Nirvāṇa II निर्वाण

सहचरसहचर्यः क्रमेणोचुः | निर्गुणस्य बकस्यास्य गुण एकोऽस्ति दृश्यताम् | यत्प्रावृषं स्मारयति प्रावृट् प्रावृडिति ब्रुवन् || १ ||

sahacarasahacaryaḥ krameṇocuḥ | nirguṇasya bakasyāsya guṇa eko'sti dṛśyatām | yatprāvṛṣaṃ smārayati prāvṛṭ prāvṛḍiti bruvan || 1 ||

बक हंस इवाभासि सरःस्थो मद्गुसौहृदम् | नृशंसत्वं च वाणीं च त्यक्त्वा हंसो भव स्फुटम् || २ ||

baka haṃsa ivābhāsi sarasṭho madgusauhṛdam | nṛśaṃsatvaṃ ca vāṇīṃ ca tyaktvā haṃso bhava sphuṭam || 2 ||

गम्भीरं वारिगर्भं प्रसृतजलचरं ये प्रविश्य प्रविश्य प्राङ्मतत्स्यान्प्रोतचञ्चवश्चतुरतर परं जग्धवन्तो विदग्धाः ते केनाप्यद्य दिष्ट्या मृततिमिगमिताः कालयुक्ते महिम्ना नाक्रामन्ति क्रमस्थाः सुहरमपि पुरः पङ्गवो मद्गवोऽमी || ३ ||

gambhīraṃ vārigarbhaṃ prasṛtajalacaraṃ ye praviśya praviśya prāṅmatatsyānprotacañcavaścaturatara paraṃ jagdhavanto vidagdhāḥ te kenāpyadya diṣṭyā mṛtatimigamitāḥ kālayukte mahimnā nākrāmanti kramasthāḥ suharamapi puraḥ paṅgavo madgavo'mī || 3 ||

एवं विहन्यते लोकः स्वार्थेनेति प्रदर्शयन् | मद्गुर्मद्गुरुतां यात इत्येवं स्तौति दुर्जनः || ४ ||

evaṃ vihanyate lokaḥ svārtheneiti pradarśayan | madgurmadgurutāṃ yāta ityevaṃ stauti durjanaḥ || 4 ||

उत्कन्धरो विततनिर्मलचारुपक्षो हंसोऽयमत्र नभसीति जनैः प्रतीतः | गृह्णाति पल्वलजलाच्छफरीं यदासौ ज्ञातस्तदा खलु बकोऽयमितीह लोकैः || ५ ||

utkandharo vitatanirmalacārupaṣo haṃso'yamatra nabhasīti janaiḥ pratītaḥ | gṛhṇāti palvalajalācchapharīṃ yadāsau jñātastadā khalu bako'yamitīha lokaiḥ || 5 ||

अतिबहुकालविलोलानवलोक्य बकांस्तपोदम्भान् | अत्रैवातिमिरस्थांस्तटवनिता विस्मिता धूर्तान् || ६ ||

atibahukālavilolānavalokya bakāṃstapodambhān | atraivātimirasthāṃstaṭavanitā vismitā dhūrtān || 6 ||

अत्र जले हिमहेलाः पश्यैता अपहरन्ति सितपद्मान् | इच्छसि ता अनुगन्तुं नाहं ते वल्लभा व्रजामीति || ७ ||

atra jale himahelāḥ paśyaitā apaharanti sitapadmān | icchasi tā anugantuṃ nāhaṃ te vallabhā vrajāmīti || 7 ||

कुपितां तामनुनेतुं यत्नपरः पान्थ एष पथि कान्ताम् | अवलोकय नरनायक कुसुमलताकुहरकेलितीरवने || ८ ||

kupitāṃ tāmanunetuṃ yatnaparaḥ pāntha eṣa pathi kāntām | avalokaya naranāyaka kusumalatākuharakelitīravane || 8 ||

इति हावभावविलसितविवलनकोपार्धदृष्टिहसितानि | कुर्वाणा वरवनिता कथयति ते दृश्यतां राजन् || ९ ||

iti hāvabhāvavilasitavivalanakopārdhadṛṣṭihasitāni | kurvāṇā varavanitā kathayati te dṛśyatāṃ rājan || 9 ||

बकमद्गुशरारूणां नित्यमेकौकसामपिसंकरोऽस्ति मिथो बुद्धेर्न मूर्खविदुषामिव || १० ||

bakamadguśarārūṇāṃ nityamekaukasāmapisaṃkaro'sti mitho buddherna mūrkhaviduṣāmiva || 10 ||

चञ्चवग्रे खञ्जरीटस्य कीटः किटिकिटायतेदौर्भाग्यस्य पुराणस्य पताकेवोच्छ्रितोन्नते || ११ ||

cañcavagre khañjarīṭasya kīṭaḥ kiṭikiṭāyatedaurbhāgyasya purāṇasya patākevocchritonnate || 11 ||

