Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीराम उवाच नित्यं ज्ञानैकनिष्ठत्वादात्मारामतया तथा मुक्तैः कर्मपरित्यागः कस्मान्न क्रियते मुने || १ ||

śrīrāma uvāca nityaṃ jñānaikaniṣṭhatvādātmārāmatayā tathā muktaiḥ karmaparityāgaḥ kasmānna kriyate mune || 1 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच हेयोपादेयदृष्टी द्वे यस्य क्षीणे हि तस्य वै क्रियात्यागेन कोऽर्थः स्यात्क्रियासंश्रयणेन वा || २ ||

śrīvasiṣṭha uvāca heyopādeyadṛṣṭī dve yasya kṣīṇe hi tasya vai kriyātyāgena ko'rthaḥ syātkriyāsaṃśrayaṇena vā || 2 ||

न तदस्तीह यत्त्याज्यं ज्ञस्योद्वेगकरं भवेत् न वास्ति यदुपादेयं तज्ज्ञसंश्रयतां गतम् || ३ ||

na tadastīha yattyājyaṃ jñasyodvegakaraṃ bhavet na vāsti yadupādeyaṃ tajjñasaṃśreyatāṃ gatam || 3 ||

ज्ञस्य नार्थः कर्मत्यागैर्नार्थः कर्मसमाश्रयैः तेन स्थितं यथा यद्यत्तत्तथैव करोत्यसौ || ४ ||

jñasya nārthaḥ karmatyāgairnārthaḥ karmasamāśrayaiḥ tena sthitaṃ yathā yadyattattathaiva karotyasau || 4 ||

यावदायुरियं राम निश्चितं स्पन्दते तनुः तद्यथाप्राप्तमव्यग्रं स्पन्दतामपरेण किम् || ५ ||

yāvadāyuriyaṃ rāma niścitaṃ spandate tanuḥ tadyathāprāptamavyagraṃ spandatāmapareṇa kim || 5 ||

अन्यथान्यत्र चेत्कार्या क्रिया त्यक्त्वा निजं क्रमम्| समाने हि क्रियास्पन्दे को दोषः सत्क्रमे किल || ६ ||

anyathānyatra cetkāryā kriyā tyaktvā nijaṃ kramam| samāne hi kriyāspande ko doṣaḥ satkrame kila || 6 ||

समया स्वच्छया बुद्ध्या सततं निर्विकारया| यथा यत्क्रियते राम तददोषाय सर्वदा || ७ ||

samayā svacchayā buddhyā satataṃ nirvikārayā| yathā yatkriyate rāma tadadoṣāya sarvadā || 7 ||

इह मह्यां महाबाहो बहवो बहुदृष्टयः| बहुधा बहुदोषेषु विहरन्ति विचक्षणाः || ८ ||

iha mahyāṃ mahābāho bahavo bahudṛṣṭayaḥ| bahudhā bahudoṣeṣu viharanti vicakṣaṇāḥ || 8 ||

गतसङ्गतया बुद्ध्या विहरन्ति यथास्थितेः| गृहस्थारम्भिणः केचिज्जीवन्मुक्ताः स्थिता भुवि || ९ ||

gatasaṅgatayā buddhyā viharanti yathāsthiteḥ| gṛhasthārambhiṇaḥ kecijjīvanmuktāḥ sthitā bhuvi || 9 ||

तज्ज्ञा राजर्षयश्चान्ये वीतरागा भवादृशाः| असंसक्तधियो राज्यं कुर्वन्ति विगतज्वराः || १० ||

tajjñā rājarṣayaścānye vītarāgā bhavādṛśāḥ| asaṃsaktadhiyo rājyaṃ kurvanti vigatajvarāḥ || 10 ||

केचित्प्रकृतवेदार्थव्यवहारानुसारिणः यज्ञशिष्टाशिनो नित्यमग्निहोत्रे व्यवस्थिताः || ११ ||

kecitprakṛtavedārthavyavahārānusāriṇaḥ yajñaśiṣṭāśino nityamagnihotre vyavasthitāḥ || 11 ||

