Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीराम उवाच | विचित्राणामसंख्यानां भावानां नियतिः कुतः | कथं स्वभावो भावानामेकरूपः स्थितोऽचलः || १ ||

śrīrāma uvāca | vicitrāṇāmasaṃkhyānāṃ bhāvānāṃ niyatiḥ kutaḥ | kathaṃ svabhāvo bhāvānāmekarūpaḥ sthito'calaḥ || 1 ||

सत्स्वसंख्येषु देवेषु सूर्य एवोग्रभाः कथम् | दीर्घत्वमथ ह्रस्वत्वं दिवसानां तु किंकृतम् || २ ||

satsvasaṃkhyeṣu deveṣu sūrya evograbhāḥ katham | dīrghatvamatha hrasvatvaṃ divasānāṃ tu kiṃkṛtam || 2 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | काकतालीयवद्भानं यत्परे नियतं स्वतः | यथास्थितं यथारूपं स्थिते तज्जगदुच्यते || ३ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | kākatālīyavadbhānaṃ yatpare niyataṃ svataḥ | yathāsthitaṃ yathārūpaṃ sthite tajjagaducyate || 3 ||

सर्वशक्तेर्यथा यद्यद्भाति तत्तत्तथैव सत् | संविन्सारतया यायात्कथं भातमभातताम् || ४ ||

sarvaśakteryathā yadyadbhāti tattattathaiva sat | saṃvinsāratayā yāyātkathaṃ bhātamabhātatām || 4 ||

यथा स्थितं यथा भाति चित्त्वाद्ब्रह्म चिराय यत् | तस्य भानमभानाभं नियत्यभिधमेव तत् || ५ ||

yathā sthitaṃ yathā bhāti cittvādbrahma cirāya yat | tasya bhānamabhānābhaṃ niyatyabhidameva tat || 5 ||

इदमित्थमिदं चेत्थं स्वयं ब्रह्मेति भाति यत् | तन्नियत्यभिधं प्रोक्तं सर्गसंहाररूपधृक् || ६ ||

idamitthamidaṃ cettthaṃ svayaṃ brahmeti bhāti yat | tanniya tyabhidhaṃ proktaṃ sargasaṃhārarūpadhṛk || 6 ||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्यं यत्स्वतः कचनं चिति | तत्ततोऽनन्यदेकाच्छं द्रवत्वमिव वारिणि || ७ ||

jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ yatsvataḥ kacanaṃ citi | tattato'nanyadekācchaṃ dravatvamiva vāriṇi || 7 ||

यथा शून्यत्वमाकाशे कर्पूरे सौरभं यथा | यथौष्ण्यमातपे नान्यज्जाग्रदादि तथा चिति || ८ ||

yathā śūnyatvamākāśe karpūre saurabhaṃ yathā | yathauṣṇyamātape nānyajjāgradādi tathā citi || 8 ||

सर्गप्रलयनाम्न्येकप्रवाहानन्यसत्तया | चिन्मात्रगगनात्मैकब्रह्मात्मन्येव संस्थितम् || ९ ||

sargapralayanāmnyekapravāhānan yasattayā | cinmātragaganātmaikabrahmātmanyeva saṃsthitam || 9 ||

सर्गोऽयमिति तद्बुद्धं क्षणं यत्कचनं चितः | कल्पोऽयमिति तद्बुद्धं क्षणं तत्कचनं चितः || १० ||

sargo'yamiti tadbuddhaṃ kṣaṇaṃ yatkacanaṃ citiḥ | kalpo'yamiti tadbuddhaṃ kṣaṇaṃ tatkacanaṃ citiḥ || 10 ||

तत्कालस्तत्क्रिया तत्त्वं देशद्रव्योदयादि तत् | यत्स्वप्न इव चिन्मात्रकचनं स्वस्वभावतः || ११ ||

tatkālastatkriyā tattvaṃ deśadravyodayādi tat | yatsvapna iva cinmātrakacanaṃ svasvabhāvataḥ || 11 ||

