Nirvāṇa II निर्वाण

कुन्ददन्त उवाच । ततः पृष्टो मया तत्र स गौर्याश्रमतापसः । तापसंशुष्कदर्भाग्रजराजर्जरमूर्धजः || १ ||

kundadanta uvāca | tataḥ pṛṣṭo mayā tatra sa gaurīyāśramatāpasaḥ | tāpasaṃśuṣkadarbhāgrajarājarjaramūrdhajaḥ || 1 ||

एकैव सप्तद्वीपास्ति वसुधा यत्र तत्र ते । सप्तद्वीपेश्वरा अष्टौ भवन्ति कथमुत्तमाः || २ ||

ekaiva saptadvīpāsti vasudhā yatra tatra te | saptadvīpeśvarā aṣṭau bhavanti kathamuttamāḥ || 2 ||

यस्य जीवस्य सदनान्नास्ति निर्गमनं बहिः । स करोति कथं सप्तद्वीपेशत्वेन दिग्जयम् || ३ ||

yasya jīvasya sadanānnāsti nirgamanaṃ bahiḥ | sa karoti kathaṃ saptadvīpeśatvena digjayam || 3 ||

यैर्वरा वरदैर्दत्ताः शापस्ते तद्विरुद्धताम्कथं गच्छन्ति गच्छन्ति कथं छाया हि तापताम् || ४ ||

yairvarā varadairdattāḥ śāpaste tadviruddhatāmkathaṃ gacchanti gacchanti kathaṃ chāyā hi tāpatām || 4 ||

मिथोऽशक्यां कथं धर्मौ स्थितिमेकत्र गच्छतः । आधार एवाधेयत्वं करोति कथमात्मनि || ५ ||

mitho'śakyāṃ kathaṃ dharmau sthitimekatra gacchataḥ | ādhāra evādheyatvaṃ karoti kathamātmani || 5 ||

गौर्याश्रमतापस उवाच | संपश्यसि किमेतेषां भो साधो शृण्वनन्तरम् | अष्टमेऽस्मिन्सुसंप्राप्ते तं प्रदेशं सबान्धवम् || ६ ||

gauryāśramatāpasa uvāca | saṃpaśyasi kimetēṣāṃ bho sādho śṛṇvanantaram | aṣṭame'smin susaṃprāpte taṃ pradeśaṃ sabāndhavam || 6 ||

इतो भवन्तौ तं देशमासाद्य सुखसंस्थितौ | स्वबन्धुसुखसंस्थानौ कंचित्कालं भविष्यतः || ७ ||

ito bhavantau taṃ deśamāsādya sukhasaṃsthitau | svabandhusukhasaṃsthānau kaṃcitkālaṃ bhaviṣyataḥ || 7 ||

ततस्तेऽष्टौ मरिष्यन्ति भ्रातरः क्रमशो गृहे | बन्धवोऽथ करिष्यन्ति तेषां देहांस्तदग्निसात || ८ ||

tataste'ṣṭau mariṣyanti bhrātaraḥ kramśo gṛhe | bandhavo'tha kariṣyanti teṣāṃ dehāṃstadagniṣāt || 8 ||

तेषां ते संविदाकाशाः पृथक्पृथगवस्थिताः | मुहूर्तमात्रं स्थास्यन्ति सुषुप्तस्था जडा इव || ९ ||

teṣāṃ te saṃvidākāśāḥ pṛthakpṛthagavasthitāḥ | muhūrtamātraṃ sthāsyanti suṣuptasthā jadā iva || 9 ||

एतस्मिन्नन्तरे तेषां तानि कर्माणि धर्मतः | एकत्र संघटिष्यन्ति वरशापात्मकानि खे || १० ||

etasminnantare teṣāṃ tāni karmāṇi dharmataḥ | ekatra saṃghaṭiṣyanti varaśāpātmakāni khe || 10 ||

कर्माणि तान्यधिष्ठातृदेवरूपाणि पेटकम् | वरशापशरीराणि करिष्यन्ति पृथक् पृथक् || ११ ||

karmāṇi tānyadhiṣṭhātṛdevarūpāṇi peṭakam | varaśāpaśarīrāṇi kariṣyanti pṛthak pṛthak || 11 ||