केचिच्चतुर्षु वर्णेषु ध्यानदेवार्चनादिकाम् स्वक्रियामनुतिष्ठन्तः स्थिता विविधयेहया || १२ ||

keciccaturṣu varṇeṣu dhyānadevārcanādikām svakriyāmanutiṣṭhantaḥ sthitā vividhayehayā || 12 ||

केचित्सर्वपरित्यागमन्तः कृत्वा महाशयाः सर्वकर्मपरा नित्यं तज्ज्ञा एवाज्ञवत्स्थिताः || १३ ||

kecitsarvaparityāgamantaḥ kṛtvā mahāśayāḥ sarvakarmaparā nityaṃ tajjñā evājñavatsthitāḥ || 13 ||

स्वप्नेऽप्यदृष्टलोकासु मुग्धमुग्धमृगासु च वनावनीषु शून्यासु केचिद्ध्यानपरायणाः || १४ ||

svapne'pyadṛṣṭalokāsu mugdhamugdhamṛgāsu ca vanāvanīṣu śūnyāsu keciddhyānaparāyaṇāḥ || 14 ||

पुण्यवद्भिः सदा जुष्टे पुण्योपचयकारिणि शमशालिसमाचारे केचिदायतने स्थिताः || १५ ||

puṇyavadbhiḥ sadā juṣṭe puṇyopacayakāriṇi śamaśālisamācāre kecidāyatane sthitāḥ || 15 ||

रागद्वेषप्रहाणार्थं त्यक्त्वा देशं समाशयाः केचिदन्यत्र देशे च पदमालम्ब्य संस्थिताः || १६ ||

rāgadveṣaprahāṇārthaṃ tyaktvā deśaṃ samāśayāḥ kecidanyatra deśe ca padamālambya saṃsthitāḥ || 16 ||

वनाद्वनं पुराद्ग्रामं स्थानात्स्थानं गिरेर्गिरिम् भ्रमन्तः संस्थिताः केचित्संसारोच्छित्तये बुधाः || १७ ||

vanādvanaṃ purādgrāmaṃ sthānātsthānaṃ girergirim bhramantaḥ saṃsthitāḥ kecitsaṃsārocchittaye budhāḥ || 17 ||

वाराणस्यां महापुर्यां प्रयागे चैव पावने श्रीपर्वते सिद्धपुरे बदर्याश्रमके तथा || १८ ||

vārāṇasyāṃ mahāpuryāṃ prayāge caiva pāvane śrīparvate siddhapure badaryāśramake tathā || 18 ||

शालग्रामे महापुण्ये कलापग्रामकोटरे मथुरायां च पुण्यायां तथा कालञ्जरे गिरौ || १९ ||

śālagrāme mahāpuṇye kalāpagrāmakoṭare mathurāyāṃ ca puṇyāyāṃ tathā kālañjare girau || 19 ||

महेन्द्रवनगुल्मेषु गन्धमादनसानुषु दर्दुराचलवप्रेषु सह्यकाचलभूमिषु || २० ||

mahendravanagulmeṣu gandhamādanasānuṣu dardurācalavapreṣu sahyakācalabhūmiṣu || 20 ||

विन्ध्यशैलस्य कच्छेषु मलयस्योदरेषु च कैलासवनजालेषु ऋक्षवत्कुहरेषु च || २१ ||

vindhyaśailasya kaccheṣu malayasyodareṣu ca kailāsavanajāleṣu ṛkṣavatkuhareṣu ca || 21 ||

एतेष्वन्येषु चान्येषु वनेष्वायतनेषु च तपस्विनस्तथा राम बहवो बहुदृष्टयः || २२ ||

eteṣvanyeṣu cānyeṣu vaneṣvāyataneṣu ca tapasvinastathā rāma bahavo bahudṛṣṭayaḥ || 22 ||