रूपालोकमनस्कारदेशकालक्रियादि तत् | चित्त्वं कचति चिद्व्योम्नि यन्नामानाकृति स्वतः || १२ ||

rūpālokamanaskāradeśakālakriyādi tat | cittvaṃ kacati cidvyomni yannāmānākṛti svataḥ || 12 ||

यद्यथा कचितं कालं यत्किंचित्कल्पितं तथा | तेनैवेयं हि नियतिरित्यप्याकाशरूपकम् || १३ ||

yadyathā kacitaṃ kālaṃ yatkiñcitkalpitaṃ tathā | tenaiveyaṃ hi niyatiritypākāśarūpakam || 13 ||

आकल्पाख्यं निमेषं यत्कचनं चैकरूपकम् | स्वाभाविकाः स्वभावं तं प्राहुः प्रसृतबुद्धयः || १४ ||

ākalpākhyam nimeṣaṃ yatkacanaṃ caikarūpakam | svābhāvikāḥ svabhāvaṃ taṃ prāhuḥ prasṛtabuddhayaḥ || 14 ||

एकस्य संविन्मात्रस्य पदार्थशतता तथा | यथेदं संविदंशस्य रूपं स्वं स्वमनुज्झतः || १५ ||

ekasya saṃvinmātrasya padārthśatatā tathā | yathedaṃ saṃvidaṃśasya rūpaṃ svaṃ svamanujjhataḥ || 15 ||

संविन्मये संविदो याः कचन्तीव परे तथा | ताभिस्तेषां स्वदेहानां यासां सा कलना कृता || १६ ||

saṃvinmaye saṃvido yāḥ kacantīva pare tathā | tābhisteṣāṃ svadehānāṃ yāsāṃ sā kalanā kṛtā || 16 ||

चिदुर्वी सलिलं तेजः स्पन्दः शून्यत्वमेव च | प्रत्येकमाकरस्त्वेषां तानि स्वप्न इवाम्बरम् || १७ ||

cidurvī salilaṃ tejaḥ spandaḥ śūnyatvameva ca | pratyekamākarastveṣāṃ tāni svapna ivāmbaram || 17 ||

तत्र सप्रतिघस्यास्य कठिनस्याकरो महान् | भूपीठं जनताधारो राजव्राजेव राजते || १८ ||

tatra sapratighasyāsya kaṭhinasyākaro mahān | bhūpīṭhaṃ janatādhāro rājavrājeva rājate || 18 ||

अपामब्धिः प्रधानानां तेजसामेष भास्करः | स्पन्दस्य पवनो व्योम शून्यताया जगद्गतम् || १९ ||

apāmabdhiḥ pradhānānāṃ tejasāmeṣa bhāskaraḥ | spandasya pavano vyoma śūnyatāyā jagadgatam || 19 ||

पञ्चानामिति भूतानामाकरत्वेन संविदः | पञ्च तान्युचिता ब्राह्म्यः प्रश्नः किं भास्करं प्रति || २० ||

pañcānāmiti bhūtānāmākaratvena saṃvidaḥ | pañca tānyucitā brāhmyaḥ praśnaḥ kiṃ bhāskaraṃ prati || 20 ||

बुधा संविच्चिदित्युक्ता सर्वगा सर्वरूपिणी | सर्वत्र स्वमहिम्नैषा सर्वेणैवानुभूयते || २१ ||

budhā saṃvicchidityuktā sarvagā sarvarūpiṇī | sarvatra svamahimnaiṣā sarveṇaivānubhūyate || 21 ||

ब्रह्मात्मा ब्रह्मबालोऽयं स्वसंवित्स्फुरणामिमाम् | व्योमात्मक्षौमभूनाम्नीं स्फारयत्यम्बराकृतिः || २२ ||

brahmātmā brahmabālo'yaṃ svasaṃvitsphuraṇāmimām | vyomātmakṣaumabhūnāmnīṃ sphārayatyambarākṛtiḥ || 22 ||

