Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवाल्मीकिरुवाच | निर्वाणवाक्यसंदर्भसमाप्तौ मुनिनायके | पाश्चात्यवाक्यविरतिं कुर्वति क्रमपालिताम् || १ ||

śrīvālmīkiruvāca | nirvāṇavākyasaṃdarbhasamāptau munināyake | pāścātyavākyaviratiṃ kurvati kramapālitām || 1 ||

निर्विकल्पसमाधानसमतां समुपागते | शान्तस्वच्छमनोवृत्तौ सर्वस्मिंश्च सभाजने || २ ||

nirvikalpasamādhānasamatāṃ samupāgate | śāntasvacchamanovṛttau sarvasmiṃśca sabhājane || 2 ||

सत्त्वकोटिमुपारूढे परां पावनतां गते | संवित्तत्त्वे समग्रस्य जनस्य श्रुतशालिनः || ३ ||

sattvakoṭimupārūḍhe parāṃ pāvanatāṃ gate | saṃvittattve samagrasya janasya śrutaśāliṇaḥ || 3 ||

झटित्येवाम्बरहृता पूर्वमुक्तधियां मुखात् | सिद्धानां साधुवादेन व्योमकोटरवासिनाम् || ४ ||

jhaṭityevāmbarahṛtā pūrvamuktadhiyāṃ mukhāt | siddhānāṃ sādhuvādena vyomakoṭaravāsinām || 4 ||

तथा सभास्थितानां च मुनीनां भावितात्मनाम् | गाधेयप्रमुखानां च साधुवादगिरोच्चया || ५ ||

tathā sabhāsthitānāṃ ca munīnāṃ bhāvitātmanām | gādheyapramukhānāṃ ca sādhuvādagiroccayā || 5 ||

कोलाहलः समुदभूद्भूरिपूरितदिंमुखः | मधुरः पवनात्तानां कीचकानामिवारवः || ६ ||

kolāhalaḥ samudabhūdbhūripūritadiṃmukhaḥ | madhuraḥ pavanāttānāṃ kīcakānāmivāravaḥ || 6 ||

सिद्धानां साधुवादेन सह वै सहसा ततः | देवदुन्दुभयो नेदुः प्रतिश्रुत्पूरिताचलाः || ७ ||

siddhānāṃ sādhuvādena saha vai sahasā tataḥ | devadundubhayo neduḥ pratiśrutpūritācalāḥ || 7 ||

देवदुन्दुभिभिः सार्धं तुषारासारसुन्दरी | दिग्भ्यः स्थगितदिक्चक्रा पुष्पवृष्टिः पपात ह || ८ ||

devadundubhibhiḥ sārdhaṃ tuṣārāsārasundarī | digbhyaḥ sthagitadikcakrā puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha || 8 ||

पुष्पौघपूरितस्थानः शब्दापूरितकन्दरः | रजःसंरञ्जिताकाशो गन्धरञ्जितमारुतः || ९ ||

puṣpaughapūritasthānaḥ śabdāpūritakandaraḥ | rajaḥsaṃrañjitākāśo gandharañjitamārutaḥ || 9 ||

स साधुवादशब्दस्य देवतूर्यरवस्य च | कुसुमासारघोषस्य समवायो रराज ह || १० ||

sa sādhuvādaśabdasya devatūryaravasya ca | kusumāsāraghoṣasya samavāyo rarāja ha || 10 ||

उन्मुखाखिलसभ्याक्षिरश्मिश्यामलितान्तरः| उत्कर्णमृगमातङ्गहयपक्षिपशुश्रुतः || ११ ||

unmukhākhilasabhyākṣiraśmiśyāmalitāntaraḥ| utkarṇamṛgamātaṅgahayapakṣipaśuśrutaḥ || 11 ||

सविस्मयभयोन्नेत्रबालकान्ताजनेक्षितःविस्मयस्मेरवदनराजलोकावलोकितः || १२ ||

savismayabhayonnetrabālakāntājanekṣitaḥvismayasmeravadanarājalokāvalokitaḥ || 12 ||

कुसुमासारसारेण शब्दशोभातिशायिना| संरम्भेण जगामाशु रोदोरन्ध्रमपूर्वताम् || १३ ||

kusumāsārasāreṇa śabdaśobhātiśāyinā| saṃrambheṇa jagāmāśu rodorandhramapūrvatām || 13 ||

पुष्पवर्षसुधाधौतं रटद्भूतसुघुंघुमम्| समतां सदनेनागात् ध्मातशङ्खशतेन खम् || १४ ||

puṣpavarṣasudhādhautaṃ raṭadbhūtasughuṃghumam| samatāṃ sadanenāgāt dhmātaśaṅkhaśatena kham || 14 ||

