Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीराम उवाच | पदार्था द्विविधाः सन्ति मूर्तामूर्ता जगत्त्रये | यत्र सप्रतिघाः केचित्केचिदप्रतिघा अपि || १ ||

śrīrāma uvāca | padārthā dvividhāḥ santi mūrtāmūrtā jagattraye | yatra sapratighāḥ kecitkecidapratighā api || 1 ||

तानिहाप्रतिघानाहुर्नान्योन्यं वेल्लयन्ति ये | तांश्च सप्रतिघानाहुरन्योन्यं वेल्लयन्ति ये || २ ||

tānihāpratighānāhurnānyonyaṃ vellayanti ye | tāṃśca sapratighānāhuranyonyaṃ vellayanti ye || 2 ||

इह सप्रतिघानां तु दृष्टमन्योन्यवेल्लनम् | न त्वप्रतिघरूपाणां केषांचिदपि किंचन || ३ ||

iha sapratighānāṃ tu dṛṣṭamanyonyavellanaṃ | na tvapratigharūpāṇāṃ keṣāṃcidapi kiṃcana || 3 ||

तत्र संवेदनं नाम यदिदं चन्द्रमण्डले | इतः पतत्यप्रतिघं तत्सर्वेणानुभूयते || ४ ||

tatra saṃvedanaṃ nāma yadidaṃ candramanḍale | itaḥ patatyapratighaṃ tatsarveṇānubhūyate || 4 ||

अर्धप्रबुद्धसंकल्पविकल्पाद्वैतकल्पितम् | वदाम्यभ्युपगम्येदं न तु बोधदशास्थितम् || ५ ||

ardhaprabuddhasaṃkalpavikalpādvaitakalpitam | vadāmyabhyupagamyedaṃ na tu bodhadashāsthitam || 5 ||

कः प्राणमारुतः क्षोभं जनयत्याशयस्थितः | प्रवेशनिर्गममयं कथं वा वद मे प्रभो || ६ ||

kaḥ prāṇamārutaḥ kṣobhaṃ janayatyāśayasthitaḥ | praveśanirgamamayaṃ kathaṃ vā vada me prabho || 6 ||

कथमप्रतिघं नाम वेदनं प्रतिघात्मकम् | इमं देहं चालयति भारं भारहरो यथा || ७ ||

kathamapratighaṃ nāma vedaṇaṃ pratighātmakam | imaṃ dehaṃ cālayati bhāraṃ bhāraharo yathā || 7 ||

यदि सप्रतिघं वस्तु वेल्लत्यप्रतिघात्मकम् | कथं संवित्तिमात्रेण पुंसः शैलो न वल्गति || ८ ||

yadi sapratighaṃ vastu vellatyapratighātmakam | kathaṃ saṃvittimātreṇa puṃsaḥ śailo na valgati || 8 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | विकासमथ संकोचमत्र नाली हृदि स्थिता | यदा याति तदा प्राणश्छेदैरायाति याति च || ९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | vikāsamatha saṃkocamatra nālī hṛdi sthitā | yadā yāti tadā prāṇaśchedairāyāti yāti ca || 9 ||

बाह्योपस्करभस्त्रायां यथाकाशास्पदात्मकः | वायुर्यात्यपि चायाति तथात्र स्पन्दनं हृदि || १० ||

bāhyopaskarabhastrāyāṃ yathākāśāspadātmakaḥ | vāyuryātyapi cāyāti tathātra spandanaṃ hṛdi || 10 ||

श्रीराम उवाच | बहिर्भस्त्रामयस्कारः संकोचनविकासनैः | योजयत्यान्तरं नाडीं कश्चालयति चालकः || ११ ||

śrīrāma uvāca | bahirbhastrāmayaskāraḥ saṃkocanavikāsanaiḥ | yojayatyāntaraṃ nāḍīṃ kaścālayati cālakaḥ || 11 ||

