Nirvāṇa I निर्वाण

ईश्वर उवाच | एष देवः स परमः पूज्य एष सदा सताम् | चिन्मात्रमनुभूत्यात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयः || १ ||

īśvara uvāca | eṣa devaḥ sa paramaḥ pūjya eṣa sadā satām | cinmātramanubhūtyātmā sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ || 1 ||

घटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे स्थितः | शिवो हरो हरिर्ब्रह्मा शक्रो वैश्रवणो यमः || २ ||

ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare sthitaḥ | śivo haro harirbrahmā śakro vaiśravaṇo yamaḥ || 2 ||

बहिरन्तश्च सर्वात्मा सदा स्वात्मा सुबुद्धिभिः | विविधेन क्रमेणैव भगवान्परिपूज्यते || ३ ||

bahirantaśca sarvātmā sadā svātmā subuddhibhiḥ | vividhena krameneva bhagavānparipūjyate || 3 ||

बहिस्तावन्महाबुद्धे क्रमेण परिपूज्यते | येन तच्छृणु तत्त्वज्ञ श्रोष्यस्यन्तःक्रमं ततः || ४ ||

bahistāvanmahābuddhe kramena paripūjyate | yena tacchṛṇu tattvajña śroṣyasyantḥkramam tataḥ || 4 ||

पूजाक्रमेषु सर्वेषु देहगेहं पवित्रकम् | त्याज्यं देहावबोधात्म परं यत्नात्पवित्रकम् || ५ ||

pūjākrameṣu sarveṣu dehagehaṃ pavitrakam | tyājyaṃ dehāvabodhātma paraṃ yatnātpavitrakam || 5 ||

पूजनं ध्यानमेवान्तर्नान्यदस्त्यस्य पूजनम् | तस्मात्त्रिभुवनाधारं नित्यं ध्यानेन पूजयेत् || ६ ||

pūjanam dhyānam evāntarnānyad asty asya pūjanam | tasmāt tribhuvanādhāram nityam dhyānena pūjayet || 6 ||

चिद्रूपं सूर्यलक्षाभं समस्ताभासभासनम् | अन्तस्थचित्प्रकाशं स्वमहंतासारमाश्रयेत् || ७ ||

cidrūpam sūryalakṣābham samastābhāsabhāsanam | antasthacitprakāśam svamahamtāsāram āśrayet || 7 ||

अपारपरमाकाशविपुलाभोगकन्धरम् | अनन्ताधस्तनाकाशकोशपादसरोरुहम् || ८ ||

apāraparamākāśavipulābhogakandharam | anantādhasthanākāśakośapādasaroruham || 8 ||

अनन्तदिक्तटाभोगभुजमण्डलमण्डितम् | नानाविधमहालोकगृहीतपरमायुधम् || ९ ||

anantadiktatābhogabhujamaṇḍalamaṇḍitam | nānāvidhamahālogagṛhītaparamāyudham || 9 ||

हृत्कोशकोणविश्रान्तब्रह्माण्डौघपरम्परम् | प्रकाशपरमाकाशपारगापारविग्रहम् || १० ||

hṛtkosakoṇaviśrāntabrahmaṇḍaughaparamparam | prakāśaparamākāśapāragāpāravigraham || 10 ||

अध ऊर्ध्वं चतुर्‌दिक्षु विदिक्षु च निरन्तरम्। ब्रह्मेन्द्रहरिरुद्रेशप्रमुखामरमण्डितम् || ११ ||

adha ūrdhvaṃ caturdikṣu vidikṣu ca nirantaram brahmendraharirudreśapramukhāmaramaṇḍitam || 11 ||

इमां भूतश्रियं तस्य रोमालिं प्रविचिन्तयेत्विविधारम्भकारिण्यस्त्रिजगद्यन्त्ररज्जवः || १२ ||

imāṃ bhūtaśriyaṃ tasya romāliṃ pravicintayetvividhārambhakāriṇyastrijagadyantrarajjavaḥ || 12 ||