भुवनं भूरिभांकारभासुरं सुरचारणैः| वृतं मत्तोत्सवं रेजे समं कुसुममण्डितम् || १५ ||

bhuvanaṃ bhūribhāṃkārabhāsuraṃ suracāraṇaiḥ| vṛtaṃ mattotsavaṃ reje samaṃ kusumamaṇḍitam || 15 ||

शनैर्दुन्दुभिसिद्धौघवाक्यपुष्पभरः समम्प्रययौ रोदसीरन्ध्रे वेलाचलमिवाम्बुधौ || १६ ||

śanairdundubhisiddhaughavākyapuṣpabharaḥ samamprayayau rodasīrandhre velācalamivāmbudhau || 16 ||

तस्मिन्विबुधसंरम्भे क्षणेन समये गतेवाक्यानीमानि सिद्धानामभिव्यक्तिमुपाययुः || १७ ||

tasminvibudhasaṃrambhe kṣaṇena samaye gatevākyānīmāni siddhānāmabhivyaktimupāyayuḥ || 17 ||

सिद्धा ऊचुःआकल्पं सिद्धसङ्घेषु मोक्षोपायाः सहस्रशःव्याख्याताश्च श्रुताश्चालमीदृशास्तु न केचन || १८ ||

siddhā ūcuḥākalpaṃ siddhasaṅgheṣu mokṣopāyāḥ sahasraśaḥvyākhyātāśca śrutāścālamīdṛśāstu na kecana || 18 ||

तिर्यञ्चो वनिता वाला व्यालाश्चानेन निर्वृतिम्मुनेर्वाक्यविलासेन यान्ति नास्त्यत्र संशयः || १९ ||

tiryañco vanitā vālā vyālāścānena nirvṛtimmunervākyavilāsena yānti nāstyatra saṃśayaḥ || 19 ||

दृष्टान्तैर्हेतुभिर्युक्त्या यथा रामोऽवबोधितःतथा चारुन्धती साक्षात्सम्बोधयति वा न वा || २० ||

dṛṣṭāntairhetubhiryuktyā yathā rāmo'vabodhitaḥtathā cārundhatī sākṣātsaṃbodhayati vā na vā || 20 ||

अनेन मोक्षोपायेन तिर्यञ्चोऽपि गतामयाः | स्थिता मुक्ता भविष्यन्ति के नाम भुवि नो नराः || २१ ||

anena mokṣopāyena tiryañco'pi gatāmayāḥ | sthitā muktā bhaviṣyanti ke nāma bhuvi no narāḥ || 21 ||

श्रवणाञ्जलिभिः पीत्वा ज्ञानामृतमिदं वयम् | परां पूर्णनवीभूतसिद्धयः श्रियमागताः || २२ ||

śravaṇāñjalibhiḥ pītvā jñānāmṛtamidaṃ vayaṃ | parāṃ pūrṇanavībhūtasiddhayaḥ śriyamāgatāḥ || 22 ||

इति शृण्वन्सभां लोको विस्मयोत्फुल्ललोचनः | कुसुमासारसंपूर्णां राजीवानां ददर्श ताम् || २३ ||

iti śṛṇvan sabhāṃ loko vismayotphullalocanaḥ | kusumāsārasaṃpūrṇāṃ rājīvānāṃ dadarśa tām || 23 ||

मन्दारादिमहापुष्पच्छन्नच्छादनसंचयाम् | पारिभद्रलतागुच्छनीरन्ध्राजिरभूमिकाम् || २४ ||

mandārādimahāpuṣpacchannacchādanasañcayām | pāribhadralatāguccanīrandhrājirabhūmikām || 24 ||

पारिजातप्रसूनाढ्यमहीतलविराजिताम् | संतानकमहाम्भोदव्याप्तसभ्यशिरःकराम् || २५ ||

pārijātaprasūnāḍhyamahītalavirājitām | saṃtānakamahāmbhodavyāptasabhyashiraḥkarām || 25 ||

मौलिरत्नविटंकाग्रविश्रान्तहरिचन्दनाम् | वारिपूरप्रलम्बाभ्रवदालम्बिवितानकाम् || २६ ||

mauliratnaviṭaṅkāgraviśrāntaharicandanām | vāripūrapralambābhra vadālambivitānakām || 26 ||

इति पश्यन्सभां लोकः साधुवादेन भूरिणा | तत्कालोचितवाक्येन तेन तेन तथोद्यतः || २७ ||

iti paśyansabhāṃ lokaḥ sādhu vādena bhūriṇā | tatkālocitavākyena tena tena tathodyataḥ || 27 ||