शतं कथं भवेदेकं कथमेकं शतं भवेत् | कथं स चेतना एते काष्ठलोष्टोपलादयः || १२ ||

śataṃ kathaṃ bhavedekaṃ kathamekaṃ śataṃ bhavet | kathaṃ sa cetanā ete kāṣṭhaloṣṭopalādayaḥ || 12 ||

कस्मान्न स्थावरं वस्तु प्रस्पन्द्यपि चमत्कृतम् | वस्तु जङ्गममेवेह स्पन्दि मात्रेव किं वद || १३ ||

kasmānn na sthāvaraṃ vastu praspandyapi camatkṛtam | vastu jaṅgamameveha spandi mātreva kiṃ vad || 13 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | अन्तःसंवेदनं नाम चालयत्यान्त्रवेष्टनम् | बहिर्भस्त्रामयस्कार इव लोकेऽनुचेष्टनम् || १४ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | antaḥsaṃvedanaṃ nāma cālayatyāntraveṣṭanam | bahirbhastrāmayaskāra iv loke'nuceṣṭanam || 14 ||

श्रीराम उवाच | वाय्वन्त्रादिशरीरस्थं सर्वं सप्रतिघं मुने | कथमप्रतिघा संविच्चालयेदिति मे वद || १५ ||

śrīrāma uvāca | vāyvantrādiśarīrasthaṃ sarvaṃ sapratighaṃ mune | kathamapratighā saṃviccālayediti me vad || 15 ||

संविदप्रतिघाकारा यदि सप्रतिघात्मकम् । चालयेदचलिष्यत्तद्दूरमम्भो यदिच्छया || १६ ||

saṃvidapratighākārā yadi sapratighātmakam | cālayedacaliṣyattaddūramambho yadicchayā || 16 ||

सप्रतिघाप्रतिघयोर्मिथो यदि पदार्थयोः । वेल्लनं स्यात्तदिच्छैव कर्तृकर्मेन्द्रियैः क्व किम् || १७ ||

sapratighāpratighayormitho yadi padārthayoḥ | vellanaṃ syāttadicchaiva kartṛkarmeṃdriyaiḥ kva kim || 17 ||

सप्रतिघाप्रतिघयोः श्लेषो नास्ति बहिर्यथा । तथैवान्तरहं मन्ये शेषं कथय मे मुने || १८ ||

sapratighāpratighayoḥ śleṣo nāsti bahiryathā | tathaivāntarahaṃ manye śeṣaṃ kathaya me mune || 18 ||

अन्तः स्वयं योगिना वा यथैतदनुभूयते । अमूर्तस्यैव मूर्तेन वेल्लनं तद्वदाशु मे || १९ ||

antaḥ svayaṃ yoginā vā yathaitadanubhūyate | amūrtasyaiva mūrteṇa vellanaṃ tadvadāśu me || 19 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वसंदेहवृक्षाणां मूलकाषमिदं वचः । सर्वैकतानुभूत्यर्थं श्रृणु श्रवणभूषणम् || २० ||

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvasaṃdehavṛkṣāṇāṃ mūlakāṣamidaṃ vacaḥ | sarvaikatānubhūtyarthaṃ śrṇu śravaṇabhūṣaṇam || 20 ||

नेह किंचिन्न नामास्ति वस्तु सप्रतिघं क्वचित् | सर्वदा सर्वमेवेदं शान्तमप्रतिघं ततम् || २१ ||

neha kiṃcinn nāmāsti vastu sapratighaṃ kvacit | sarvadā sarvamevedaṃ śāntamapratighaṃ tatam || 21 ||

शुद्धं संविन्मयं सर्वं शान्तमप्रतिघात्मकम् | पदार्थजातं पृथ्व्यादि स्वप्नसंकल्पयोरिव || २२ ||

