Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | अथैवंरूपसंवित्तेः परावृत्त्य प्रयत्नतः | तमम्बरकुटीकोशदेशमागतवानहम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | athaivamrūpasanvitteḥ parāvṛttya prayatnataḥ | tamambarakuṭīkośadeśamāgatavān aham || 1 ||

यावत्तत्र न पश्यामि स्वदेहं क्वचन स्थितम् | पश्यामि केवलं सिद्धं कमप्यन्यं पुरः स्थितम् || २ ||

yāvattatra na paśyāmi svadehaṃ kvacana sthitam | paśyāmi kevalaṃ siddhaṃ kamapyanyaṃ puraḥ sthitam || 2 ||

उपविष्ट समाधाननिष्ठमिष्टं पदं गतम् | सौम्योदयमिवादित्यं दग्धेन्धनमिवानलम् || ३ ||

upaviṣṭa samādhānaniṣṭhamiṣṭaṃ padaṃ gatam | saumyodayamivādityaṃ dagdhendhanamivānalam || 3 ||

बद्धपद्मासनं शान्तं समाधाननिरिङ्गनम् | गुल्फद्वितयमध्यस्थवृषणं विषयातिगम् || ४ ||

baddhapadmāsanaṃ śāntaṃ samādhānaniriṅganam | gulphadvitayamadhyasthavṛṣaṇaṃ viṣayātigam || 4 ||

मृष्टसौम्यसमाभोगस्कन्धबन्धुरकन्धरम् | सुस्थिरोदारविश्रान्तरकारकस्थितिसुन्दरम् || ५ ||

mṛṣṭasaumyasamābhogaskandhabandhurakandharam | susthiroudāravishrāntarakārakasthitisundaram || 5 ||

नाभीनिकटगोत्तानपाणिद्वितयदीप्तिभिः | हृदयाम्भोजतेजोभिर्बहिष्ठैरिव भासितम् || ६ ||

nābhīnikṭagottānapāṇidvitayadīptibhiḥ | hṛdayāmbhojatejobhirbahiṣṭhairiva bhāsitam || 6 ||

श्लिष्टपक्ष्मेक्षणं क्षीणसर्वेक्षं स्वच्छतां गतम् | सरो निमीलिताम्भोजमिव सुप्तं दिनात्यये || ७ ||

śliṣṭapakṣmekṣaṇaṃ kṣīṇasarvekṣaṃ svacchatāṃ gatam | saro nimīlitāmbhojamiva suptaṃ dinātyaye || 7 ||

अविक्षुभितमाशान्तमन्तःकरणकोटरम् | दधानं धीरया वृत्त्या शान्तोत्पातमिवाम्बरम् || ८ ||

avikṣubhitamāśāntamantaḥkaraṇakoṭaram | dadhānaṃ dhīrayā vṛttyā śāntotpātamivāmbaram || 8 ||

अपश्यता निजं देहं तं मुनिं पश्यता पुरः | इदं मया तदा तत्र चिन्तितं चारुचेतसा || ९ ||

apaśyatā nijaṃ dehaṃ taṃ muniṃ paśyatā puraḥ | idaṃ mayā tadā tatra cintitaṃ cārucetasā || 9 ||

अयं कश्चिन्महासिद्धः संप्राप्तोऽस्मिन्दिगन्तरे | विचार्याहमिवैकान्तं विश्रामार्थी महाम्बरम् || १० ||

ayaṃ kaścinmahāsiddhaḥ saṃprāpto'smindigantare | vicāryāhamivaikāntaṃ viśrāmārthī mahāmbaram || 10 ||

समाधियोग्यमेकान्तं लभेयेतीह चिन्तयाकुटी दृष्टेयमेतेन सत्यसंकल्पशालिना || ११ ||

samādhiyogyamekāntaṃ labheyetīha cintayākuṭī dṛṣṭeyametena satyasaṃkalpaśālinā || 11 ||

मदागमनमेतेन ततोऽचिन्तयता चिरम्तं स्वदेहं शवीभूतमपास्येह कृता स्थितिः || १२ ||

madāgamanametena tato'cintayatā ciramtaṃ svadehaṃ śavībhūtamapāsyeha kṛtā sthitiḥ || 12 ||