वरास्तेऽत्र गमिष्यन्ति सुभगाः पद्मपाणयः | ब्रह्मदण्डायुधाश्चन्द्रधवलाङ्गाश्चतुर्भुजाः || १२ ||

varāste'tra gamiṣyanti subhagāḥ padmapāṇayaḥ | brahmadṇḍāyudhāścandradhavalāṅgāścaturbhujāḥ || 12 ||

शापास्तत्र भविष्यन्ति त्रिनेत्राः शूलपाणयः | भीषणाः कृष्णमेघाभा द्विभुजा भ्रुकुटीमुखाः || १३ ||

śāpāstatra bhaviṣyanti trinetrāḥ śūlapāṇayaḥ | bhīṣaṇāḥ kṛṣṇameghābhā dvibhujā bhrakuṭīmukhāḥ || 13 ||

वरा वदिष्यन्ति | सुदूरं गम्यतां शापाः कालोऽस्माकमुपागतः | क्रतूनामिव तन्नाम कः समर्थोऽतिवर्तितुम् || १४ ||

varā vadiṣyanti | sudūraṃ gamyatāṃ śāpāḥ kālo'smākamupāgataḥ | kratūnāmiva tannāma kaḥ samartho'tivartitum || 14 ||

वरा वदिष्यन्ति | कृता भवन्तो मुनिना वयं दिनकृता कृताः | मुनीनां चाधिको देवो भगवन्तं पुरा यतः || १५ ||

varā vadiṣyanti | kṛtā bhavanto muninā vayaṃ dinakṛtā kṛtāḥ | munīnāṃ cādhiko devo bhagavantaṃ purā yataḥ || 15 ||

प्रवदत्सु वरेष्वेवं शापाः कुद्धधियो वरान् | विवस्वता कृता यूयं वयं रुद्रांशतः कृताः || १७ ||

pravadatsu vareṣvevaṃ śāpāḥ kuddhadhiyo varān | vivasvatā kṛtā yūyaṃ vayaṃ rudrāṃśataḥ kṛtāḥ || 17 ||

देवानामधिको रुद्रो रुद्रांशप्रभवो मुनिः | इत्युक्त्वा प्रोद्यता तेषां चक्रुः शृङ्गाण्यगा इव || १८ ||

devānāmadhiko rudro rudrāṃśaprabhavo muniḥ | ityuktvā prodytā teṣāṃ cakruḥ śṛṅgāṇyagā iva || 18 ||

शापेषूद्यतशृङ्गेषु वरा इदमरातिषु | विहसन्तः प्रवक्ष्यन्ति प्रमेयीकृतनिश्चयम् || १९ ||

śāpeṣūdyataśṛṅgeṣu varā idamarātiṣu | vihasantaḥ pravakṣyanti prameyīkṛtaniścayam || 19 ||

हे शापाः पापतां त्यक्त्वा कार्यस्यान्तो विचार्यताम् | यत्कार्यं कलहस्यान्ते तदेवादौ विचार्यताम् || २० ||

he śāpāḥ pāpatāṃ tyaktvā kāryasyānto vicāryatām | yatkāryaṃ kalahasyānte tadevādau vicāryatām || 20 ||

पितामहपुरीं गत्वा कलहान्ते विनिर्णयः | कर्तव्योऽस्माभिरेतत्किमादौ नेह विधीयते || २१ ||

pitāmahapurīṃ gatvā kalahānte vinirṇayaḥ | kartavyo'smābhiretatkimādau neha vidhīyate || 21 ||

शापैर्वरोक्तमाकर्ण्य बाढमित्युररीकृतम् | को न गृह्णाति मूऽढोऽपि वाक्यं युक्तिसमन्वितम् || २२ ||

śāpairvaroktamākarṇya bāḍhamityurarīkṛtam | ko na gṛhṇāti mū'ḍho'pi vākyaṃ yuktisamanvitam || 22 ||

ततः शापा वरैः सार्ध यास्यन्ति ब्रह्मणः पुरम् | महानुभावा हि गतिः सदा संदेहनाशने || २३ ||

tataḥ śāpā varaiḥ sārdha yāsyanti brahmaṇaḥ puram | mahānubhāvā hi gatiḥ sadā saṃdehanāśane || 23 ||