śuddhaṃ saṃvinmayaṃ sarvaṃ śāntamapratighātmakam | padārthajātaṃ pṛthvyādi svapnasankalpayoriva || 22 ||

आदावन्ते च नास्तीदं कारणाभावतोऽखिलम् | भ्रान्त्यात्मा वर्तमानापि भाति चित्स्वप्नगा यथा || २३ ||

ādāvante ca nāstīdaṃ kāraṇābhāvato'khilam | bhrāntyātmā vartamānāpi bhāti cittasvapnagā yathā || 23 ||

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः | महता कारणौघेन बोधमप्रतिघं विदुः || २४ ||

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | mahatā kāraṇaughaena bodhamapratighaṃ viduḥ || 24 ||

अन्तःकरणभूतादि मृत्काष्ठदृषदादि वा | सर्वं शून्यमशून्यं च चेतनं विद्धि नेतरत् || २५ ||

antaḥkaraṇabhūtādi mṛtkāṣṭhadṛṣadādi vā | sarvaṃ śūnyamaśūnyaṃ ca cetanaṃ viddhi netarat || 25 ||

तत्रैवमैन्दवाख्यानं श्रृणु श्रवणभूषणम् | मया च पूर्वमुक्तं तत्किंचान्यदभिवर्ण्यते || २६ ||

tatraivamaindavākhyānaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam | mayā ca pūrvamuktaṃ tatkiñcānyadabhivarṇyate || 26 ||

तथापि वर्तमानोक्तप्रश्नबोधाय तच्छृणु | यथेदं सर्वमन्द्यादि चिदित्येव तु भोत्स्यते || २७ ||

tathāpi vartamānoktapraśnabodhāya tacchṛṇu | yathedaṃ sarvamandyādi cidityeva tu bhotsyate || 27 ||

कस्मिंश्चित्प्राक्तनेनैव जगज्जालेऽभवद्द्विजः | तपोवेदक्रियाधारो ब्रह्मन्निन्दुरिति स्मृतः || २८ ||

kasmiṃścitprāktanenaineva jagajjāle'bhvaddvijaḥ | tapovedakriyādhāro brahmanninduriti smṛtaḥ || 28 ||

दश तस्याभवन्पुत्रा जगतो दिक्तटा इव | महाशया महात्मानो महतामास्पदं सताम् || २९ ||

daśa tasyābhvanputrā jagato diktaṭā iva | mahāśayā mahātmāno mahatāmāspadaṃ satām || 29 ||

स तेषां कालवशतः पिताऽन्तर्धिमुपाययौ | दशानां भगवान् रुद्र एकादश इव क्षये || ३० ||

sa teṣāṃ kālavśataḥ pitā'ntardhimupāyayau | daśānāṃ bhagavān rudra ekādaśa iva kṣaye || 30 ||

तस्यानुगमनं चक्रे भार्या वैधव्यभीतिभिः | अनुरक्ता दिनस्येव संध्या ताराविलोचना || ३१ ||

tasyānugamanaṃ cakre bhāryā vaidhavyabhītibhiḥ | anuraktā dinasyeva saṃdhyā tārāvilocanā || 31 ||

तयोस्ते तनया दुःखकलिता विपिनं गताः | कृतौर्ध्वदेहिकास्त्यक्त्वा व्यवहारं समाधये || ३२ ||

tayoste tanayā duḥkhakalitā vipinaṃ gatāḥ | kṛtauurdhvadehikāstyaktvā vyavahāraṃ samādhaye || 32 ||

धारणानां समस्तानां का स्यादुत्तमसिद्धिदा | धारणा यन्मयाः सन्तः स्याम सर्वेश्वरा वयम् || ३३ ||

dhāraṇānāṃ samastānāṃ kā syāduttamasiddhidā | dhāraṇā yanmayāḥ santaḥ syāma sarveśvarā vayaṃ || 33 ||