केचित्त्यक्तनिजाचाराः केचिच्च क्रमसंस्थिताः केचित्प्रबुद्धमतयो नित्यमुन्मत्तचेष्टिताः || २३ ||

kecittyaktanijācārāḥ kecicca kramasaṃsthitāḥ kecitprabuddhamatayo nityamunmattaceṣṭitāḥ || 23 ||

केचित्स्वदेशरहिताः केचित्त्यक्तनिजास्पदाः एकस्थानरताः केचिद्भ्रमन्तः केचिदास्थिताः || २४ ||

kecitsvadeśarahitāḥ kecittyaktanijāspadāḥ ekasthānaratāḥ kecidbhramantaḥ kecidāsthitāḥ || 24 ||

एतेषां महतां मध्ये नभस्तलनिवासिनाम् पातालनिरतानां च दैत्यादीनां महामते || २५ ||

eteṣāṃ mahatāṃ madhye nabhastalanivāsinām pātālaniratānāṃ ca daityādīnāṃ mahāmate || 25 ||

विज्ञातलोकपर्यायाः सम्यग्दर्शननिर्मलाः केचित्प्रबुद्धमतयो दृष्टदृश्यपरावराः || २६ ||

vijñātalokaparyāyāḥ samyagdarśananirmalāḥ kecitprabuddhamatayo dṛṣṭadṛśyaparāvarāḥ || 26 ||

अप्रबुद्धधियः केचिद्दोलान्दोलितचेतसः निवृत्ताः पापकाचारात्सुजनानुगताः स्थिताः || २७ ||

aprabuddhadhiyaḥ keciddolāndolitacetasaḥ nivṛttāḥ pāpakācārātsujanānugatāḥ sthitāḥ || 27 ||

अर्धप्रबुद्धमतयः केचिज्ज्ञानावलेपतः परित्यक्तक्रियाचारा उभयभ्रष्टता गताः || २८ ||

ardhaprabuddhamatayaḥ kecijjñānāvalepataḥ parityaktakriyācārā ubhayabhraṣṭatā gatāḥ || 28 ||

इत्थमस्मिञ्जनानीके जन्मसंतरणार्थिनः बहवः संस्थिता राम बहुधा बहुदृष्टयः || २९ ||

itthamasmiñjanānīke janmasaṃtaraṇārthinaḥ bahavaḥ saṃsthitā rāma bahudhā bahudṛṣṭayaḥ || 29 ||

संसारोत्तरणे तत्र न हेतुर्वनवासिता नापि स्वदेशवासित्वं न च कष्टतपःक्रियाः || ३० ||

saṃsārottaraṇe tatra na heturvanavāsitā nāpi svadeśavāsitvaṃ na ca kaṣṭatapaḥkriyāḥ || 30 ||

न क्रियायाः परित्यागो न क्रियायाः समाश्रयः| नाचारेषु समारम्भविचित्रफलपालयः || ३१ ||

na kriyāyāḥ parityāgo na kriyāyāḥ samāśrayaḥ| nācāreṣu samārambhavicitraphalapālayaḥ || 31 ||

स्वभावः कारणं नाम संसारोत्तरणं प्रति| असंसक्तं मनो यस्य स तीर्णो भवसागरात् || ३२ ||

svabhāvaḥ kāraṇaṃ nāma saṃsārottaraṇaṃ prati| asaṃsaktaṃ mano yasya sa tīrṇo bhavasāgarāt || 32 ||

शुभाशुभाः क्रिया नित्यं कुर्वन्परिहरन्नपि| पुनरेति न संसारमसंसक्तमना मुनिः || ३३ ||

śubhāśubhāḥ kriyā nityaṃ kurvanpariharannapi| punareti na saṃsāramasaṃsaktamanā muniḥ || 33 ||

शुभाशुभाः क्रिया नित्यमकुर्वन्नपि दुर्मतिः| निमज्जत्येव संसारे परित्यक्तमनाः शठः || ३४ ||

śubhāśubhāḥ kriyā nityamakurvannapi durmatiḥ| nimajjatyeva saṃsāre parityaktamanāḥ śaṭhaḥ || 34 ||