प्रणामपूर्वं तत्सर्वं यथावृत्तं परस्परम् | ब्रह्मणे कथयिष्यन्ति श्रुत्वा तेषां स वक्ष्यति || २४ ||

praṇāmapūrvaṃ tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ parasparam | brahmaṇe kathayiṣyanti śrutvā teṣāṃ sa vakṣyati || 24 ||

ब्रह्मोवाचवरशापाधिपा भो भो येऽन्तःसारा जयन्ति तेकेऽन्तःसारा इति मिथो नूनमन्विष्यतां स्वयम् || २५ ||

brahmovācavaraśāpādhipā bho bho ye'ntaḥsārā jayanti teke'ntaḥsārā iti mitho nūnamanviṣyatāṃ svayam || 25 ||

इति श्रुत्वा प्रविष्टास्ते सारतां समवेक्षितुम् | वराणां हृदयं शापाः शापानां हृदयं वराः || २६ ||

iti śrutvā praviṣṭāste sāratāṃ samavekṣitum | varāṇāṃ hṛdayaṃ śāpāḥ śāpānāṃ hṛdayaṃ varāḥ || 26 ||

ते परस्परमन्विष्य स्वयं हृदयसारताम् | ज्ञात्वा च समवायेन प्रवक्ष्यन्ति पितामहम् || २७ ||

te parasparamanviṣya svayaṃ hṛdayasāratām | jñātvā ca samavāyena pravakṣyanti pitāmaham || 27 ||

शापा वक्ष्यन्ति | जिताः प्रजानाथ वयं नान्तःसारा वयं यतः | अन्तःसारा वरा एव वज्रस्तम्भा इवाचलाः || २८ ||

śāpā vakṣyanti | jitāḥ prajānātha vayaṃ nāntaḥsārā vayaṃ yataḥ | antaḥsārā varā eva vajrastambhā ivācalāḥ || 28 ||

वयं किलेमे भगवन्वराः शापाश्च सर्वदा | ननु संविन्मया एव देहोऽन्योऽस्माकमस्ति नो || २९ ||

vayaṃ kileme bhagavanvarāḥ śāpāśca sarvadā | nanu saṃvinmayā eva deho'nyo'smākamasti no || 29 ||

वरदस्य हि या संविद्वरो दत्त इति स्थिता | सैवार्थिनि मया लब्धो वरोऽयमिति तिष्ठति || ३० ||

varadasya hi yā saṃvidvaro datta iti sthitā | saivārthini mayā labdho varo'yamiti tiṣṭhati || 30 ||

विज्ञप्तिमात्रकचनं देहं सैव फलं ततः | पश्यत्यनुभवत्यत्ति देशकालशतभ्रमैः || ३१ ||

vijñaptimātrakacanaṃ dehaṃ saiva phalaṃ tataḥ | paśyaty anubhavaty atti deśakālaśatabhramaiḥ || 31 ||

वरदात्मा गृहीतत्वाच्चित्कालान्तरसंभृता । यदा तदान्तःसारासौ दुर्जया न तु शापजा || ३२ ||

varadātmā gṛhītatvāccitkālāntarasaṃbhṛtā | yadā tadāntaḥsārāsau durjayā na tu śāpajā || 32 ||

वरप्रदानं वरदैर्वरदानां वरार्थिभिः । यदा सुचिरमभ्यस्तं वराणां सारता तदा || ३३ ||

varapradānaṃ varadairvaradānāṃ varārthibhiḥ | yadā suciramabhyastaṃ varāṇāṃ sāratā tadā || 33 ||

यदेव सुचिरं संविदभ्यस्यति तदेव सा । सारमेवाशु भवति भवत्याशु च तन्मयी || ३४ ||

yadeva suciraṃ saṃvidabhyasyati tadeva sā | sāramevāśu bhavati bhavatyāśu ca tanmayī || 34 ||

शुद्धानामतिशुद्धैव संविज्जयति संविदाम् । अशुद्धानां त्वशुद्धैव कालात्साम्यं न विद्यते || ३५ ||

śuddhānāmatiśuddhaiva saṃvijjayati saṃvidām | aśuddhānāṃ tvaśuddhaiva kālātsāmyaṃ na vidyate || 35 ||