वसिष्ठं पूजयामास सर्वेन्द्रियगणानतः | कुसुमाञ्जलिमिश्रेण प्रणामसहितेन च || २८ ||

vasiṣṭhaṃ pūjayāmāsa sarvendriyagaṇānataḥ | kusumāñjalimiśreṇa praṇāmasahitena ca || 28 ||

नृपप्रणाममालासु किंचिच्छान्तासु तास्वथ | मुनिमापूजयन्नाह सार्घ्यपात्रकरो नृपः || २९ ||

nṛpapraṇāmamālāsu kiñcicchāntāsu tāsvatha | munimāpūjayannāha sārghyapātrakaro nṛpaḥ || 29 ||

दशरथ उवाच | क्षयातिशयमुक्तेन परमेणात्मवस्तुना | परान्तः पूर्णतोत्पन्ना बोधेनारुन्धतीपते || ३० ||

daśaratha uvāca | kṣayātiśayamuktena parameṇātmavastunā | parāntaḥ pūrṇatotpannā bodhenārundhatīpate || 30 ||

न तदस्ति महीपीठे दित्य देवेषु वापि च | महत्किंचिद्यदप्राप्तं तव पूज्यस्य पूजनम् || ३१ ||

na tadasti mahīpīṭhe ditya deveṣu vāpi ca | mahatkiñcidyadaprāptaṃ tava pūjyasya pūjanam || 31 ||

तथाप्यात्मक्रमं ब्रह्मन्निमं नेतुमवन्ध्यताम् | अहं वच्मि यथाप्राप्तं न कोपं कर्तुमर्हसि || ३२ ||

tathāpyātmakramaṃ brahmannimaṃ netumavandhyatām | ahaṃ vacmi yathāprāptaṃ na kopaṃ kartumarhasi || 32 ||

आत्मना सकलत्रेण लोकद्वयशुभेन च | राज्येनाखिलभृत्येन भवन्तं पूजयाम्यहम् || ३३ ||

ātmanā sakalatreṇa lokadvayaśubhena ca | rājyenākhilabhṛtyena bhavantaṃ pūjayāmyaham || 33 ||

एतत्सर्वं तव विभो स्वायत्तं स्व इवाश्रमः | नियोजय यथादेशं यथाभिमतयेच्छया || ३४ ||

etatsarvaṃ tava vibho svāyattaṃ sva ivāśramaḥ | niyojaya yathādeśaṃ yathābhimatayecchayā || 34 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | प्रणाममात्रसंतुष्टा ब्राह्मणा भूपते वयम् | प्रणामेनैव तुष्यामः स एव भवता कृतः || ३५ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | praṇāmamātrasantuṣṭā brāhmaṇā bhūpate vayam | praṇāmenaiva tuṣyāmaḥ sa eva bhavatā kṛtaḥ || 35 ||

पातुं त्वमेव जानासि राज्यं भाति तवैव च | भवत्वेतत्तवैवेह ब्राह्मणाः क्व महीभृतः || ३६ ||

pātuṃ tvameva jānāsi rājyaṃ bhāti tavaiva ca | bhavattvettavaiveha brāhmaṇāḥ kva mahībhṛtaḥ || 36 ||

दशरथ उवाच | कियन्मात्रं तु राज्यं स्यादिति लज्जामहे मुने | प्रकर्षेणात्र तेनेश यथा जानासि तत्कुरु || ३७ ||

daśaratha uvāca | kiyanmātraṃ tu rājyaṃ syāditi lajjāmahe mune | prakarṣeṇātra teneśa yathā jānāsi tatkuru || 37 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | इत्युक्तवति भूपाले रामः पुष्पाञ्जलिं ददत् | उवाच प्रणतो वाक्यं पुरस्तस्य महागुरोः || ३८ ||

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavati bhūpāle rāmaḥ puṣpāñjaliṃ dadat | uvāca praṇato vākyaṃ purastasya mahāguroḥ || 38 ||

निरुत्तरीकृतमहाराज ब्रह्मन्प्रणौमि ते | प्रणाममात्रसारोऽहं रामः पादाविमौ प्रभो || ३९ ||

niruttarīkṛtamahārāja brahmanpraṇaumite | praṇāmamātrasāro'haṃ rāmaḥ pādāvimau prabho || 39 ||

इत्युक्त्वा पादयोस्तस्य शिरोवन्दनपूर्वकम् | तत्याजाञ्जलिपुष्पाणि हिमानीव वनं गिरेः || ४० ||

ityuktvā pādayostasya śirovandanapūrvakam | tatyājāñjalipuṣpāṇi himānīva vanaṃ gireḥ || 40 ||

