Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीराम उवाच | सन्ति दुःखक्षयेऽस्माकं शास्त्रसत्सङ्गयुक्तयः | मन्त्रौषधितपोदानतीर्थपुण्याश्रमाश्रयाः || १ ||

śrīrāma uvāca | santi duḥkhakṣaye'smākaṃ śāstrasatsaṅgayuktayaḥ | mantrauṣadhitapodānatīrthapuṇyāśramāśrayāḥ || 1 ||

कृमिकीटपतङ्गाद्यास्तिर्यक्स्थावरजातयः | कथं स्थिताः किमारम्भास्तेषां दुःखक्षयः कथम् || २ ||

kṛmikīṭapataṅgādyāstiryaksthāvarajātayaḥ | kathaṃ sthitāḥ kimārambhāstēṣāṃ duḥkhakṣayaḥ katham || 2 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | सर्वाण्येवेह भूतानि स्थावराणि चराणि च | आत्मोचितायां सत्तायां विश्रान्तानि स्थितान्यलम् || ३ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvāṇyevēha bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca | ātmōcitāyāṃ sattāyāṃ viśrāntāni sthitānyalam || 3 ||

भूतानामणुमात्राणामप्यस्माकमिवैषणाः किंत्वल्पास्ता वयं विघ्नास्तेषां त्वचलसंनिभाः || ४ ||

bhūtānāmaṇumātrāṇāmapyasmākamivaiṣaṇāḥ kiṃtvalpāsthā vayaṃ vighnāsteṣāṃ tvacalasaṃnibhāḥ || 4 ||

यथा विराट् प्रयतते बालखिल्यास्तथैव खे | बालमुष्ट्यल्पकायेऽपि पश्याहंकृतिजृम्भितम् || ५ ||

yathā virāṭ prayatate bālakhilyāstathaiva khe | bālamuṣṭyalpakāye'pi paśyāhaṃkṛtijṛmbhitam || 5 ||

जायन्ते च म्रियन्ते च निराधारेऽम्बरे खगाः | शून्यैकविषयास्तेषां स्वास्थ्यं न भवति क्षणम् || ६ ||

jāyante ca mriyante ca nirādhāre'mbare khagāḥ | śūnyaikaviṣayāsteṣāṃ svāsthyaṃ na bhavati kṣaṇam || 6 ||

पिपीलिकायाश्चेष्टाभिर्ग्रासावासात्मबन्धुभिः | अस्मद्दिवसकल्पोऽपि न पर्याप्तः क्षणो यथा || ७ ||

pipīlikāyāśceṣṭābhirgrāsāvāsātmabandhubhiḥ | asmaddivasakalpo'pi na paryāptaḥ kṣaṇo yathā || 7 ||

त्रसरेणुप्रमाणात्मा कृम्यणुस्तिमिनामकः | गमने व्यग्रता तस्य गरुडस्येव लक्ष्यते || ८ ||

trasareṇupramāṇātmā kṛmyaṇustimināmakaḥ | gamane vyagratā tasya garuḍasyeva lakṣyate || 8 ||

अयं सोहमिदं तन्म इत्याकल्पितकल्पनम् | जगद्यथा नृणां स्फारं तथैवोच्चैर्गुणैः कृमेः || ९ ||

ayaṃ sohamidaṃ tanma ityākalpitakalpanam | jagadyathā nṛṇāṃ sphāraṃ tathaivoccairguṇaiḥ kṛmeḥ || 9 ||

देशकालक्रियाद्रव्यव्यग्रया जर्जरीकृतम् | क्षीयते व्रणकीटानामस्माकमिव जीवितम् || १० ||

deśakālakriyādravyavyagrayā jarjarīkṛtam | kṣīyate vraṇakīṭānāmasmākamiva jīvitam || 10 ||

पादपाः किंचिदुन्निद्रा घननिद्राः खलूपलाः| कृमिकीटादयः कार्ये नरवत्स्वप्नबोधिनः || ११ ||

pādapāḥ kiṃcidunnidrā ghananidrāḥ khalūpalāḥ| kṛmikīṭādayaḥ kārye naravatsvapnabodhinaḥ || 11 ||

शरीरनाश एवैषां सुखं संप्रति दुःखकृत्| अस्माकमिव तेषां तज्जीवितं तु सुखायते || १२ ||

śarīranāśa evaiṣāṃ sukhaṃ saṃprati duḥkhakṛt| asmākamiva teṣāṃ tajjīvitaṃ tu sukhāyate || 12 ||

जनो द्वीपान्तरं यादृग्विक्रीतः परिपश्यति| पदार्थजालं पश्यन्ति तादृक्पशुमृगादयः || १३ ||

jano dvīpāntaraṃ yādṛgvikrītaḥ paripaśyati| padārthajālaṃ paśyanti tādṛkpashumṛgādayaḥ || 13 ||