क्षणांशेनापि यो ज्येष्ठो न्यायस्तेनावपूर्यते नार्थे न्यायान्तरं किंचित्कर्तुमुत्सहते मदम् || ३६ ||

kṣaṇāṃśenāpi yo jyeṣṭho nyāyastenāvapūryate nārthe nyāyāntaraṃ kiṃcitkartumutsahate madam || 36 ||

समेनोभयकोटिस्थं मिश्रं वस्तु भवेत्समम् | वरशापविलासेन क्षीरमिश्रं यथा पयः || ३७ ||

samena ubhayakoṭisthaṃ miśraṃ vastu bhavetsamam | varaśāpavilāsena kṣīramiśraṃ yathā payaḥ || 37 ||

समाभ्यां वरशापाभ्यामथवा चिद्द्विरूपताम् | स्वयमेवानुभवति स्वप्नेष्विव पुरात्मिका || ३८ ||

samābhyāṃ varaśāpābhyāmathavā ciddvirūpatām | svayamevānubhavati svapneṣviva purātmikā || 38 ||

शिक्षितं त्वत्त एवेति यत्तदेव तव प्रभो | पुनः प्रतीपं पठितं शीघ्रं यामो नमोऽस्तु ते || ३९ ||

śikṣitaṃ tvatta eveti yattadeva tava prabho | punaḥ pratīpaṃ paṭhitaṃ śīghraṃ yāmo namo'stu te || 39 ||

इत्युक्त्वा स स्वयंशापः क्वापि शापगणो ययौ | प्रशान्ते तिमिरे दृष्टे व्योम्नि केशोण्ड्रकं यथा || ४० ||

ityuktvā sa svayaṃśāpaḥ kvāpi śāpagaṇo yayau | praśānte timire dṛṣṭe vyomni keśoṇḍrakaṃ yathā || 40 ||

अथान्यो वरपूगोऽत्र गृहनिर्गमरोधकः | स्थानिस्थानमिवादेशः समानार्थोऽभ्यपूरयत् || ४१ ||

athānyo varapūgo'tra gṛhanirgamarodhakaḥ | sthānistānamivādeśaḥ samānārtho'bhyapūrayat || 41 ||

सप्तद्वीपेश्वरानेतानिमे द्वीपेषु सद्मसु | कारयन्ति वरा वर्या वीरा दिग्विजयं रणे || ४३ ||

saptadvīpeśvarānetānime dvīpeṣu sadmasu | kārayanti varā varyā vīrā digvijayaṃ raṇe || 43 ||

तदेवमनिवार्येऽस्मिन्विरोधे विबुधेश्वर | यदनुष्ठेयमस्माभिस्तदादिश शिवाय नः || ४४ ||

tadevamanivārye'sminvirodhe vibudheśvara | yadanuṣṭheyamasmābhistadādiśa śivāya naḥ || 44 ||

ब्रह्मोवाच | सप्तद्वीपेश्वरवरा गृहरोधवराश्च हे | कामः संपन्न एवेह भवतां भवतामपि || ४५ ||

brahmovāca | saptadvīpeśvaravarā gṛharodhavarāśca he | kāmaḥ saṃpanna eveha bhavatāṃ bhavatāmapi || 45 ||

व्रजतैतदपेक्षत्वं यावन्नेष्टावपि क्षणात् | चिरं चिराय सदने सप्तद्वीपेश्वराः स्थिताः || ४६ ||

vrajataitadapekṣatvaṃ yāvanneṣṭāvapi kṣaṇāt | ciraṃ cirāya sadane saptadvīpeśvarāḥ sthitāḥ || 46 ||

समनन्तरमेवैते देहपातात्स्वसद्मसु | सप्तद्वीपेश्वराः सर्वे संपन्नाः परमं वराः || ४७ ||

samanantaramevaite dehapātātsvasadmasu | saptadvīpeśvarāḥ sarve saṃpannāḥ paramaṃ varāḥ || 47 ||

सर्वे वरा वदिष्यन्तिकुतो भूमण्डलान्यष्टौ सप्तद्वीपानि भूतयःएकमेवेह भूपीठं श्रुतं दृष्टं च नेतरत् || ४८ ||

sarve varā vadiṣyantikuto bhūmaṇḍalānyaṣṭau saptadvīpāni bhūtayaḥekameveha bhūpīṭhaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ ca netarat || 48 ||