आनन्दबाष्पसंपूर्णनयनो नयकोविदः | गुरुं परमया भक्त्या प्रणनाम पुनःपुनः || ४१ ||

ānandabāṣpasampūrṇanayano nayakovidaḥ | guruṃ paramayā bhaktyā praṇanāma punaḥpunaḥ || 41 ||

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश्चैव तथान्ये तत्समाश्च ये | निकटस्थास्तथैवाशु ते प्रणेमुर्मुनीश्वरम् || ४२ ||

śatrughno lakṣmaṇaścaiva tathānye tatsamāśca ye | nikaṭasthāstathaivāśu te praṇemurmuneśvaram || 42 ||

दूरप्रणामैर्दूरस्थाः पुष्पाञ्जलिसमीरणैः | राजानो राजपुत्राश्च प्रणेमुर्मुनयश्च तम् || ४३ ||

dūrapraṇāmairdūrasthāḥ puṣpāñjalisamīraṇaiḥ | rājāno rājaputrāśca praṇemurmunaśca tam || 43 ||

अस्मिन्नवसरे तत्र कुसुमाञ्जलिवर्षणैः | हिमैरिव हिमाद्रीन्द्रो मुनिरन्तर्धिमाययौ || ४४ ||

asminnavasare tatra kusumāñjalivarṣaṇaiḥ | himairiva himādrīndro munirantardhimāyayau || 44 ||

अथ शान्ते सभाक्षोमे प्रणामनिवहे तथा | संस्मरञ्छासनं किंचित्सत्ये कृष्णसिताशयम् || ४५ ||

atha śānte sabhākṣome praṇāmanivahē tathā | saṃsmarañchāsanaṃ kiñcitsatyē kṛṣṇasitāśayam || 45 ||

मुनिः कुसुमराशिं तं बाहुभ्यां प्रविचाल्य सः | मुखं संदर्शयामास सिताभ्रादिव चन्द्रमाः || ४६ ||

muniḥ kusumarāśiṃ taṃ bāhubhyāṃ pravicālya saḥ | mukhaṃ saṃdarśayāmāsa sitābhrādiva candramāḥ || 46 ||

शान्ते सिद्धवचोराशौ तथा दुन्दुभिनिःस्वने | नभःकुसुमवर्षे च सभाकलकले तथा || ४७ ||

śānte siddhavacorāśau tathā dundubhinisvane | nabhaḥkusumavarṣe ca sabhākalakale tathā || 47 ||

प्रणामानन्तरं तस्मिन्रामाद्यैः स्वसभाजने | शान्तवात इवाम्भोदे जने सौम्यत्वमागते || ४८ ||

praṇāmānantaraṃ tasminrāmādyaiḥ svasabhājane | śāntavāta ivāmbhode jane saumyatvamāgate || 48 ||

आकर्णयन्साधुवादं विश्वामित्रं मृदुस्वनम् | उवाचेदमनिन्द्यात्मा वसिष्ठो मुनिनायकः || ४९ ||

ākarṇayansādhuvādaṃ viśvāmitraṃ mṛdusvanam | uvācedamanindyātmā vasiṣṭho munināyakaḥ || 49 ||

मुने गाधिकुलाम्भोज वामदेव निमे क्रतो | भरद्वाज पुलस्त्यात्रे घृष्टे नारद शाण्डिले || ५० ||

mune gādhikulāmbhoja vāmadeva nime kratō | bharadvāja pulastyātre ghṛṣṭe nārada śāṇḍile || 50 ||

हे भासभृगुभारण्डवत्सवात्स्यायनादयः | मुनयस्तुच्छमेतन्नु भवद्भिर्मद्वचः श्रुतम् || ५१ ||

he bhāsabhṛgubhāraṇḍavatsavātsyāyanādayaḥ | munayastucchametannu bhavadbhirmadvacaḥ śrutam || 51 ||

यदत्रानुचितं किंचित्तदनुग्रहतोऽधुना | दुरर्थं विगतार्थं वा भवन्तः कथयन्तु मे || ५२ ||

yadatrānucitaṃ kiṃcittadanugrahatoadhunā | durarthaṃ vigatārthaṃ vā bhavantaḥ kathayantu me || 52 ||

सभ्या ऊचुः | वसिष्ठवचने ब्रह्मन्परमार्थैकशालिनि | दुरर्थो भवतीत्यद्य नवैव खलु गीः श्रुता || ५३ ||

sabhyā ūcuḥ | vasiṣṭhavacane brahmanparamārthaikśālini | durartho bhavatītyadya naiva khalu gīḥ śrutā || 53 ||