सा यदैतत्तथैतच्च चिरमत्त्यजसंविदा | तदा तदङ्गस्यार्कादेर्नाऽतो नोत्पादि चञ्चलम् || २३ ||

sā yadaitetattathaicitacca ciramattyajasaṃvidā | tadā tadaṅgasyārkādernā'to notpādi cañcalam || 23 ||

संकल्पपूर्वमशकजालवद्धिष्ण्यचक्रकम् | आवर्तवर्तिना भाति चिद्व्योमेदं च दृश्यवत् || २४ ||

saṃkalpapūrvamaśakajālavaddhiṣṇyacakrakam | āvartavartinā bhāti cidvyomedam ca dṛśyavat || 24 ||

तत्र प्रभास्वराः केचित्केचिदप्यल्पभास्वराः | केचिच्चाभास्वरा भाताः पदार्थाश्चित्ररूपिणः || २५ ||

tatra prabhāsvarāḥ kecitkecidapyalpabhāsvarāḥ | keciccābhāsvarā bhātāḥ padārthāścitrarūpiṇaḥ || 25 ||

पदार्थजातं त्वेतावन्न जातं न च दृश्यते | ज्ञस्याजातमिदं भाति खमात्मा स्वप्नदृश्यवत् || २६ ||

padārthajātaṃ tvetāvanna jātaṃ na ca dṛśyate | jñasyājātamidaṃ bhāti khamātmā svapnadṛśyavat || 26 ||

चिन्मात्रमात्मा सर्वेशः सर्व एवातिदृश्यवत् | नश्यतीव विदेहे स्वे न च भाति न नश्यति || २७ ||

cinmātramātmā sarveśaḥ sarva evātidṛśyavat | naśyatīva videhe sve na ca bhāti na naśyati || 27 ||

स्वप्नदर्शनवद्भाति यच्चिद्व्योम चिदम्बरे | चिद्व्योमत्वादृते रूपं तदस्य जगतः कुतः || २८ ||

svapnadarśanavadbhāti yaccidvyoma cidambare | cidvyomatvādṛte rūpaṃ tadasya jagataḥ kutaḥ || 28 ||

यद्यथा स्फुरितं तस्य यावत्सत्तं स्फुरद्वपुः | तत्स्वभावनियत्याख्यैः शब्दैरिह निगद्यते || २९ ||

yadyathā sphuriṭaṃ tasya yāvatsattaṃ sphuradvapuḥ | tatsvabhāvaniyatyākhyaiḥ śabdaihiha nigadyate || 29 ||

गगनाङ्गस्य सत्तान्तः शब्दतन्मात्रकल्पया | कुसूलबीजाङ्कुरवत्तिष्ठत्याशान्तरूपिणी || ३० ||

gaganāṅgasya sattāntaḥ śabdatanmātrakalpayā | kusūlabījāṅkuravattitiṣṭhatyāśāntarūpiṇī || 30 ||

संपद्यते तत इदमितीयं रचनेहया कृता सा मुग्धबोधाय मूर्खैर्विरचिता मुधा || ३१ ||

saṃpadyate tat idamitiyāṃ racanehayā kṛtā sā mugdhabodhāya mūrkhairviracitā mudhā || 31 ||

नास्तमेतीह नोदेति तत्कदाचन किंचन शिलाजठरवच्छान्तमिदं नित्यं सदप्यसत् || ३२ ||

nāstametīha noudeti tatkadācana kiṃcana śilājaṭharavacchāntamidaṃ nityaṃ sadapyasat || 32 ||

यथावयविनो नान्तः सदैवावयवाणवः नास्तं यान्ति न चोद्यन्ति जगन्त्यात्मपदे तथा || ३३ ||

yathāvayavino nāntaḥ sadaivāvayavāṇavaḥ nāstaṃ yānti na codyanti jagantyātmapade tathā || 33 ||

ब्रह्म व्योम्नि जगद्व्योम व्योम व्योम्नीव विद्यते तत्कथं किल संशुद्धमस्तमायात्युदेति वा || ३४ ||

brahma vyomni jagadvyoma vyoma vyomnīva vidyate tatkathaṃ kila saṃśuddhamastamāyātyudeti vā || 34 ||