कथं चैतानि तिष्ठन्ति कस्मिंश्चिद्गृहकोशकेपद्माक्षकोशके सूक्ष्मे कथं भान्ति मतंगजाः || ४९ ||

kathaṃ caitāni tiṣṭhanti kasmiṃścidgṛhakośakepadmākṣakośake sūkṣme kathaṃ bhānti mataṃgajāḥ || 49 ||

ब्रह्मोवाचयुक्तं युष्माभिरस्माभिः सर्वं व्योमात्मकं जगत्स्थितं चित्परमाण्वन्तरन्तःस्वप्नोऽनुभूयते || ५० ||

brahmovācayuktaṃ yuṣmābhirasmābhiḥ sarvaṃ vyomātmakaṃ jagatsthitaṃ citparamāṇvantarantaḥsvapno'nubhūyate || 50 ||

भाति यत्परमस्याणोरन्तस्थस्वगृहोदरेस्फुरितं तत्किमाश्चर्य कः स्मयः प्रकृतेः क्रमे || ५१ ||

bhāti yatparamasyāṇorantasthasvagṛhodaresphuritaṃ tatkimāścarya kaḥ smayaḥ prakṛteḥ krame || 51 ||

मृतेरनन्तरं भाति यथास्थितमिदं जगत्शून्यास्मैव घनाकारं तस्मिन्नेव क्षणे चितः || ५२ ||

mṛteranantaraṃ bhāti yathāsthitamidaṃ jagatśūnyāsmaiva ghanākāraṃ tasminneva kṣaṇe citaḥ || 52 ||

अणावपि जगन्माति यत्र तत्र गृहोदरे | सप्तद्वीपा वसुमती कचतीति किमद्भुतम् || ५३ ||

aṇāvapi jagannmāti yatra tatra gṛhodare | saptadvīpā vasumatī kacatīti kimadbhutam || 53 ||

यद्भातीदं च चित्तत्त्वं जगत्त्वं न जगत्क्वचित् | चिन्मात्रमेव तद्भाति शून्यत्वेन यथाम्बरम् || ५४ ||

yadbhātīdaṃ ca cittattvaṃ jagattvaṃ na jagatkvacit | cinmātrameva tadbhāti śūnyatvena yathāmbaram || 54 ||

इति ते ब्रह्मणा प्रोक्ता वरदेन वरास्ततः | तानाधिभौतिकभ्रान्तिमयान्संत्यज्य देहकान् || ५५ ||

iti te brahmaṇā proktā varadeṇa varāstatḥ | tānādhibhautikabhrāntimayānsaṃtyajya dehakān || 55 ||

प्रणम्याजं समं जग्मुरातिवाहिकदेहिनः | सप्तद्वीपे च देवानां गृहकोशान्कचज्जनान् || ५६ ||

praṇamyājaṃ samaṃ jagmurātivāhikadehināḥ | saptadvīpe ca devānāṃ gṛhakośānkacajjanān || 56 ||

यावत्ते तत्र संपन्नाः सप्तद्वीपाधिनायकाः | अष्टावपीष्टापुष्टानां दिनाष्टकमहीभुजाम् || ५७ ||

yāvatte tatra saṃpannāḥ saptadvīpādhināyakāḥ | aṣṭāvapīṣṭāpuṣṭānāṃ dināṣṭakamahībhujām || 57 ||

ते परस्परमज्ञाता अज्ञाश्चान्योन्यबन्धवः | अन्योन्यभूमण्डलगा अन्योन्याभिमते हिताः || ५८ ||

te parasparamajñātā ajñāścānyonyabandhavaḥ | anyonyabhūmaṇḍalagā anyonyābhimate hitāḥ || 58 ||

तेषां कश्चिद्गृहस्यान्तरेव तारुण्यसुन्दरः | उज्जयिन्यां महापुर्यां राजधान्यां सुखे स्थितः || ५९ ||

teṣāṃ kaścidgṛhasyāntareva tāruṇyasundaraḥ | ujjayinyāṃ mahāpuryāṃ rājadhānyāṃ sukhe sthitaḥ || 59 ||