तदिहास्तमहं यामि स्वं लोकमिति निश्चयम्यावद्गन्तुं प्रवृत्तोऽस्मि तावत्संकल्पनक्षयात् || १३ ||

tadihāstamahaṃ yāmi svaṃ lokamiti niścayamyāvadgantuṃ pravṛtto'smi tāvatsaṃkalpanakṣayāt || 13 ||

सा निवृत्ता कुटी तत्र सम्पन्नं व्योम केवलम् स सिद्धोऽपि निराधारः पतितोदः समाधिमान् || १४ ||

sā nivṛttā kuṭī tatra saṃpannaṃ vyoma kevalam sa siddho'pi nirādhāraḥ patitodhaḥ samādhimān || 14 ||

स्वप्नसंकल्पसंशान्तौ स्वप्नसंकल्पपत्तनम्यदा सा सुकुटी नष्टा मत्संकल्पोपशान्तितः || १५ ||

svapnasaṃkalpasaṃśāntau svapnasaṃkalpapattanamyadā sā sukuṭī naṣṭā matsaṃkalpopaśāntitaḥ || 15 ||

स पपात ततो ध्यानी जलोत्पीड इवाम्बुदात् | खादिवानिलनुन्नोऽब्द इन्दुबिम्बमिव क्षये || १६ ||

sa papāta tato dhyānī jalotpīḍa ivāmbudāt | khādivānilanunno'bda indu-bimbamiva kṣaye || 16 ||

वैमानिक इवापुण्यश्छिन्नमूल इव द्रुमः | खात्त्यक्त इव पाषाणः स पपात ततोऽवनौ || १७ ||

vaimānika ivāpuṇyaśchinnamūla iva drumah | khāttyakta iva pāṣāṇaḥ sa papāta tato'vanau || 17 ||

अहं यावदियं तावत्कुटिकास्त्विति कल्पने | क्षीणे कुटीक्षये जाते स सिद्धः पतितः क्षणात् || १८ ||

ahaṃ yāvadiyaṃ tāvatkuṭikāstviti kalpane | kṣīṇe kuṭīkṣaye jāte sa siddhaḥ patitaḥ kṣaṇāt || 18 ||

पतता तेन सिद्धेन ततः सौजन्यकौतुकः | मनसैवाहमगमं नभसो वसुधातलम् || १९ ||

patatā tena siddhena tataḥ saujanyakautukaḥ | manasaivāhamagamaṃ nabhaso vasudhātalam || 19 ||

सोऽपतत्पवनस्कन्धवलनावर्तवृत्तिभिः | सप्तद्वीपसमुद्रान्ते गीर्वाणरमणावनौ || २० ||

so'patatpavanaskandhavalanāvartavṛttibhiḥ | saptadvīpasamudrānte gīrvāṇaramaṇāvanau || 20 ||

प्राणापानोर्ध्वगामित्वात्खाद्यथास्थितमेव सः | सृष्टपूर्वोर्ध्वमूर्धोर्व्यां बद्धपद्मासनोऽपतत् || २१ ||

prāṇāpānordhvagāmitvātkhādyathāsthitameva saḥ | sṛṣṭapūrvordhvamūrdhorvyāṃ baddhapadmāsano’patat || 21 ||

न प्रबुद्धो बभूवासौ विचरं तमचेतनः | पाषाणदेह इव वा तूलात्मेवैव वा लघुः || २२ ||

na prabuddho babhūvāsau vicaraṃ tamacetanaḥ | pāṣāṇadeha iva vā tūlātmevaiva vā laghuḥ || 22 ||

मया तदवबोधार्थमथ यत्नवता तदा | कृत्वा जलदतां व्योम्नि वृष्टं गर्जितमूर्जितम् || २३ ||

mayā tadavabodhārthamatha yatnavatā tadā | kṛtvā jaladatāṃ vyomni vṛṣṭaṃ garjitamūrjitam || 23 ||

करकाशनिपातेन तेन तस्मिन्दिगन्तरे | मयूरं प्रावृषेवामुं बुद्ध्या बोधितवानसौ || २४ ||

karakāśanipātena tena tasmin digantare | mayūraṃ prāvṛṣevāmuṃ buddhyā bodhitavān asau || 24 ||