अस्माकमिव संसारस्तिरश्चां सुखदुःखदः| पदार्थप्रविभागेन केवलं ते विवर्जिताः || १४ ||

asmākamiva saṃsārastiraścāṃ sukhaduḥkhadaḥ| padārthapravibhāgena kevalaṃ te vivarjitāḥ || 14 ||

हृदयात्सुखदुःखाभ्यां नासातो रशनागुणैः| पशवः परिकृष्यन्ते विक्रीताः पामरा अपि || १५ ||

hṛdayātsukhaduḥkhābhyāṃ nāsāto rasaṇāguṇaiḥ| paśavaḥ parikṛṣyante vikrītāḥ pāmarā api || 15 ||

सुप्तानां यादृगस्माकं वेदनं स्पष्टसुत्वचाम् | वृक्षगुल्माङ्कुरादीनां तादृगुद्दामवेदनम् || १६ ||

suptānāṃ yādṛgasmākaṃ vedanaṃ spaṣṭasutvacām | vṛkṣagulmāṅkurādīnāṃ tādṛguddāmavedanam || 16 ||

यादृगस्माकमीत्यर्थक्रमसंसारपातिनाम् | पदार्थवेदनं तादृक्तिरश्चां भ्रान्तमभ्रमम् || १७ ||

yādṛgasmākamītyarthakramasaṃsārapātinām | padārthavedanaṃ tādṛktiraścāṃ bhrāntamabhramam || 17 ||

आह्लादमात्रे सौम्यत्वं सुखतश्चेन्द्रकीटयोः | समं विकल्पविन्मुक्तं विकल्पस्त्वनतिक्रमः || १८ ||

āhlādamātre saumyatvaṃ sukhataścendrakīṭayoḥ | samaṃ vikalpavinmuktaṃ vikalpastvanatikramaḥ || 18 ||

रागद्वेषभयाहारमैथुनोत्थं सुखासुखम् | तिरश्चां जन्ममृत्यादिखेदः कश्चिन्न भिद्यते || १९ ||

rāgadveṣabhayāhāramaitunottthaṃ sukhāsukham | tiraścāṃ janmamṛtyādikhedaḥ kaścinnabhidyate || 19 ||

ऋते पदार्थभूतार्थभविष्यद्वस्तुबोधतः | शेषं बभ्र्वहिगोमायुगजादीनां नृभिः समम् || २० ||

ṛte padārthabhūtārthabhaviṣyadvastubodhataḥ | śeṣaṃ babhrvahigomāyugajādīnāṃ nṛbhiḥ samam || 20 ||

निद्रामयानां वृक्षाणां स्वसत्तामचलादयः| स्थिता अनुभवन्तोऽन्ये चिदाकाशमखण्डितम् || २१ ||

nidrāmayānāṃ vṛkṣāṇāṃ svasattāmacalādayaḥ| sthitā anubhavanto'nye cidākāśamakhaṇḍitam || 21 ||

आपीननिद्रा वृक्षाद्याः स्वसत्तास्थास्तथाद्रयः| जङ्गमानि चिदाकाशं नाम किंचित्कदाचन || २२ ||

āpīnanidrā vṛkṣādyāḥ svasattāsthāstathādrayaḥ| jaṅgamāni cidākāśaṃ nāma kiṃcitkadācana || 22 ||

अखण्डचित्ता शैलादिसत्ता निद्रा च भूरुहाम्| द्वैतोपलम्भमुक्तत्वात्खमेवैकमतो जगत् || २३ ||

akhāṇḍacittā śailādisattā nidrā ca bhūruhām| dvaitopalambhamuktatvātkhamevaikamato jagat || 23 ||

परिज्ञातं जगद्यावदपरिज्ञानसंयुतम्| न त्वं नाहं न चैवास्तिनास्ती न च भविष्यति || २४ ||

parijñātaṃ jagadyāvadaparijñānasamyutam| na tvaṃ nāhaṃ na caivāstināstī na ca bhaviṣyati || 24 ||

यथास्थितं सदैवेदं मौनमेव शिलाघनम्| अनाद्यन्तमविच्छिद्रमनिद्रं च सनिद्रकम् || २५ ||

yathāsthitaṃ sadaivedaṃ maunameva śilāghanam| anādyantamavicchidramanidraṃ ca sanidrakam || 25 ||

पूर्वं सर्गाद्यथैवासीत्तथैवैकं समस्थितम् | भविष्यत्यधुनानन्तकालमेवं तथैव च || २६ ||

pūrvaṃ sargādyathaivāsīttathaivaikaṃ samasthitam | bhaviṣyatyadhunānantakālamevaṃ tathaiva ca || 26 ||