शाकद्वीपास्पदः कश्चिन्नागलोकजिगीषया | विचरत्यब्धिजठरे सर्वदिग्विजयोद्यतः || ६० ||

śākadvīpāspadaḥ kaścinnāgalokajigīṣayā | vicaratyabdhijaṭhare sarvadigvijayodyataḥ || 60 ||

कुशद्वीपराजधान्यां निराधिः सकलप्रजाः | कृतदिग्विजयः कश्चित्सुप्तः कान्तावलम्बितः || ६१ ||

kuśadvīparājadhānyāṃ nirādhiḥ sakalaprajāḥ | kṛtadigvijayaḥ kaścitsuptaḥ kāntāvalambitaḥ || 61 ||

शाल्मलिद्वीपशैलेन्द्रशिरःपुर्याः सरोवरे | जललीलारतः कश्चित्सहविद्याधरीगणैः || ६२ ||

śālmalidvīpaśailendraśiraḥpuryāḥ sarovare | jalalīlārataḥ kaścitsahavidyādharīgaṇaiḥ || 62 ||

क्रौञ्चद्वीपे हेमपुरे सप्तद्वीपविवर्धिते | प्रवृत्तो वाजिमेधेन कश्चिद्यष्टुं दिनाष्टकम् || ६३ ||

krauñcadvīpe hemapure saptadvīpavivardhitē | pravṛtto vājimēdhēna kaścidyaṣṭuṃ dināṣṭakam || 63 ||

उद्यतः शाल्मलिद्वीपे कश्चिद्द्वीपान्तचारिणा | योद्धुमुद्धृतदिग्दन्तिदन्ताकृष्टकुलाचलः || ६४ ||

udyataḥ śālmalidvīpē kaściddvīpāntacāriṇā | yoddhumuddhṛtadigdantidantākṛṣṭakulācalaḥ || 64 ||

गोमेदद्वीपकः कश्चित्पुष्करद्वीपराट् सुताम् | समानेतुं वशाद्याति कषत्सेनोऽष्टमोऽभवत् || ६५ ||

gomēdadvīpakaḥ kaścippuskara dvīparāṭ sutām | samānētuṃ vaśādyāti kaṣatsēno'ṣṭamō'bhavat || 65 ||

पुष्करद्वीपकः कश्चिल्लोकालोकाद्रिभूभुजः | दूतेन सह निर्यातो धनभूमिदिदृक्षया || ६६ ||

puṣkaradvīpakaḥ kaścillokālokādrbhūbhujāḥ | dūtēna saha niryātō dhanabhūmididṛkṣayā || 66 ||

प्रत्येकमित्थमेतेषां द्वीपद्वीपाधिनाथताम् | कुर्वतां स्वगृहाकाशे दृष्ट्वा स्वप्रतिभोचिताम् || ६७ ||

pratyēkamitthamētēṣāṃ dvīpadvīpādhināthatām | kurvatāṃ svagṛhākāśē dṛṣṭvā svapratibhōcitām || 67 ||

त्यक्ताभिमानिकाकारा द्विविधा वरास्ततः| तत्संविद्भिर्गृहेष्वन्तरेकतां खानि खैरिव|| ६८ ||

tyaktābhimānikākārā dvividhā varāstatastatsaṃvidbhirgṛheṣvantarekatāṃ khāni khairiva|| 68 ||

यास्यन्ति ते भविष्यन्ति संप्राप्ताभिमताश्चिरम्| सप्तद्वीपेश्वरास्तुष्टा नन्वष्टावपि तुष्टिमत्|| ६९ ||

yāsyanti te bhaviṣyanti saṃprāptābhimatāściram| saptadvīpeśvarāstuṣṭā nanvaṣṭāvapi tuṣṭimat|| 69 ||

इत्येते प्रविकसितोदितक्रियार्थाः प्राप्स्यन्ति प्रविततबुद्धयस्तपोभिः| अन्तर्यत्स्फुरति विदस्तदेव बाह्ये नाप्तं कैस्तदुचितकर्मभिः किलेति|| ७० ||

ityete pravikasitoditakriyārthāḥ prāpsyanti pravitatabuddhayastapobhiḥ| antaryatsphurati vidastadeva bāhye nāptaṃ kais taducitakarmabhiḥ kileti|| 70 ||