तारं तीरतरौ स रौति तरलो यावद्बकः प्रोल्लसंस्तावत्पल्वलगोष्पदेऽम्बुकलिले यावद्बलाद्देहकम्मज्जन्त्या प्रियवक्षसीव निपुणं त्रातं शफर्या भयाद्धृद्भङ्गेनमहापदीह हि मृतेनान्यद्भवेत्सौख्यदम् || १२ ||

tāraṃ tīratarau sa rauti taralo yāvadbakaḥ prollasaṃstāvatpalvalagoṣpade'mbukalile yāvadbalāddehakammajjantyā priyavakṣasīva nipuṇaṃ trātaṃ śapharyā bhayāddhṛdbhaṅgenamahāpadīha hi mṛtenānyadbhavetsaukhyadam || 12 ||

बकाजगरमद्गूनां हृदि या प्राणिनां धृतिःअचर्वितनिगीर्णानां मन्ये निद्रोपमैव सा || १३ ||

bakājagaramadgūnāṃ hṛdi yā prāṇināṃ dhṛtiḥacarvitanigīrṇānāṃ manye nidropamaiva sā || 13 ||

आसन्नमद्गुबकगृध्रबिडालसर्पदृष्ट्या भयं भवति यत्सलिलाशयानाम्तस्याग्रतस्तृणमिवाशनिपातभङ्गो जातिस्मरेण विदुषोक्तमदः पुरा मे || १४ ||

āsannamadgubakagṛdhrabiḍālasarpadṛṣṭyā bhayaṃ bhavati yatsalilāśayānāmtasyāgratastṛṇamivāśanipātabhaṅgo jātismareṇa viduṣoktamadaḥ purā me || 14 ||

इह सरोवरतीरतरोस्तले कुसुमशालिनि मुग्धमृगान्पुरः | समवलोकय लोकमलौ बलात्समवकीर्णनवोत्पलकेतकान् || १५ ||

iha sarovaratīratarostale kusumaśālini mugdhamṛgānpuraḥ | samavalokaya lokamalau balātsamavakīrṇanavotpalaketakān || 15 ||

बर्ही प्रोन्नतचित्तत्वात्तोयमिन्द्रं प्रयाचते | स पूरयति तेनास्य महात्मा निखिलां महीम् || १६ ||

barhī pronnatacittatvāttoyamindraṃ prayācate | sa pūrayati tenāsya mahātmā nikhilāṃ mahīm || 16 ||

मेघाननुसरन्त्येते मयूरास्तनपा इव | मलिनो मलिनस्यैव पुत्र इत्यनुमीयते || १७ ||

meghānanusarantyete mayūrāstanapā iva | malino malinasyaiva putra ityanumīyate || 17 ||

मृगानालोक्य पथिकश्चिन्तयन्दयितेक्षणे | पुरःस्थेषु पदार्थेषु यन्त्रपुत्रिकतां गतः || १८ ||

mṛgānālokya pathikaścintayandayitekṣaṇe | puraḥstheṣu padārtheṣu yantraputrikatāṃ gataḥ || 18 ||

शिखी वार्यपि नादत्ते भूमेर्भुङ्क्ते बलादहिम् | दौरात्म्यं तन्न जाने किं सर्पस्य शिखिनोऽथवा || १९ ||

śikhī vāryapi nādatte bhūmerbhukte balādahim | daurātmyaṃ tanna jāne kiṃ sarpasya śikhino’thavā || 19 ||

सज्जनाशयनीकाशं त्यक्त्वा बर्ही महत्सरः | पिबत्यम्ब्वभ्रनिष्ठ्यूतं मन्ये तन्नतिभीतितः || २० ||

sajjanāśayanīkāśaṃ tyaktvā barhī mahatsaraḥ | pibatyambvabhraniṣṭhyūtaṃ manye tannatibhītitaḥ || 20 ||

लसत्कलापजलदाः पश्य नृत्यन्ति बर्हिणः | धुन्वानाः पिच्छकान्तीन्दुं प्रावृषः पोतका इव || २१ ||

lasatkalāpajaladāḥ paśya nṛtyanti barhiṇaḥ | dhunvānāḥ picchakāntīnduṃ prāvṛṣaḥ potakā iva || 21 ||

वरवने वनवातविसारिणां चपलचन्द्रकचारुतरङ्गिणाम् | इह पयोनिधिरेव कलापिनां विसृतमुक्ततयेव विलासनः || २२ ||

varavane vanavātavisāriṇāṃ capalacandrakacārutaraṅgiṇām | iha payonidhireva kalāpināṃ visṛtamuktatayeva vilāsanaḥ || 22 ||