बभूवाभासिताङ्गश्रीर्विकासितविलोचनः | धारानिकरफुल्लात्मा प्रावृषीवाम्बुजाकरः || २५ ||

babhūvābhāsitāṅgaśrīrvikāsitavilocanaḥ | dhārānikaraphullātmā prāvṛṣīvāmbujākaraḥ || 25 ||

प्रबुद्धं संप्रशान्तायां दृष्टौ तमहमग्रतः| अपृच्छं स्वच्छया वृत्त्या निवृत्तं परमार्थतः || २६ ||

prabuddhaṃ saṃpraśāntāyāṃ dṛṣṭau tamahamagrataḥ| apṛcchaṃ svacchayā vṛttyā nivṛttaṃ paramārthatḥ || 26 ||

क्व स्थितोऽसि करोषीदं किं च भो मुनिनायक| कस्त्वं कस्मादलं दूरान्न भ्रंशमपि चेतसि || २७ ||

kva sthito'si karoṣīdaṃ kiṃ ca bho munināyaka| kastvaṃ kasmādalṃ dūrānnna bhraṃśamapi cetasi || 27 ||

इत्युक्तो मामसौ प्रेक्ष्य संस्मृत्य प्राक्तनीं गतिम्| उवाच वचनं चारु चातको जलदं यथा || २८ ||

ityukto māmasau prekṣya saṃsmṛtya prāktanīṃ gatim| uvāca vacanaṃ cāru cātako jaladaṃ yathā || 28 ||

सिद्ध उवाच| प्रतिपालय मे यावत्स्ववृत्तान्तं स्मराम्यहम्| कथयिष्यामि ते पश्चात्पाश्चात्यं वृत्तमात्मनः || २९ ||

siddha uvāca| pratipālaya me yāvatsvavṛttāntaṃ smarāmyaham| kathayiṣyāmi te paścātpāścātyaṃ vṛttamātmanaḥ || 29 ||

इत्युक्त्वा चिन्तयित्वाशु स यथा वृत्तमक्षतम्| स्मृतवान्सायमह्नीव समाचरितमात्मनः || ३० ||

ityuktvā cintayitvāśu sa yathā vṛttamakṣatam| smṛtavānsāyamahnīva samācaritamātmanaḥ || 30 ||

मामथोवाच वचनं चारु चन्द्रांशुशीतलम् | आह्लादनमनिन्द्यं च निरवद्यं सुखोदयम् || ३१ ||

māmathovāca vacanaṃ cāru candrāṃśuśītalam | āhlādanamanindyaṃ ca niravadyaṃ sukhodayam || 31 ||

सिद्ध उवाच | अधुना त्वं मया ब्रह्मन्परिज्ञातोऽभिवादये | अतिक्रमोऽयं क्षन्तव्यः स्वभावो हि सतां क्षमा || ३२ ||

siddha uvāca | adhunā tvaṃ mayā brahmanparijñāto'bhivādaye | atikramo'yaṃ kṣantavyaḥ svabhāvo hi satāṃ kṣamā || 32 ||

मुने चिरमहं भ्रान्तो देवोपवनभूमिषु | भोगामोदविमोहेषु षट्पदः पद्मिनीष्विव || ३३ ||

munē ciramahaṃ bhrāntō dēvōpavanabhūmiṣu | bhōgāmōdavimōhēṣu ṣaṭpadaḥ padminīṣviva || 33 ||

दृश्यनद्यामथो चित्तजलकल्लोलहेलया | चक्रावर्तोह्यमानेन मयोद्विग्नेन चिन्तितम् || ३४ ||

dṛśyanadyāmatho cittajalakallōlahēlayā | cakrāvartōhyamānēna mayōdvignēna cintitam || 34 ||

संसारसागरे दृश्यकल्लोलैरहमाकुलः | कालेनोद्वेगमायातश्चातकोऽवग्रहे यथा || ३५ ||

saṃsārasāgarē dṛśyakallōlairahamākulaḥ | kālēnōdvēgamāyātaścātakō'vagrahē yathā || 35 ||

संविन्मात्रैकसारेषु रम्यं भोगेषु नाम किम् | अवतिष्ठे गतोद्वेगसंविद्व्योम्न्येव केवलम् || ३६ ||

saṃvinmātraikasāreṣu ramyaṃ bhogeṣu nāma kim | avatiṣṭhe gatodvegasamvidvyomnyeva kevalam || 36 ||