तस्यानन्तप्रकाशात्मरूपस्याततचिन्मणेः सत्तामात्रात्मकचनं यदजस्रं स्वभावतः || ३५ ||

tasyānantaprakāśātmārūpasya ātata cinmaṇeḥ sattāmātrātmaka canaṃ yadajasraṃ svabhāvataḥ || 35 ||

तदात्मना स्वयं किंचिच्चेत्यतामिव गच्छति | अगृहीतात्मकं संविदूहामर्शनसूचकम् || ३६ ||

tadātmanā svayaṃ kiṃciccetyatāmiva gacchati | agṛhītātmakaṃ saṃvidūhāmarśanasūcakam || 36 ||

भाविनामार्थकलनैः किंचिदूहितरूपकम् | आकाशादणु शुद्धं च सर्वस्मिन्भाविबोधनम् || ३७ ||

bhāvināmārthakalanaiḥ kiṃcidūhitrūpakam | ākāśādaṇu śuddhaṃ ca sarvasminbhāvibodhanam || 37 ||

ततः सा परमा सत्ता सती तच्चेतनोन्मुखी | चिन्नामयोग्या भवति किंचिल्लभ्यतया तया || ३८ ||

tataḥ sā paramā sattā satī taccetanonmukhī | cinnāmayogyā bhavati kiṃcillabhyatayā tayā || 38 ||

घनसंवेदनात्पश्चाद्भाविजीवादिनामिका | सा भवत्यात्मकलना यद्भवन्ती परं पदम् || ३९ ||

ghanasaṃvedanātpścādbhāvijīvādināmikā | sā bhavatyātmakalanā yadbhavantī paraṃ padam || 39 ||

गर्भीकृत्य स्थिताऽनाख्या चिदाकाशापिधानताम् | संप्रति त्वतिशुद्धस्य पदस्यानन्यरूपिणी || ४० ||

garbhīkṛtya sthitā'nākhyā cidākāśāpidhānatām | saṃprati tvatiśuddhasya padasyānan'yarūpiṇī || 40 ||

स्वतैकभावनामात्रसारसंसरणोन्मुखी | तदा विनाभावकृता अनुतिष्ठन्ति तामिमाः || ४१ ||

svataikabhāvanāmātrasārasaṃsaraṇonmukhī | tadā vinābhāvakṛtā anutiṣṭhanti tāmimāḥ || 41 ||

शून्यरूपा स्वसत्तैका शब्दादिगुणगर्भिणी | चिद्भावनाभिसंपन्ना भविष्यदभिधार्थता || ४२ ||

śūnyarūpā svasattaiakā śabdādiguṇagarbhiṇī | cidbhāvanābhisaṃpannā bhaviṣyadabhidhārthatā || 42 ||

अहंतोदेति तदनु सह वै कालसत्तया | भविष्यदभिधार्थे ते बीजं मुख्यं जगत्स्थितेः || ४३ ||

ahaṃtodeti tadanu saha vai kālasattayā | bhaviṣyadabhidhārthe te bījaṃ mukhyaṃ jagatsthiteḥ || 43 ||

चितिशक्तेः परायास्तु स्वसंवेदनमात्रकम् | जगज्जालमसद्रूपं चेतनात्सदिव स्थितम् || ४४ ||

citiśakteḥ parāyāstu svasaṃvedanamātrakam | jagajjālamasadrūpaṃ cetanātsadiva sthitam || 44 ||

एवंप्रायात्मिका सा चिद्बीजं संकल्पशाखिनः | अहंतां भावयत्यन्तः सैवेह भवति क्षणात् || ४५ ||

evaṃprāyātmikā sā cidbījaṃ saṃkalpaśākhinaḥ | ahaṃtāṃ bhāvayatyantaḥ saiveha bhavati kṣaṇāt || 45 ||

