaṃ kurvanto jvaladanalojjvalāḥ pṛṣatkāḥtāvaddrāgdrutamita ehi mitra yāmo yāmo'yaṃ pravahati vāsaraścaturthaḥ || 53 ||