यत्संभृतमनन्तेन जन्मदोषेण नो मलम् | तत्प्रमृष्टं त्वयेहाद्य हेम्नामिव हविर्भुजा || ५४ ||

yatsaṃbhṛtamanantena janmadoṣeṇa no malam | tatpramṛṣṭaṃ tvayeha adya hemnāmiva havirbhujā || 54 ||

ब्रह्मबृंहितया वाचा विभो विकसिता वयम् | कुमुदानीन्दुदीप्त्येव परमामृतशीतया || ५५ ||

brahmabṛṃhitayā vācā vibho vikasitā vayam | kumudānīndudīptyeva paramāmṛtaśītayā || 55 ||

सर्वसत्त्वमहाबोधदायिनं मुनिनायकम् | भवन्तमेकान्तगुरुं प्रणमाम इमे वयम् || ५६ ||

sarvasattvamahābodhadāyinaṃ munināyakam | bhavantamekāntaguruṃ praṇamāma ime vayam || 56 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | इत्युक्त्वा मुनिनाथाय नमस्त इति ते पुनः | वदन्त एकशब्देन तारेणाब्दरवौजसा || ५७ ||

śrīvālmīkiruvāca | ityuktvā munināthāya namasta iti te punaḥ | vadanta ekaśabdena tāreṇābdaravaujasā || 57 ||

अर्वाक्पुष्पाञ्जलिव्रातैः खात्सिद्धैः सममुज्झितैः | वसिष्ठं पूरयामासुर्हिमैरब्दा इवाचलम् || ५८ ||

arvākpuṣpāñjalivrātaiḥ khātsiddhaiḥ samamujjhitaiḥ | vasiṣṭhaṃ pūrayāmāsurhimairabdā ivācalam || 58 ||

इत्थं दशरथं भूपं शशंसुश्चाथ राघवम् | माधवं चतुरात्मानं राघवोदन्तकोविदाः || ५९ ||

itthaṃ daśarathaṃ bhūpaṃ śaśaṃsuścātha rāghavam | mādhavaṃ caturātmānaṃ rāghavodantakovidāḥ || 59 ||

सिद्धा ऊचुः | नमाम चतुरात्मानं नारायणमिवापरम् | रामं सभ्रातरं जीवन्मुक्तं राजकुमारकम् || ६० ||

siddhā ūcuḥ | namāma caturātmānaṃ nārāyaṇamivāparam | rāmaṃ sabhrātaraṃ jīvanmuktaṃ rājakumārakam || 60 ||

तथैव व्योमगाः सिद्धाः शशंसुस्तं जनं पुनःतथैव सभ्यास्तांस्तत्र समानर्चुर्घनस्तवम् || ६१ ||

tathaiva vyomagāḥ siddhāḥ śaśaṃsustaṃ janaṃ punaḥtathaiva sabhyāstāṃstatra samānarcurghanastavam || 61 ||

मुनिसेनाधिपं भूपं भास्करं भूरितेजसम्वसिष्ठं सुप्रवादाढ्यं विश्वामित्रं तपोनिधिम् || ६२ ||

munisenādhipaṃ bhūpaṃ bhāskaraṃ bhūritejasamvasiṣṭhaṃ supravādāḍhyaṃ viśvāmitraṃ taponidhim || 62 ||

एषामेव प्रभावेन ज्ञानयुक्तिं परामिमांश्रुतवन्तो वयं सर्वे भ्रान्तिसंरम्भनाशिनीम् || ६३ ||

eṣāmeva prabhāvena jñānayuktiṃ parāmimāmśrutavanto vayaṃ sarve bhrāntisaṃrambhanāśinīm || 63 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाचैत्युक्त्वा गगनात्सिद्धा भूयः पुष्पाणि चिक्षिपुःसभायामथ तूष्णीं च तस्थुर्मुदितचेतसः || ६४ ||

śrīvālmīkiruvācaityuktvā gaganātsiddhā bhūyaḥ puṣpāṇi cikṣipuḥsabhāyāmatha tūṣṇīṃ ca tasthurmuditacetasaḥ || 64 ||

नभश्चरा धरणिचरा मुनीश्वरा महर्षयो विबुधगणा द्विजा नृपाःपूजयन्निति जनमोजसैव ते गिरोच्चया सह कुसुमार्घ्यदानया || ६६ ||

nabhaścarā dharaṇicarā munīśvarā maharṣayo vibudhagaṇā dvijā nṛpāḥapūjayanniti janamojasaiva te giroccayā saha kusumārghyadānayā || 66 ||