इति ते तत्र संचिन्त्य बद्धपद्मासना दश | इदं संचिन्तयामासुर्निर्विघ्ने कन्दरोदरे || ३४ ||

iti te tatra saṃcintya baddhapadmāsanā daśa | idaṃ saṃcintayāmāsur nirvighne kandarodare || 34 ||

पद्मजाधिष्ठिताशेषजगद्धारणया स्थिताः | भवामः पद्मजोपेतं जगद्रूपमविघ्नतः || ३५ ||

padmajādhiṣṭhitāśeṣajagaddhāraṇayā sthitāḥ | bhavāmaḥ padmajopetaṃ jagadrūpamavighnataḥ || 35 ||

इति संचिन्त्य सब्रह्मजगद्धारणया चिरम् | निमीलितदृशस्तस्थुस्ते चित्ररचिता इव || ३६ ||

iti saṃcintya sabrahmajagaddhāraṇayā ciram | nimīlitadṛśastasthuste citraracitā iva || 36 ||

अथैतद्धारणाबद्धचित्तास्ते तावदच्युताः | आसन्मासान्दशाष्टौ च यावत्ते तत्र देहकाः || ३७ ||

athaitaddhāraṇābaddhacittāste tāvadacyutāḥ | āsanmāsāndaśāṣṭau ca yāvatte tatra dehakāḥ || 37 ||

शुष्काः कंकालतां याताः क्रव्यादैश्चर्विताङ्गकाः | नाशमभ्याययुस्तत्र च्छायाभागा इवातपैः || ३८ ||

śuṣkāḥ kaṅkālatāṃ yātāḥ kravyādaiścarvitāṅgakāḥ | nāśamabhyāyayustatra cchāyābhāgā ivātapaiḥ || 38 ||

अहं ब्रह्मा जगच्चेदं सर्गोऽयं भुवनान्वितः | इति संपश्यतां तेषां दीर्घकालोऽभ्यवर्तत || ३९ ||

ahaṃ brahmā jagaccedaṃ sargo'yaṃ bhuvanānvitaḥ | iti saṃpaśyatāṃ teṣāṃ dīrghakālo'bhyavartata || 39 ||

तानि चित्तान्यदेहानि दशैकध्यानतस्ततः | संपन्नानि जगन्त्येव दश देहानि वै पृथक् || ४० ||

tāni cittānyadehāni daśaikadhyānatastataḥ | saṃpannāni jagantyeva daśa dehāni vai pṛthak || 40 ||

इति तेषां चिदिच्छा सा संपन्ना सकलं जगत् | अत्यन्तस्वच्छरूपैव स्थिता चाकारवर्जिता || ४१ ||

iti teṣāṃ cidicchā sā saṃpannā sakalaṃ jagat | atyantasvaccharūpaiva sthitā cākāravarjitā || 41 ||

संविन्मयत्वाज्जगतां तेषां भूम्यचलादि तत् | सर्वं चिदात्मकं विद्धि नौ चेदन्यत्किमुच्यताम् || ४२ ||

saṃvinmayatvājjagatāṃ teṣāṃ bhūmyacalādi tat | sarvaṃ cidātmakaṃ viddhi nau cedanyatkimucyatām || 42 ||

किल यत्र्त्रिजगज्जालं तेषां किमात्म तत्तथा | संविदाकाशशून्यत्वमात्रमेवेतरन्न तत् || ४३ ||

kila yatrtrijagajjālaṃ teṣāṃ kimātma tattathā | saṃvidākāśaśūnyatvamātramevetaranna tat || 43 ||

विद्यते न यथा किंचित्तरङ्गः सलिलादृते | संवित्तत्त्वादृते तद्वद्विद्यते चलनादिकम् || ४४ ||

vidyate na yathā kiṃcit tarangaḥ salilādṛte | saṃvittattvādṛte tadvad vidyate calanādikam || 44 ||