नैवात्मता न परता न जगत्ता न शून्यता | न मौनता न मौनित्वं किंचिन्नेहोपपद्यते || २७ ||

naivātmatā na paratā na jagattā na śūnyatā | na maunatā na maunitvaṃ kiñcinnehopapadyate || 27 ||

त्वं यथास्थितमेवास्व यथास्थितमहं स्थितः | सुखासुखे पराकाशे शान्ते नेहास्ति किंचन || २८ ||

tvaṃ yathāsthitamevāsva yathāsthitamahaṃ sthitaḥ | sukhāsukhe parākāśe śānte nehāsti kiñcana || 28 ||

परमाकाशतां मुक्त्वा किं स्वप्ननगरे वद | विद्यते किल तच्छान्तं चिद्व्योमाच्छमनामयम् || २९ ||

paramākāśatāṃ muktvā kiṃ svapnanagare vada | vidyate kil tacchāntaṃ cidvyomācchamanāmayaṃ || 29 ||

अपरिज्ञप्तिरेवैका तत्र संभ्रमकारिणी | परिज्ञातमिदं यावद्विद्यते सापि न क्वचित् || ३० ||

aparijñaptirevaikā tatra saṃbhramakāriṇī | parijñātamidaṃ yāvadvidyate sāpi na kvacit || 30 ||

परिज्ञाते जगत्स्वप्ने यावत्सत्यं न किंचन ग्रहस्तदेनं प्रति किं स्नेहो वन्ध्यासुते तु कः || ३१ ||

parijñāte jagatsvapne yāvatsatyaṃ na kiṃcana grahas tadenaṃ prati kiṃ snehō vandhyāsutē tu kaḥ || 31 ||

स्वप्नकाले परिज्ञाते जगत्स्वप्नमणावणौ किमुपादेयता कास्था प्रबोधेऽसौ न किंचन || ३२ ||

svapnakāle parijñāte jagatsvapnamaṇāvaṇau kimupādeyatā kāsthā prabodhe'sau na kiṃcana || 32 ||

यन्न किंचित्प्रबोधोऽस्ति नाप्रबोधोऽस्ति तत्क्वचित् यस्तूपलम्भस्तत्काले पूर्वावस्थैव सा तथा || ३३ ||

yanna kiṃcitprabodho'sti nāprabodho'sti tatkvacit yastūpalambhastatkāle pūrvāvasthaiva sā tathā || 33 ||

विद्यते वर्तमानत्वं भविष्यद्भूतता तथा बोधाबोधश्च नो सत्यं वस्तु शान्तं किलाखिलम् || ३४ ||

vidyate vartamānatvaṃ bhaviṣyadbhūtatā tathā bodhābodhaśca no satyaṃ vastu śāntaṃ kilākhilam || 34 ||

यथोर्मिणोर्मौ निहते न काचित्पयसां क्षतिः तथा देहेन निहते देहे नास्ति चितेः क्षतिः || ३५ ||

yathormiṇormau nihate na kācitpayasāṃ kṣatiḥ tathā dehena nihate dehe nāsti citeḥ kṣatiḥ || 35 ||

चितावाकाश एवाहं देह इत्युपजायते | संविदेव ततो देहे नष्टे किं नाम नश्यति || ३६ ||

citāvākāśa evāhaṃ deha ityupajāyate | saṃvideva tato dehe naṣṭe kiṃ nāma naśyati || 36 ||

प्रबुद्धस्यैव चिद्व्योम्नः स्वप्नो जगदिति स्थितम् | पृथ्व्यादिरहितं यस्मात्तस्मात्स्वप्नात्मकं जगत् || ३७ ||

prabuddhasyaiva cidvyomnaḥ svapno jagaditi sthitam | pṛthvyādirahitaṃ yasmāttasmātsvapnātmakaṃ jagat || 37 ||

सर्गादौ पूर्वचित्स्वप्नाज्जाता पृथ्व्यादिवस्तुधीः | स्वप्नार्थे सत्यताभ्रान्तिः कल्पनामात्ररूपिणी || ३८ ||

sargādau pūrvacitsvapnājjātā pṛthvyādivastudhīḥ | svapnārthe satyatābhrāntiḥ kalpanāmātrarūpiṇī || 38 ||

पूर्वात्पूर्वतरस्यास्य स्वप्नस्यावयवस्थितौ | सत्येवासत्यरूपायां पृथ्व्यादिकलना कृता || ३९ ||

pūrvātpūrvatarasyāsya svapnasya avayavasthitau | satyevāsatyarūpāyāṃ pṛthvyādikalanā kṛtā || 39 ||

सा च भ्रान्तिस्तथा रूढा यथासत्यैव सत्यताम् | परमामागता तत्तु सत्यमत्यन्तनिर्मलम् || ४० ||

sā ca bhrāntistathā rūḍhā yathāsatyai va satyatām | paramāmāgatā tattu satyamatyantanirmalam || 40 ||