जीवाभिधाना सैषाद्य भावाभावप्लवभ्रमैः | भ्रमत्यात्मपदे वीचिरूपैर्वारीव वारिणि || ४६ ||

jīvābhidhānā saiṣādya bhāvābhāvaplavabhramaiḥ | bhramatyātmapade vīcirūpairvārīva vāriṇi || 46 ||

चिदेवंभावनवती व्योमतन्मात्रभावनाम् | स्वतो घनीभूय शनैः खतन्मात्रं प्रचेतति || ४७ ||

cidevaṃbhāvanavatī vyomatanmātrabhāvanām | svato ghanībhūya śanaiḥ khatanmātraṃ pracetati || 47 ||

भाविनामार्थरूपं तद्बीजं शब्दौघशाखिनः | पदवाक्यप्रमाणाढ्यवेदार्थादिविकारि च || ४८ ||

bhāvināmārtharūpaṃ tadbījaṃ śabdaughaśākhinaḥ | padavākyapramāṇāḍhyavedārthādivikāri ca || 48 ||

तस्मादुदेष्यत्यखिला जगच्छ्रीः शब्दतत्त्वतः | शब्दौघनिर्मितार्थौघपरिणामविसारिणी || ४९ ||

tasmādudēṣyatyakhilā jagacchrīḥ śabdatattvataḥ | śabdaughanirmiārthaughapariṇāmavisāriṇī || 49 ||

चिदेवंव्यवसाया सा जीवशब्देन कथ्यते | भाविशब्दार्थजालेन बीजं भूतौघशाखिनः || ५० ||

cidevaṃvyavasāyā sā jīvaśabdena kathyate | bhāviśabdārthajālena bījaṃ bhūtaughaśākhinaḥ || 50 ||

चतुर्दशविधं भूतजातमावलिताम्बरम् | जगज्जठरकर्णौघं तस्मात्संप्रसरिष्यति || ५१ ||

caturdaśavidhaṃ bhūtajātamāvalitāmbaram | jagajjaṭhakarṇaughaṃ tasmātsaṃprasariṣyati || 51 ||

असंप्राप्ताभिधाचारा जीवत्वाच्चेतनेन चित् | काकतालीयवत्स्पन्दचिन्मात्रं चेतति स्वयम् || ५२ ||

asaṃprāptābhidhācārā jīvatvāc cetanena cit | kākatālīyavat spandacinmātraṃ cetati svayam || 52 ||

पवनस्कन्धरूपस्य बीजं त्वक्स्पर्शशाखिनः | सर्वभूतक्रियास्पन्दस्तस्मात्संप्रसरिष्यति || ५३ ||

pavanas skandharūpasya bījaṃ tvak sparśaśākhinaḥ | sarvabhūtakriyāspandas tasmātsaṃprasariṣyati || 53 ||

तत्र यच्चिद्विलासस्य प्रकाशानुभवो भवेत् | रूपतन्मात्रकं तद्वद्भविष्यदभिधार्थदम् || ५४ ||

tatra yac cidvilāsasya prakāśānubhavo bhavet | rūpatanmātrakaṃ tadvad bhaviṣyad abhidhārthadam || 54 ||

प्रकाशचेतनं तेजो न तेजोऽन्यकृतं भवेत् | स्पर्शसंवेदनं स्पर्शो नेतरस्पर्शसंभवः || ५५ ||

prakāśacetanaṃ tejo na tejo'nyakṛtaṃ bhavet | sparśasaṃvedanaṃ sparśo netarasparśasaṃbhavaḥ || 55 ||

शब्दसंवेदनं शब्दः स्वत एवानुभूयते | खं खेनेव स्वयं कोशे नान्यच्छब्दकृदस्ति हि || ५६ ||

śabdasanvedanaṃ śabdaḥ svata evānubhūyate | khaṃ kheneva svayaṃ kośe nānyacchabdakṛdasti hi || 56 ||

किल तस्यामवस्थायां कोऽपरः शब्दकृद्भवेत् | यथा तथा तदाद्यापि द्वैतैक्यस्यात्यसंभवात् || ५७ ||

kila tasyāmavasthāyāṃ ko'paraḥ śabdakṛdbhavet | yathā tathā tadādyāpi dvaitaikyasyātyasaṃbhavāt || 57 ||