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धमात्रादृते परम् | नेह किंचन नामास्ति किमेतावत्यहं रमे || ३७ ||

śabdarūparasasparśagandhamātrādṛte param | neha kiṃcana nāmāsti kimetāvatyahaṃ rame || 37 ||

चिन्मात्राकाशमेवैतत्सर्वं चिन्मात्रमेव वा | तत्किमत्रासदाकारे रमे नष्टमतिर्यथा || ३८ ||

cinmātrākāśamevaitatsarvaṃ cinmātrameva vā | tatkimatrāsadākāre rame naṣṭamatiryathā || 38 ||

विषया विषवैषम्या वामाः कामविमोहदाः | रसाः सरसवैरस्या लुठन्नेषु न को हतः || ३९ ||

viṣayā viṣavaiṣamyā vāmāḥ kāmavimohadāḥ | rasāḥ sarasavairasyā luṭhannesu na ko hataḥ || 39 ||

जीर्णा जीवितजम्बालजरच्छफरिकामतिः | कायं द्रुतगताऽऽदातुं जरेच्छति बृहद्वकी || ४० ||

jīrṇā jīvitajambālajaracchapharikāmatiḥ | kāyaṃ drutagatā''dātuṃ jarecchati bṛhadvakī || 40 ||

कायोऽयमचिरापायो बुद्बुदोऽम्बुनिधाविव| स्फुरन्नेव पुरोन्तर्द्धि याति दीपशिखा यथा || ४१ ||

kāyo'yamacirāpāyo budbudomambunidhāviva| sphuranneva purontarddhi yāti dīpaśikhā yathā || 41 ||

विविधाकुलकल्लोला चक्रावर्तविधायिनी| मृतिजन्मवृहत्कूला सुखदुःखतरङ्गिणी || ४२ ||

vividhākulakallolā cakrāvartavidhāyinī| mṛtijanmavṛhatkūlā sukhaduḥkhataraṅgiṇī || 42 ||

यौवनोल्लासकलिला जराधवलफेनिला| काकतालीययोगेन संपन्नसुखबुद्बुदा || ४३ ||

yauvanollāsakalilā jarādhavalaphenilā| kākatālīyayogena saṃpannasukhabudbudā || 43 ||

व्यवहारमहावाहलेखाजडरवाकुला| रागद्वेषघनोल्लासा भूतलालोलदेहिका || ४४ ||

vyavahāramahāvāhalekhājaḍaravākulā| rāgadveṣaghanollāsā bhūtalāloladehikā || 44 ||

लोभमोहमहावर्ता पातोत्पातविवर्तनी| हा तप्ता जीविताख्येयं नदी नदनशीतला || ४५ ||

lobhamohamahāvartā pātotpātavivartanī| hā taptā jīvitākhyeyaṃ nadī nadanaśītalā || 45 ||

अपूर्वाण्युपगच्छन्ति तथा पूर्वाणि यान्त्यलम् | संसारसरिदम्बूनि संगतानि धनानि च || ४६ ||

apūrvāṇyupagacchanti tathā pūrvāṇi yāntyalam | saṃsārasaridambūni saṃgatāni dhanāni ca || 46 ||

प्रवृत्ता ये निवर्तन्ते तैरलं हतभावकैः | अपूर्वा ये प्रवर्तन्ते तेष्वथास्थेह कीदृशी || ४७ ||

pravṛttā ye nivartante tairalaṃ hatabhāvakaiḥ | apūrvā ye pravartante teṣvathāstheha kīdṛśī || 47 ||

सर्वस्याः सरितो वारि प्रयात्यायाति चाकरात् | देहनद्याः पयस्त्वायुर्यात्येवायाति नो पुनः || ४८ ||

sarvasyaḥ sarito vāri prayātyāyāti cākarāt | dehanadyāḥ payastvāyuryātyevāyāti no punaḥ || 48 ||

शतशः परिवर्तन्ते प्रतिपिण्डं क्षणं प्रति | कुलालचक्रकाभावा इव भावा भवाम्बुधौ || ४९ ||