मक्षिकेवान्तःसारज्ञा दुःखादुःखप्रदायिनी| न निवारयितुं शक्या न च मारयितुं मतिः || ३५ ||

makṣikevāntaḥsārajñā duḥkhāduḥkhapradāyinī| na nivārayituṃ śakyā na ca mārayituṃ matiḥ || 35 ||

काकतालीययोगेन कदाचित्स्वस्य चेतसः प्रवृत्तिर्जायते सिध्यै स्वयमात्मावलोकने || ३६ ||

kākatālīyayogena kadācitsvasya cetasaḥ pravṛttirjāyate sidhyai svayamātmāvalokane || 36 ||

अवलोकनतो लब्ध्वा तत्त्वं नैर्मल्यमागतम् चेतो भवति निर्द्वन्द्वमसंसक्तमनामयम् || ३७ ||

avalokanato labdhvā tattvaṃ nairmalyamāgatam ceto bhavati nirdvandvamasaṃsaktamanāmayam || 37 ||

अचित्तत्वं प्रयातेन सत्त्वरूपेण चेतसा समो भूत्वा सुखं तिष्ठ पराकाशांशरूपभृत् || ३८ ||

acittatvaṃ prayātena sattvarūpeṇa cetasā samo bhūtvā sukhaṃ tiṣṭha parākāśāṃśarūpabhṛt || 38 ||

अधिगतपरमार्थस्त्यक्तरागादिदोषः सममतिरुदितात्मा त्वं महात्मा महात्मन् रघुतनय विशोकस्तिष्ठ निःशङ्कमेको जननमरणमुक्तं पावनं तत्पदं त्वम् || ३९ ||

adhigataparamārthastyaktarāgādidoṣaḥ samamatiruditātmā tvaṃ mahātmā mahātman raghutanaya viśokastiṣṭha niḥśaṅkameko jananamaraṇamuktaṃ pāvanaṃ tatpadaṃ tvam || 39 ||

प्रकृतिमलविकारोपादिबोधादिरूपं जगति विमलरूपे नास्ति किंचित्क्वचिच्च स्फुटमकृतकमस्ति ब्रह्म चिद्धाम तच्च स्वयमहमिति मत्वा तिष्ठ निःशङ्कमेकः || ४० ||

prakṛtimalavikāropādhibodhādirūpaṃ jagati vimalarūpe nāsti kiṃcitkvacicca sphuṭamakṛtakamasti brahma ciddhāma tacca svayamahamiti matvā tiṣṭha niḥśaṅkamekaḥ || 40 ||

अधिकवचनगम्यं नान्यदस्त्यङ्ग किंचित्तव शुभमुपदेश्यं ज्ञानसंबोधनाय उदितमखिलमाद्यं ज्ञानसारं समग्रं विदितसकलवेद्यो राघव त्वं हि जातः || ४१ ||

adhikavacanagamyaṃ nānyadastyaṅga kiṃcittava śubhamupadeśyaṃ jñānasaṃbodhanāya uditamakhilamādyaṃ jñānasāraṃ samagraṃ viditasakalavedyo rāghava tvaṃ hi jātaḥ || 41 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच इत्युक्त्वा मुनिनायको व्यपगताशेषैषणे राघवे सर्वस्मिंश्च सभाजने स्थितवति ध्यानैकतानोपमे प्राप्ते ब्रह्मपदं धिया धवलया तूष्णीमभूत्षट्पदः कृत्वेवारणितं सरोजपटले पातुं प्रवृत्तो रसम् || ४२ ||

śrīvālmīkiruvāca ityuktvā munināyako vyapagatāśeṣaiṣaṇe rāghave sarvasmiṃśca sabhājane sthitavati dhyānaikatānopame prāpte brahmapadaṃ dhiyā dhavalayā tūṣṇīmabhūtṣaṭpadaḥ kṛtvevāraṇitaṃ sarojapaṭale pātuṃ pravṛtto rasam || 42 ||