एवं हि रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रमेव च | असत्यमेव सदिव स्वप्नाभमिव चेत्यते || ५८ ||

evaṃ hi rasatanmātraṃ gandhatanmātrameva ca | asatyameva sadiva svapnābhmiva cetyate || 58 ||

तेजः सूर्यादिजृम्भाभिर्बीजमालोकशाखिनः | तस्माद्रूपविभेदेन संसारः प्रसरिप्यति || ५९ ||

tejaḥ sūryādijṛmbhābhirbījamālokśākhinaḥ | tasmādrūpavibhedena saṃsāraḥ prasaripyati || 59 ||

भविष्यदभिधस्याथ खतः स्वत इवासतः | स्वदनं तस्य संघस्य रसतन्मात्रमुच्यते || ६० ||

bhaviṣyadabhidhasyātha khataḥ svata ivāsataḥ | svadanaṃ tasya saṃghasya rasatanmātramucyate || 60 ||

भविष्यद्रूपसंकल्पनामासौ सकलो गणः | संकल्पात्माथ तन्मात्रं गन्धाद्यमनुचेतति || ६१ ||

bhaviṣyadrūpasankalpanāmāsau sakalo gaṇaḥ | saṅkalpātmātha tanmātraṃ gandhādyamanucetati || 61 ||

भाविभूगोलकत्वेन बीजमाकृतिशाखिनः | सर्वाधारात्मनस्तस्मात्संसारः प्रसरिष्यति || ६२ ||

bhāvibhūgolakatvena bījamākṛtiśākhinaḥ | sarvādhārātmanastasmātsaṃsāraḥ prasariṣyati || 62 ||

अजात एव संजातस्तन्मात्राणां गणस्त्विति | अनाकारोऽपि साकारः संपन्नः कल्पनावशात् || ६३ ||

ajāta eva saṃjātastanmātrāṇāṃ gaṇastviti | anākāro'pi sākāraḥ saṃpannaḥ kalpanāvaśāt || 63 ||

एष तन्मात्रकगणः काकतालीयवत्स्वयम् | रूपं येन प्रदेशेन वेत्त्यक्षीति तदुच्यते || ६४ ||

eṣa tanmātrakagaṇaḥ kākatālīyavatsvayam | rūpaṃ yena pradeśena vettīkṣīti taducyate || 64 ||

शब्दं येन प्रदेशेन वेत्ति श्रोत्रं तदुच्यते | स्पर्शं येन प्रदेशेन वेत्ति तत्तु त्वगिन्द्रियम् || ६५ ||

śabdaṃ yena pradeśena vetti śrotraṃ taducyate | sparśaṃ yena pradeśena vetti tattu tvagindriyam || 65 ||

रसं येन प्रदेशेन वेत्ति तद्रसनेन्द्रियम् | गन्धं येन प्रदेशेन वेत्ति घ्राणेन्द्रियं तु तत् || ६६ ||

rasaṃ yena pradeśena vetti tadrasanendriyam | gandhaṃ yena pradeśena vetti ghrāṇendriyaṃ tu tat || 66 ||

दिक्कालभेदाज्जीवोऽयं नियतामाकृतिं गतः | सर्वेणाङ्गेन नो सर्वं वेत्त्यसर्वात्मतावशात् || ६७ ||

dikkālabhedājjīvo'yaṃ niyatāmākṛtiṃ gataḥ | sarveṇāṅgena no sarvaṃ vetti asarvātmatāvaśāt || 67 ||

इति कलनमनन्तमात्मनोन्तर्गतमनुमेयमनन्यदात्मभूतम् | न तदुदयमुपैति नास्तमेति स्थितमुपलोदरवद्धनं सुमौनम् || ६८ ||

iti kalanamanantamātmanontargatamanumeyamananyadātmabhūtam | na tadudayamupaiti nāstameti sthitamupalodaravaddhanaṃ sumaunam || 68 ||