ऐन्दवानि यथैतानि चिन्मयानि जगन्ति खे | तथा चिन्मयमेतेषु काष्ठलोष्टोपलाद्यपि || ४५ ||

aindavāni yathaitāni cinmayāni jaganti khe | tathā cinmayameteṣu kāṣṭhaloṣṭopalādyapi || 45 ||

यथैवैन्दवसंकल्पास्ते जगत्त्वमुपागताः | तथैवाब्जजसंकल्पो जगत्त्वमयमागतः || ४६ ||

yathaiva-indava-saṅkalpās-te jagat-tvam-upāgatāḥ | tathaiva-abja-ja-saṅkalpo jagat-tvam-ayam-āgataḥ || 46 ||

तस्मादिहेमे गिरयो वसुधा पादपा घनाः | महाभूतानि सर्वं च चिन्मात्रमयमाततम् || ४७ ||

tasmād-iheme girayo vasudhā pādapā ghanāḥ | mahābhūtāni sarvaṃ ca cinmātramayam-ātatam || 47 ||

चिद्वृक्षाश्चिन्मही चिद्द्यौश्चिदाकाशं चिदद्रयः | नाचित्क्वचित्संभवति तेष्वैन्दवजगत्स्विव || ४८ ||

cidvṛkṣāścinmahī ciddyaścidākāśaṃ cidadrayaḥ | nācitkvacitsaṃbhavati teṣva-indava-jagatsv-iva || 48 ||

चिन्मात्रखकुलालेन स्वदेहचलचक्रके | स्वशरीरमृदा सर्गः कुतोयं क्रियतेऽनिशम् || ४९ ||

cinmātrakhakulālena svadehacalacakrake | svaśarīramṛdā sargaḥ kutoyam kriyate'niśam || 49 ||

संकल्पनिर्मिते सर्गे दृषदश्चेन्न चेतनाः | तदत्र लोष्टशैलादि किमेतदिति कथ्यताम् || ५० ||

saṃkalpanirmitesarge dṛṣadaścennacaetanāḥ | tadatra loṣṭaśailādi kimetaditi kathyatām || 50 ||

कलनस्मृतिसंस्कारा दधत्यर्थं च नोदरे । प्राडवृष्टं कल्पनादीनामन्यैवार्थकुलावताम् || ५१ ||

kalanasmṛtisaṃskārā dadhatyarthaṃ ca nodare | prāḍavṛṣṭaṃ kalpanādīnāmanyai-vārthakulāvatām || 51 ||

तद्धाम संविदो धाम्नि मणिराशौ मणिर्यथा । सर्वात्मनि तथा चित्ते कश्चिदर्थ उदेत्यलम् || ५२ ||

taddhāma saṃvido dhāmni maṇirāśau maṇiryathā | sarvātmani tathā citte kaścidartha udetyalam || 52 ||

अकार्यकरणस्यार्थो न भिन्नो ब्रह्मणः क्वचित् । स्वभाव इति तेनेदं सर्वं ब्रह्मेति निश्चयः || ५३ ||

akāryakaraṇasyārtho na bhinnobrahmaṇaḥ kvacit | svabhāva iti tenedaṃ sarvaṃ brahmeti niścayaḥ || 53 ||

यथा प्रवृत्तं चिद्वारि वहत्यावर्ततेऽवनौ । स्वयत्नेनातितीव्रेण परात्मीयात्मना विना || ५४ ||

yathā pravṛttaṃ cidvāri vahatyāvartate'vanau | svayatnenātitīvreṇa parātmīyātmanā vinā || 54 ||

पद्मलीला जगदिव प्रकचन्ति जगन्ति यत् । चिन्मात्राद्ब्रह्मणः स्वस्मादन्यानि न मनागपि || ५५ ||

padmalīlā jagadiva prakacanti jaganti yat | cinmātrādbrahmaṇaḥ svasmādanyāni na manāgapi || 55 ||