śataśaḥ parivartante pratipiṇḍaṃ kṣaṇaṃ prati | kulālacakrakābhāvā iva bhāvā bhavāmbudhau || 49 ||

चरन्ति चतुराश्चौरा विषमा विषयारयः | हरन्ति भावसर्वस्वं जागर्मि स्वपिमीह किम् || ५० ||

caranti caturāścaurā viṣamā viṣayārayaḥ | haranti bhāvasarvasvaṃ jāgarmi svapimīha kim || 50 ||

आयुषः खण्डखण्डाश्च निपतन्तः पुनःपुनः न कश्चिद्वेत्ति कालेन क्षतानि दिवसान्यहो || ५१ ||

āyuṣaḥ khaṇḍakhaṇḍāśca nipatantaḥ punaḥpunaḥ na kaścidvetti kālena kṣatāni divasānyaho || 51 ||

इदमद्य तथेदं च तथेदमिदमस्य मे एवं कलनया लोको गतं प्राप्तं न वेत्त्यहो || ५२ ||

idamadya tathedaṃ ca tathedamidamasyame evaṃ kalanayā loko gataṃ prāptaṃ na vettayaho || 52 ||

भुक्तं पीतमनन्तासु भ्रान्तं च वनभूमिषु दृष्टानि सुखदुःखानि किमन्यदिह साध्यते || ५३ ||

bhuktaṃ pītamanantāsu bhrāntaṃ ca vanabhūmiṣu dṛṣṭāni sukhaduḥkhāni kimanyadih sādhyate || 53 ||

सुखदुःखानुभवनाद्भूयोभूयो विवर्तनात् अनित्यत्वाच्च भावानां स्थिता निष्कौतुका वयम् || ५४ ||

sukhaduḥkhānubhavanād bhūyobhūyo vivartanāt anityatvāc ca bhāvānāṃ sthitā niṣkautukā vayam || 54 ||

भुक्तानि भोगवृन्दानि दृष्टा चानित्यता भृशम् नोपलभ्यत एवाति विश्रान्तिरिह कुत्रचित् || ५५ ||

bhaktāni bhogavṛndāni dṛṣṭā cānityatā bhṛśam nopalabhyata evāti viśrāntirih kutracit || 55 ||

भ्रान्तमुत्तुङ्गशृङ्गासु मेरूपवनभूमिषु लोकपालपुरीषूच्चैः संप्राप्तं किमकृत्रिमम् || ५६ ||

bhrāntamuttuṅgaśṛṅgāsu merūpavanabhūmiṣu lokapālapurīṣūccaiḥ saṃprāptaṃ kimakṛtrimam || 56 ||

सर्वत्र दारुभिर्वृक्षा मांसैर्भूतानि भूर्मृदा दुःखान्यनित्यता चेति कथमाश्वास्यते वद || ५७ ||

sarvatra dārubhirvṛkṣā māṃsairbhūtāni bhūrmṛdā duḥkhānyanityatā ceti kathamāśvāsyate vada || 57 ||

न धनानि न मित्राणि न सुखानि न बान्धवाः शक्नुवन्ति परित्रातुं कालेनाकलितं जनम् || ५८ ||

na dhanāni na mitrāṇi na sukhāni na bāndhavāḥ śaknuvanti paritrātuṃ kālenākalitaṃ janam || 58 ||

जनो जीमूतजठरजलवद्गिरिकुक्षिषु यात्यन्तःशून्य एवास्तं पांसूपचयपेलवः || ५९ ||

jano jīmūtajaṭharajalavadgirikukṣiṣu yātyantaḥśūnya evāstaṃ pāṃsūpacayapelavaḥ || 59 ||

न मे मनोरमाः कामा न च रम्या विभूतयः इदं मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं च जीवितम् || ६० ||

na me manoramāḥ kāmā na ca ramyā vibhūtayaḥ idaṃ mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ ca jīvitam || 60 ||

क्वेव कस्य कथं नाम कुत आश्वासना मुनेअद्य श्वो वा''पदं पापो मृत्युर्मूर्ध्नि नियच्छति || ६१ ||

kveva kasya kathaṃ nāma kuta āśvāsanā muneadya śvo vā''padaṃ pāpo mṛtyurmūrdhni niyacchati || 61 ||