चर तृणानि पिबाम्बु वनावनौ कलय विश्रमणं कदलीवने | चकितचातक पावकदूषिता न हि सुखाय भवत्यतिमानिता || २३ ||

cara tṛṇāni pibāmbu vanāvanau kalaya viśramaṇaṃ kadalīvane | cakitacātaka pāvakadūṣitā na hi sukhāya bhavatyatimānitā || 23 ||

नायं मयूर मकरालयवारिपूरपूर्णोदरो जलधरोऽम्बरमारुरुक्षुः | दावाग्निदग्धवनपादपकोटराग्र धूमावलीवलय उत्थित एष शैलात् || २४ ||

nāyaṃ mayūra makarālayavāripūrapūrṇodaro jaladharo'mbaramārurukṣuḥ | dāvāgnidagdhavanapādapakoṭarāgra dhūmāvalīvalaya utthita eṣa śailāt || 24 ||

येनाब्देन शरद्विधावपि शिखी संतर्पितो वारिभिर्नो वर्षास्वपि पूरयेद्यदि सरस्तद्वाललोकोचितम् | आरब्धं समवेक्ष्य सज्जनजनो हासेन दुःस्थो भवेद्बर्हीत्यात्मतृषैव नेतुमखिलं कालं समभ्युद्यतः || २५ ||

yenābdena śaradvidhāvapi śikhī saṃtarpi to vāribhirno varṣāsvapi pūrayedyadi sarastadvālalokocitam | ārabdhaṃ samavekṣya sajjanajano hāsena duḥstho bhavedbarhītyātmatṛṣaiva netumakhilaṃ kālaṃ samabhyudyataḥ || 25 ||

स्फटिकविमलं पीत्वा तोयं घनोदरनिर्गतं पिबति न पुनर्मार्गे क्षुभ्यंस्तृषापि शिखी जलम् | स्फुरति च घनं स्मृत्वा स्मृत्वा न चापि विपद्यते गुणवति जने बद्धाशानां श्रमोऽपि सुखावहः || २६ ||

sphṭikavimalaṃ pītvā toyaṃ ghanodaranirgataṃ pibati na punarmārge kṣubhyaṃstṛṣāpi śikhī jalam | sphurati ca ghanaṃ smṛtvā smṛtvā na cāpi vipadyate guṇavati jane baddhāśānāṃ śramo'pi sukhāvahaḥ || 26 ||

इहातिवाहयन्त्येते मार्गदौस्थ्यं घनागमे | कथाभिः पथिकाः प्रायो विमूढा जीवितं यथा || २७ ||

ihātivāhayantyete mārgadausthyam ghanāgame | kathābhiḥ pathikāḥ prāyo vimūḍhā jīvitam yathā || 27 ||

पश्यात्र नाथ सरसः कमलोत्पलकुमुदबिसमृणालानाम् | कह्लारपत्रपयसा भारानादाय बालिकाश्चलिताः || २८ ||

paśyātra nātha sarasaḥ kamalotpalakumudabisamṛṇālānām | kahlārapatrapayasā bhārānādāya bālikāścalitāḥ || 28 ||

किमिदं नयथेति ततः पृष्टाभिस्ताभिरुक्तमेतस्य | व्यसनज्वरतप्तायाः पथिक वयं बालसख्य इति || २९ ||

kimidaṃ nayatheti tataḥ pṛṣṭābhistābhiruktametasya | vyasanajvarataptāyāḥ pathika vayaṃ bālasakhya iti || 29 ||

अथ रागरक्तहृदयाः स्तनभरवितता विलासललिताङ्ग्यः | पथिकानां स्मरणपथं भूयोऽप्यनयन्प्रियाः स्वगेहस्थाः || ३० ||

atha rāgaraktahṛdayāḥ stanabharavitatā vilāsalalitāṅgyaḥ | pathikānāṃ smaraṇapathaṃ bhūyo'pyanayanpriyāḥ svagehasthāḥ || 30 ||

सा नूनं मम कान्ता दृष्ट्वा सुस्निग्धघनतमःश्यामम् | गगन च शून्यगहनं प्रलपति भुवि पतति विस्खलति || ३१ ||

sā nūnaṃ mama kāntā dṛṣṭvā susnigdhaghanatamaḥśyāmam | gagan ca śūnyagahanaṃ pralapati bhuvi patati viskhalati || 31 ||

भृङ्गावलीकुवलयावलिताब्जपात्रसंप्रेर्यमाणनलिनीमधुपानमत्तः | हा वाति तीरतरुपल्लवलास्यलब्धसंमुग्धशब्दगणगीतगुणो नभस्वान् || ३२ ||

bhṛṅgāvalīkuvalayāvalitābjapātrasaṃpreryamāṇanalinīmadhupānamattaḥ | hā vāti tīratarupallavalāsyalabdhasaṃmugdhaśabdagaṇagītaguṇo nabhasvān || 32 ||