इच्छाद्याः शक्तयस्तस्य चिन्तनीयाः शरीरगाःएष देवः स परमः पूज्य एष सदा सताम् || १३ ||

icchādyāḥ śaktayastasya cintanīyāḥ śarīragāḥeṣa devaḥ sa paramaḥ pūjya eṣa sadā satām || 13 ||

चिन्मात्रानुभूत्यात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयःघटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे स्थितः || १४ ||

cinmātramanubhūtyātmā sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare sthitaḥ || 14 ||

शिवो हरो हरिर्ब्रह्मा शक्रो वैश्रवणो यमःअनन्तैकपदाधारसत्तामात्रैकविग्रहः || १५ ||

śivo haro harirbrahmā śakro vaiśravaṇo yamaḥanantaikapadādhārasattāmātraikavigrahaḥ || 15 ||

विवर्तितजगज्जालः कालोऽस्य द्वारपालकः | सशैलभुवनाभोगमिदं ब्रह्माण्डमण्डलम् || १६ ||

vivartitajagajjālaḥ kālo'sya dvārapālakaḥ | saśailabhuvanābhogamidaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 16 ||

देहकोणोऽस्य कस्मिंश्चित्स्वाङ्गावयवतां गतम् | विचिन्तयेन्महादेवं सहस्रश्रवणेक्षणम् || १७ ||

dehakoṇo'sya kasmiṃścitsvāṅgāvayavatāṃ gatam | vicintayenmahādevaṃ sahasraśravaṇekṣaṇam || 17 ||

सहस्रशिरसं शान्तं सहस्रभुजभूषणम् | सर्वत्रेक्षणशक्त्याढ्यं सर्वतो घ्राणशक्तिकम् || १८ ||

sahasraśirasaṃ śāntaṃ sahasrabhujabhūṣaṇam | sarvatrekṣaṇaśaktyāḍhyaṃ sarvato ghrāṇaśaktikam || 18 ||

सर्वतः स्पर्शनमयं सर्वतो रसनान्वितम् | सर्वत्र श्रवणाकीर्णं सर्वत्र मननान्वितम् || १९ ||

sarvataḥ sparśanamayaṃ sarvato rasanānvitam | sarvatra śravaṇākīrṇaṃ sarvatra mananānvitam || 19 ||

सर्वतो मननातीतं सर्वतः परमं शिवम् | सर्वदा सर्वकर्तारं सर्वसंकल्पितार्थदम् || २० ||

sarvato mananātītaṃ sarvataḥ paramaṃ śivam | sarvadā sarvakartāraṃ sarvasaṃkalpitārthadam || 20 ||

सर्वभूतान्तरावस्थं सर्वं सर्वैकसाधनम् इति संचिन्त्य देवेशमर्चयेद्विधिवत्ततः || २१ ||

sarvabhūtāntarāvasthaṃ sarvaṃ sarvaikasādhanam iti saṃcintya deveśamarcayedvidhivattataḥ || 21 ||

विधानमर्चनस्येदं श्रृणु ब्रह्मविदां वर स्वसंविदात्मा देवोऽयं नोपहारेण पूज्यते || २२ ||

vidhānamarcasyedaṃ śrṇu brahmavidāṃ vara svasaṃvidātmā devo'yaṃ nopahāreṇa pūjyate || 22 ||

न दीपेन न धूपेन न पुष्पविभवार्पणैः नान्नदानादिदानेन न चन्दनविलेपनैः || २३ ||

na dīpena na dhūpena na puṣpavibhavārpaṇaiḥ nānnadānādidānena na candanavilepanaiḥ || 23 ||

न च कुङ्कुमकर्पूरभोगैश्चित्रैर्न चेतरैः नित्यमक्लेशलभ्येन शीतलेनाऽविनाशिना || २४ ||

na ca kuṅkumakarpūrabhogaiścitraiḥ na cetaraiḥ nityamakleśalabhyena śītalenā'vināśinā || 24 ||

एकेनैवाऽमृतेनैष बोधेन स्वेन पूज्यते एतदेव परं ध्यानं पूजैषैव परा स्मृता || २५ ||

ekenaivā'mṛtenaiṣa bodhena svena pūjyate etadeva paraṃ dhyānaṃ pūjaiṣaiva parā smṛtā || 25 ||