नीतं मनोरथैरेव नीरसैर्वा''युराततम्न मम स्वं चमत्कारकारि किंचिदपीहितम् || ६३ ||

nītaṃ manorathaireva nīrasairvā''yurātatamna mama svaṃ camatkārakāri kiṃcidapīhitam || 63 ||

मोहोऽद्य मान्यमायातो देहो नेहोपयुज्यतेअनास्थैवोत्तमावस्था स्थानास्थैवाधमा स्थितिः || ६४ ||

moho'dya mānyamāyāto deho nehopayujyateanāsthaivottamāvasthā sthānāsthaivādhamā sthitiḥ || 64 ||

आपदापतितैवेयमहो मोहविधायिनीनित्यमित्येव मन्तव्यं सक्तव्यं नेह संसृतौ || ६५ ||

āpadāpatitaiveyamaho mohavidhāyinīnityamityeva mantavyaṃ saktavyaṃ neha saṃsṛtau || 65 ||

विधिभिः प्रतिषेधैश्च शाश्वतैरप्यशाश्वतैःयथेष्टं नीयते लोको जलं निमनोन्नतैरिव || ६६ ||

vidhibhiḥ pratiṣedhaiśca śāśvatairapyaśāśvataiḥyatheṣṭaṃ nīyate loko jalaṃ nimanonnatairiva || 66 ||

विवेकामोदसर्वस्वं चेतः कुसुमकोशतः | हृत्वा मूर्च्छां प्रयच्छन्ति विषया विषवायवः || ६७ ||

vivekāmodasarvasvaṃ cetaḥ kusumakośataḥ | hṛtvā mūrcchāṃ prayacchanti viṣayā viṣavāyavaḥ || 67 ||

असदेव तथा नाम दृष्टं सत्तामुपागतम् | यथाऽसदेव सद्रूपं संपन्नमसदेव सत् || ६८ ||

asadeva tathā nāma dṛṣṭaṃ sattāmupāgatam | yathā'sadeva sadrūpaṃ sampannamasadeva sat || 68 ||

दोलायन्त्योऽवनौ देहं सागरान्सागराङ्गनाः | यथा धावन्ति धावन्ति जनता विषयांस्तथा || ६९ ||

dolāyantyo'vanau dehaṃ sāgarānsāgarāṅganāḥ | yathā dhāvanti dhāvanti janatā viṣayāṃstathā || 69 ||

धावन्ति विषयाँल्लक्ष्यमुन्मुक्ताश्चित्तसायकाः | स्पृशन्ति न गुणान्भूयः कृतघ्नाः सौहृदं यथा || ७० ||

dhāvanti viṣayāllakṣyamunmuktāścittasāyakāḥ | spṛśanti na guṇānbhūyaḥ kṛtaghnāḥ sauhṛdaṃ yathā || 70 ||

उत्पातवायुरेवायुर्मित्राण्येवातिशत्रवः | बन्धवो बन्धनान्येव धनान्येवाति नैधनम् || ७१ ||

utpātavāyurevāyurmitrāṇyevātiśatravaḥ | bandhavo bandhanānyeva dhanānyevāti naidhanam || 71 ||

सुखान्येवातिदुःखानि संपदः परमापदः | भोगा भवमहारोगा रतिरेव परारतिः || ७२ ||

sukhānyevātiduḥkhāni saṃpadaḥ paramāpadaḥ | bhogā bhavamahārogā ratirev parāratiḥ || 72 ||

आपदः संपदः सर्वाः सुखं दुःखाय केवलम् | जीवितं मरणायैव बत मायाविजृम्भितम् || ७३ ||

āpadaḥ saṃpadaḥ sarvāḥ sukhaṃ duḥkhāya kevalam | jīvitaṃ maraṇāyaiva bata māyāvijṛmbhitam || 73 ||

बहून्कालपरावर्तानिष्टानिष्टान्सुखं मनाक् | पश्यन्प्रियवियोगांश्च याति जर्जरतां जनः || ७४ ||

bahūnkālaparāvartāniṣṭāniṣṭānsukhaṃ manāk | paśyanpriyaviyogāṃśca yāti jarjaratāṃ janaḥ || 74 ||