वस्तुतस्तु यथाभूतं चिद्बब्रह्मैवाततं स्थितम् | न च तत्संस्थितं किंचित्स्मर्ताऽस्मर्ता किमात्मकः || ४१ ||

vastutastu yathābhūtaṃ cidbabrahmaivātataṃ sthitam | na ca tatsaṃsthitaṃ kiṃcitsmartā'smartā kimātmakaḥ || 41 ||

एवं मात्रापरिज्ञानमेवात्र प्रतिबोधकम् | अत्रैव तु परिज्ञानं कवाटप्रविघाटनम् || ४२ ||

evaṃ mātrāparijñānam evātra pratibodhakam | atraiva tu parijñānaṃ kavāṭapravighāṭanam || 42 ||

पारिशेष्यान्न पृथ्व्यादि किंचित्संभवति क्वचित् | यो द्रष्टा यच्च वा दृश्यं विमलं शिवमेव तत् || ४३ ||

pāriśeṣyānna pṛthvyādi kiṃcitsaṃbhavati kvacit | yo draṣṭā yacca vā dṛśyaṃ vimalaṃ śivameva tat || 43 ||

मुकुरेऽन्तर्यथा बिम्बाद्विम्बं भाति जगत्तथा | चिद्व्योमनि स्वतो भातमबिम्बादेव बिम्बितम् || ४४ ||

mukure'ntaryathā bimbādvimbaṃ bhāti jagattathā | cidvyomani svato bhātamabimbādeva bimbītam || 44 ||

मुकुरेऽन्तर्यथा बिम्बं न दृष्टमपि किंचन | तथा चिद्व्योमगं विश्वं न दृष्टमपि किंचन || ४५ ||

mukure'ntaryathā bimbaṃ na dṛṣṭamapi kiṃcana | tathā cidvyomagaṃ viśvaṃ na dṛṣṭamapi kiṃcana || 45 ||

लभ्यते यद्विचारेण यत्सकारणकं स्थितम्तत्सच्छेषं तु भामात्रमभूतं सत्कथं भवेत् || ४६ ||

labhyate yadvicāreṇa yatsakāraṇakaṃ sthitamtatsaccheṣaṃ tu bhāmātramabhūtaṃ satkathaṃ bhavet || 46 ||

भवेद्भ्रमात्मकमपि किंचिदर्थक्रियाकरम्स्वप्नाङ्गनापि कुरुते सत्यामर्थक्रियां नृणाम् || ४७ ||

bhavedbhramātmakamapi kiṃcidarthakriyākaramsvapnāṅganāpi kurute satyāmarthakriyāṃ nṛṇām || 47 ||

यत्तद्भानं तु सा चिद्भा परमं तच्चिदम्बरमिति क्वाहं क्व विश्वश्रीः क्व त्वं दृश्यदृशश्च काः || ४८ ||

yattadbhānaṃ tu sā cidbhā paramaṃ taccidambaramiti kvāhaṃ kva viśvaśrīḥ kva tvaṃ dṛśyadṛśaśca kāḥ || 48 ||

मृत्वा पुनर्भवनमस्ति किमङ्ग नष्टं मृत्वा न चेद्भवनमस्ति तथापि शान्तिःविज्ञानदृष्टिवशतोऽस्त्यथ चेद्विमोक्षस्तन्नेह किंचिदपि दुःखमुदारबुद्धेः || ४९ ||

mṛtvā punarbhavanamasti kimaṅga naṣṭaṃ mṛtvā na cedbhavanamasti tathāpi śāntiḥvijñānadṛṣṭivaśato'styatha cedvimokṣastanneha kiṃcidapi duḥkhamudārabuddheḥ || 49 ||

मूर्खस्य यादृशमिदं तु तदज्ञ एव जानात्यसौ न हि वयं किल तत्र तज्ज्ञाःमत्स्यो हि यो मृगनदीसलिले स एव जानाति तच्चपलवीचिविवर्तनानि || ५० ||

mūrkhasya yādṛśamidaṃ tu tadajña eva jānātyasau na hi vayaṃ kila tatra tajjñāḥmatsyo hi yo mṛganadīsalile sa eva jānāti taccapalavīcivivartanāni || 50 ||

अन्तर्बहिस्त्वमहमित्यपि चैवमादि सर्वात्मकं तपति चिन्नभ एकमेवशाखाशिखाविटपपत्रफलैकदेहः संकल्पवृक्ष इव बोधखमात्रसारः || ५१ ||

antarbahistvamahamityapi caivamādi sarvātmakaṃ tapati cinnabha ekamevaśākhāśikhāviṭapapatraphalaikadehaḥ saṃkalpavṛkṣa iva bodhakhamātrasāraḥ || 51 ||