यदनारतमन्तस्थशुद्धचिन्मात्रवेदनम् | पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् || २६ ||

yadanāratamantasthaśuddhacinmātravedanam | paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannannagacchan svapañśvasan || 26 ||

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्शुद्धसंविन्मयो भवेत् | ध्यानामृतेन संपूज्य स्वयमात्मानमीश्वरम् || २७ ||

pralapanvisṛjan gṛhṇan śuddhasaṃvinmayo bhavet | dhyānāmṛtena saṃpūjya svayamātmānamīśvaram || 27 ||

परमास्वादयुक्तेन मुक्तेन कुसुमेहितैः | ध्यानोपहार एवात्मा ध्यानं ह्यस्य समीहितम् || २८ ||

paramāsvādayuktena muktena kusumehitaiḥ | dhyānopahāra evātmā dhyānaṃ hyasy samīhitam || 28 ||

ध्यानमर्घ्यं च पाद्यं च शुद्धसंवेदनात्मकम् | ध्यानसंवेदनं पुष्पं सर्वं ध्यानपरं विदुः || २९ ||

dhyānamarghyaṃ ca pādyaṃ ca śuddhasaṃvedanātmakam | dhyānasaṃvedanaṃ puṣpaṃ sarvaṃ dhyānaparaṃ viduḥ || 29 ||

विना तेनेतरेणायमात्मा लभ्यत एव नो | ध्यानात्प्रसादमायाति सर्वभोगसुखश्रियः || ३० ||

vinā tenetareṇāyamātmā labhyata eva no | dhyānātprasādamāyāti sarvabhogasukhaśriyaḥ || 30 ||

अयमात्मा मुने भुङ्क्ते देहरूपो गृहे यथा | ध्यानेनानेन सुमते निमेषांस्तु त्रयोदश || ३१ ||

ayamātmā mune bhuṅkte deharūpo gṛhe yathā | dhyānenānena sumate nimeṣāṃstu trayodaśa || 31 ||

मूढोऽपि पूजयित्वेशं गोप्रदानफलं लभेत्। पूजयित्वा निमेषाणां शतमेकमिति प्रभुम् || ३२ ||

mūḍho'pi pūjayitveśaṃ gopradānaphalaṃ labhet pūjayitvā nimeṣāṇāṃ śatamekamiti prabhum || 32 ||

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः | पूजयित्वा स्वमात्मानं घटिकार्धमिति प्रभुम् || ३३ ||

aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | pūjayitvā svamātmānaṃ ghaṭikārdhamiti prabhum || 33 ||

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः | ध्यानवल्युपहारेण स्वयमात्मानमात्मना || ३४ ||

aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | dhyānavalyupahāreṇa svayamātmānamātmanā || 34 ||

घटिकां पूजयेद्यस्तु राजसूयं लभेत सः | मध्याह्नपूजनादित्थं राजसूयैकलक्षभाक् || ३५ ||

ghaṭikāṃ pūjayedyastu rājasūyaṃ labhet saḥ | madhyāhnpūjanādithaṃ rājasūyaikalakṣabhāk || 35 ||

दिवसं पूजयित्वैवं परे धाम्नि वसेन्नरः एषोऽसौ परमो योग एषा सा परमा क्रिया बाह्यसंपूजनं प्रोक्तमेतदुत्तममात्मनः || ३६ ||

divasaṃ pūjayitvaiavaṃ pare dhāmni vasennaraḥ eṣo'sau paramo yoga eṣā sā paramā kriyā bāhyasaṃpūjanaṃ proktametaduttamamātmanaḥ || 36 ||

एतत्पवित्रमखिलाघविघातहेतुं यस्त्वाचरिष्यति नरः क्षणमप्यखिन्नः तं वन्दयिष्यति सुरासुरलोकपूगः प्राप्तास्पदं जगति मामिव मुक्तमात्मन् || ३७ ||

etatpavitramakhilāghavighātahetuṃ yastvācariṣyati naraḥ kṣaṇamapyakhinnāḥ taṃ vandayiṣyati surāsuralokapūgaḥ prāptāspadaṃ jagati māmiva muktamātman || 37 ||