भोगा विषयसंभोगा भोगा एव फणावताम् | दशन्त्येव मनाक् स्पृष्टा दृष्टा नष्टाः प्रतिक्षणम् || ७५ ||

bhogā viṣayasaṃbhogā bhogā eva phaṇāvatām | daśantyeva manāk spṛṣṭā dṛṣṭā naṣṭāḥ pratikṣaṇam || 75 ||

आयुर्याति निरायासपदप्राप्तिविवर्जितैः | उदर्कभङ्गुराकारैः करालैः कष्टचेष्टितैः || ७६ ||

āyuryāti nirāyāsapadaprāptivivarjitaiḥ | udarkabhaṅgurākāraiḥ karālaiḥ kaṣṭaceṣṭitaiḥ || 76 ||

भोगाशाबद्धतृष्णानामपमानः पदे पदे | आलानमवलीनानां वन्यानामिव दन्तिनाम् || ७७ ||

bhogāśābaddhatṛṣṇānāmapamānaḥ pade pade | ālānamavalīnānāṃ vanyānāmiva dantinām || 77 ||

संपदः प्रमदाश्चैव तरङ्गोत्सङ्गभङ्गुराः | कस्तास्वहिफणाच्छत्रच्छायासु रमते बुधः || ७८ ||

sampadaḥ pramadāścaiva taraṅgotsaṅgabhaṅgurāḥ | kastāsvahiphaṇācchatracchāyāsu ramate budhaḥ || 78 ||

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः | किंतु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् || ७९ ||

satyaṃ manoramāḥ kāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ | kintu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam || 79 ||

आपातरमणीयेषु रमन्ते विषयेषु ये | अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति निरयेषु ते || ८० ||

āpātaramaṇīyeṣu ramante viṣayeṣu ye | atyantavirasānteṣu patanti nirayeṣu te || 80 ||

द्वन्द्वदोषोपरुद्धानि दुःसाध्यान्यस्थिराणि च | धनान्यभव्यसेव्यानि मम जातु न तुष्टये || ८१ ||

dvandvadoṣoparuddhāni duḥsādhyānyasthirāṇi ca | dhanānyabhavyasevyāni mama jātu na tuṣṭaye || 81 ||

आपातमात्रमधुरा दुःखपर्यवसायिनी | मोहनायैव लोकस्य लक्ष्मीः क्षणविलासिनी || ८२ ||

āpātamātramadhurā duḥkhaparyavasāyinī | mohanāyaiva lokasya lakṣmīḥ kṣaṇavilāsinī || 82 ||

आपातरमणीयानि विमर्दविसराण्यति | दुःखान्यापत्प्रदातृणि संगतानि खलैरिव || ८३ ||

āpātarmaṇīyāni vimardavisarāṇyati | duḥkhānyāpatpradātṛṇi saṃgatāni khalairiva || 83 ||

शरदम्बुधरच्छायागत्वर्यो यौवनश्रियः | आपातरम्या विषयाः पर्यन्तपरितापिनः || ८४ ||

śaradambudharacchāyāgatvaryo yauvanaśriyaḥ | āpātaramyā viṣayāḥ paryantaparitāpinaḥ || 84 ||

अन्तकः पर्यवस्थाता जीविते महतामपि | चलन्त्यायूंषि शाखाग्रलम्बाम्बूनीव देहिनाम् || ८५ ||

antakaḥ paryavasthātā jīvite mahatāmapi | calantyāyūṃṣi śākhāgralambāmbūnīva dehinām || 85 ||

जीर्यन्ते जीर्यतः केशा हुत्वा जीर्यन्ति जीर्यतः | क्षीयते जीर्यते सर्वं तृष्णैवैका न जीर्यते || ८६ ||

jīryante jīryataḥ keśā hutvā jīryanti jīryataḥ | kṣīyate jīryate sarvaṃ tṛṣṇaivaikā na jīryate || 86 ||

भोगाभोगातिगहने सर्वस्मिन्कायकानने | परमुल्लासमायाति तृष्णैका विषमञ्जरी || ८७ ||

bhogābhogātigahane sarvasminkāyakānane | paramullāsamāyāti tṛṣṇaikā viṣamañjarī || 87 ||