अजातमनिरुद्धं च सन्मात्रं ब्रह्म खात्मकम् | शान्तं सदसतोर्मध्यं चिद्भामात्रमिदं जगत् || ५६ ||

ajātamaniruddhaṃ ca sanmātraṃ brahma khātmakam | śāntaṃ sadasator madhyam cidbhāmātram idam jagat || 56 ||

यत्संविन्मयमद्व्यादि संकल्पजगति स्थितम् | तदसंविन्मयमिति वक्ताऽज्ञो ज्ञैर्विहस्यते || ५७ ||

yatsaṃvinmayamadvyādi saṃkalpajagati sthitam | tadasaṃvinmayamiti vaktā'jñō jñairvihasyatē || 57 ||

जगन्त्यात्मेव संकल्पमयान्येतानि वेत्ति खे | खात्मकानि तथेदं च ब्रह्म संकल्पजं जगत् || ५८ ||

jagantyātmēva saṃkalpamayānyētāni vētti khē | khātmakāni tathēdam ca brahma saṃkalpajaṃ jagat || 58 ||

यावद्यावदियं दृष्टिः शीघ्रं शीघ्रं विलोक्यते | तावत्तावदिदं दुःखं शीघ्रं शीघ्रं विलीयते || ५९ ||

yāvadyāvadiyaṃ dṛṣṭiḥ śīghraṃ śīghraṃ vilokyatē | tāvattāvadidam duḥkhaṃ śīghraṃ śīghraṃ vilīyatē || 59 ||

यावद्यावदियं दृष्टिः प्रेक्ष्यते न चिराच्चिता | तावत्तावदिदं दुःखं भवेत्प्रतिघनं घनम् || ६० ||

yāvadyāvadiyaṃ dṛṣṭiḥ prēkṣyatē na cirāccitā | tāvattāvadidam duḥkhaṃ bhavētpratighanaṃ ghanam || 60 ||

दीर्घदुष्कृतमूढानामिमां दृष्टिमपश्यताम्| संसृतिर्वज्रसारेयं न कदाचित्प्रशाम्यति || ६१ ||

dīrghaduṣkṛtamūḍhānāmimāṃ dṛṣṭimapaśyatām| saṃsṛtirvajrasāreyam na kadācitpraśāmyati || 61 ||

नेहाकृतिर्न च भवाभवजन्मनाशाः सत्ता न चैव न च नाम तथास्त्यसत्ता| शान्तं परं कचति केवलमात्मनीत्थं ब्रह्माथवा कचनमप्यलमत्र नास्ति || ६२ ||

nehākṛtirna ca bhavābhavajanmanāśāḥ sattā na caiva na ca nāma tathāstyasattā| śāntaṃ paraṃ kacati kevalamātmanītthaṃ brahmāthavā kacanamapyalamatra nāsti || 62 ||

आद्यन्तवर्जितमलभ्यलताग्रमूलनिर्माणमूलपरिवेशमशेषमच्छम्| अन्तस्थनिर्गगनसर्गकपुत्रकौघं नित्ये स्थितं ननु घनं गतजन्मनाशम् || ६३ ||

ādyantavarjitamalabhyalatāgramūlanirmāṇamūlapariveśamaśeṣamaccham| antasthanirgaganasargakaputrakaughaṃ nitye sthitaṃ nanu ghanaṃ gatajanmanāśam || 63 ||

सन्मात्रमन्तरहिताखिलहस्तजातं पर्यन्तहीनगणनाङ्गममुक्तरूपम्| आत्माम्बरात्मकमहं त्विदमेव सर्वं सुस्तम्भरूपमजमौनमलं विकल्पैः || ६४ ||

sanmātramantarahitākhilahastajātaṃ paryantahīnagaṇanāṅgamamuktarūpam| ātmāmbarātmakamahaṃ tvidameva sarvaṃ sustambharūpamajamaunaṃ alaṃ vikalpaiḥ || 64 ||