बाल्यं यौवनवद्याति यौवनं याति बाल्यवत् | उपमानोपमेयत्वं भङ्गुरत्वं मिथोऽनयोः || ८८ ||

bālyaṃ yauvanavadyāti yauvanaṃ yāti bālyavat | upamānopameyatvaṃ bhaṅguratvaṃ mitho'nayoḥ || 88 ||

जीवितं गलति क्षिप्रं जलमञ्जलिना यथा | प्रवाह इव वाहिन्या गतं न विनिवर्तते || ८९ ||

jīvitaṃ galati kṣipraṃ jalamañjalinā yathā | pravāha iva vāhinyā gataṃ na vinivartate || 89 ||

झटित्येवागतो देहः कुतोऽप्यर्जुनवातवत् | याति पश्यत एवास्तं तरङ्गाम्बुददीपवत् || ९० ||

jhaṭityevāgato dehaḥ kuto'pyarjunavātavat | yāti paśyata evāstaṃ taraṅgāmbudadīpavat || 90 ||

रम्येष्वरम्यता दृष्टा स्थिरेष्वस्थिरतापि च | सत्येष्वसत्यतार्थेषु तेनेह विरसा वयम् || ९१ ||

ramyeṣvaramyatā dṛṣṭā sthireṣvasthiratāpi ca | satyeṣvasatyatārtheṣu tenaiha virasā vayam || 91 ||

सुखं यदात्मविश्रान्तौ गते मनसि सत्त्वताम् | पाताले भूतले स्वर्गे तन्न भोगेषु केषुचित् || ९२ ||

sukhaṃ yadātmaviśrāntau gate manasi sattvatām | pātāle bhūtale svarge tanna bhogeṣu keṣucit || 92 ||

अपि संपूर्णहृद्यार्थाः पञ्चापीन्द्रियवृत्तयः | तावज्जयन्ति मामेता भृङ्गं चित्रलता इव || ९३ ||

api saṃpūrṇahṛdyārthāḥ pañcāpīndriyavṛttayaḥ | tāvajjayanti māmetā bhṛṅgaṃ citralatā iva || 93 ||

अद्य दीर्घेण कालेन निरहंकृतिना मया | स्वर्गापवर्गवैतृष्ण्यमिदमासादितं धिया || ९४ ||

adya dīrgheṇa kālena nirahaṃkṛtinā mayā | svargāpavargavaitṛṣṇyamidamāsāditaṃ dhiyā || 94 ||

चिरमेकान्तविश्रान्त्यै तेनैतन्नभसः पदम् | त्वमिवागतवानत्र दृष्टवानस्मि तां कुटीम् || ९५ ||

ciramekāntaviśrāntyai tenaitannabhasaḥ padam | tvamivāgatavānatra dṛṣṭavānasmī tāṃ kuṭīm || 95 ||

अद्यैतत्संपरिज्ञातं यदेषा भवतः कुटी | आगन्ता त्वं पुनश्चेति मया तन्न विचारितम् || ९६ ||

adyaitatsaṃparijñātaṃ yadeṣā bhavataḥ kuṭī | āgantā tvaṃ punaśceti mayā tanna vicāritam || 96 ||

तदा त्वत्र मया ज्ञातं कश्चित्सिद्धोऽयमात्मना | देहं त्यक्त्वेह निर्वाणं गत इत्यनुमानतः || ९७ ||

tadā tvatra mayā jñātaṃ kaścitsiddho'yamātmanā | dehaṃ tyaktveha nirvāṇaṃ gata ityanumānataḥ || 97 ||

एतन्मे भगवन्वृत्तमेषोऽस्मीति यथास्थितम् | मया ते कथितं सर्वं यथा जानासि तत्कुरु || ९८ ||

etanme bhagavanvṛttameṣo'smīti yathāsthitam | mayā te kathitaṃ sarvaṃ yathā jānāsi tatkuru || 98 ||

सिद्धैर्न यावदवधानपरैर्विचार्य निर्णीतमुत्तमधियान्तरशेषवस्तु | तावत्त्रिकालकलनं न विदन्ति किंचिदित्यब्जजादिमनसोऽपि मुने स्वभावः || ९९ ||

siddhairna yāvadavadhānaparairvicārya nirṇītamuttamadhiyāntaraśeṣavastu | tāvattrikālakalanaṃ na vidanti kiñcidityabjajādimanoso'pi mune svabhāvaḥ || 99 ||