Nirvāṇa I निर्वाण

भुशुण्ड उवाच | एकैव केवला दृष्टिर्निरापाया गतभ्रमा | विद्यते सर्ववित्त्वेषु सर्वश्रेष्ठा समुन्नता || १ ||

bhushuṇḍa uvāca | ekaiva kevalā dṛṣṭirnirāpāyā gatabhramā | vidyate sarvavittveṣu sarvaśreṣṭhā samunnatā || 1 ||

आत्मचिन्ता समस्तानां दुःखानामन्तकारिणी | चिरसंभृतदुःस्वप्नसंसारभ्रमहारिणी || २ ||

ātmacintā samastānāṃ duḥkhānāmantakāriṇī | cirasaṃbhṛtaduḥsvapnasamsārabhramahāriṇī || 2 ||

निष्कलङ्कमनोमार्गविपुलाङ्गणचारिणी | तथा समस्तदुःखानां चिन्तानर्थविनाशिनी || ३ ||

niṣkalaṅkamanomārgavipulāṅgaṇacāriṇī | tathā samastaduḥkhānāṃ cintānarthavināśinī || 3 ||

ज्योत्स्नयेवान्धकाराणामलमन्तः प्रजायते | सा स्वात्मचिन्ता भगवन्सर्वसंकल्पवर्जिता || ४ ||

jyotsnayevāndhakārāṇāmalamantaḥ prajāyate | sā svātmacintā bhagavansarvasaṅkalpavarjitā || 4 ||

युष्मदादिषु सुप्रापा दुष्प्रापैवास्मदादिषु | समस्तकलनातीतं परां कोटिमुपागतम् || ५ ||

yuṣmadādiṣu suprāpā duṣprāpaivāsmadādiṣu | samastakalanātītaṃ parāṃ koṭimupāgatam || 5 ||

पदमासादयन्त्येतत्कथं सामान्यबुद्धयः | आत्मचिन्ताविलासिन्यास्तस्याः सख्यो महामुने || ६ ||

padamāsādayantyetatkathaṃ sāmānyabuddhayaḥ | ātmacintāvilāsinyāstasyāḥ sakhyo mahāmune || 6 ||

किंचित्साम्यमुपायाता विज्ञानशशिशीतलाः | आत्मचिन्तासमानानां विविधानां मुनीश्वर || ७ ||

kiṃcitsāmyamupāyātā vijñānaśaśiśītalāḥ | ātmacintāsamānānāṃ vividhānāṃ munīśvara || 7 ||

आत्मचिन्तावयस्यानां मध्यादेकतमा मया | सर्वदुःखक्षयकरी सर्वसौभाग्यवर्धिनी || ८ ||

ātmacintāvayasyānāṃ madhyādekatamā mayā | sarvaduḥkhakṣayakarī sarvasaubhāgyavardhinī || 8 ||

कारणं जीवितस्येह प्राणचिन्ता समाश्रिता | श्रीवसिष्ठ उवाच | इत्युक्तवन्तं विहगं भुशुण्डं पुनरप्यहम् | जानन्नपीदमव्यग्रः पृष्टवान्क्रीडया मुनिम् || ९ ||

kāraṇaṃ jīvitasyeha prāṇacintā samāśritā | śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktavantaṃ vihagaṃ bhuśuṇḍaṃ punarapyaham | jānannapīdamavyagraḥ pṛṣṭavānkrīḍayā munim || 9 ||

सर्वसंशयविच्छेदिन्नत्यन्तचिरजीवित | यथार्थम ब्रूहि मे साधो प्राणचिन्ता किमुच्यते || १० ||

sarvasaṃśayavicchedinnatyantacirajīvita | yathārtham brūhi me sādho prāṇacintā kimucyate || 10 ||

भुशुण्ड उवाच सर्ववेदान्तवेत्तासि सर्वसंशयनाशकः मामेतत्परिहासार्थं मुने पृच्छसि वायसम् || ११ ||

bhūśuṇḍa uvāca sarvavedāntavettāsi sarvasaṃśayanāśakaḥ māmetatparihāsārthaṃ mune pṛcchasi vāyasam || 11 ||

अथवा भवतामेव भगवन्परिशिक्षितुम् पुनः प्रत्युत्तराणीदं का मे क्षतिरुपस्थिता || १२ ||

athavā bhavatāmeva bhagavanpariśikṣitum punaḥ pratyuttarāṇīdaṃ kā me kṣatirupasthitā || 12 ||

भुशुण्डजीवितकरं भुशुण्डस्वात्मलाभदम् शृणु प्राणसमाधानं वक्ष्यमाणमिदं मया || १३ ||

bhūśuṇḍajīvitakaraṃ bhūśuṇḍasvātmalābhadam śṛṇu prāṇasamādhānaṃ vakṣyamāṇamidaṃ mayā || 13 ||

पश्येदं भगवन्सर्वं देहगेहं मनोरमम् त्रिप्रकारमहास्थूणं नवद्वारसमावृतम् || १४ ||

paśyedaṃ bhagavansarvaṃ dehagehaṃ manoramam tripakāramahāsthūṇaṃ navadvārasamāvṛtam || 14 ||

पुर्यष्टककलत्रेण तन्मात्रस्वजनेन च अहंकारगृहस्थेन सर्वतः परिपालितम् || १५ ||

puryaṣṭakakalatreṇa tanmātrasvajanena ca ahaṃkāragṛhasthana sarvataḥ paripālitam || 15 ||

अन्तः पश्यसि सत्कर्णशष्कुलीचन्द्रशालिकम् | शिरोरुहाच्छादनवद्विपुलाक्षिगवाक्षकम् || १६ ||

antaḥ paśyasi satkarṇaśaṣkulīcandraśālikam | śiroruhācchādanavadvipulākṣigavākṣakam || 16 ||

आस्यप्रधानसुद्वार भुजपार्श्वोपमन्दिरम् | दन्तालिकेसरस्रग्भिर्भूषितद्वारकोटरम् || १७ ||

āsyapradhānasudvāra bhujapārśvopamandiram | dantālikeśarasragbhirbhūṣitadvārakoṭaram || 17 ||

अनारतं रूपरसस्पर्शनद्वारपालवत् | संकुलालोकवलितं तारालिन्दकृतस्थिति || १८ ||

anārataṃ rūparasasparśanadvārapālavat | saṃkulālokavalitaṃ tārālindakṛtasthiti || 18 ||

रक्तमांसवसादिग्धं स्नायुसंततिवेष्टितम् | स्थूलास्थिकाष्ठसंबद्धं सुकुडयं सुसमाहितम् || १९ ||

raktamāṃsavasādigdhaṃ snāyusaṃtativeṣṭitam | sthūlāsthikāṣṭhasaṃbaddhaṃ sukudayaṃ susamāhitam || 19 ||

इडा च पिङ्गला चास्य देहस्य मुनिनायक | सुस्थिते कोमले मध्ये पार्श्वकोष्ठे निमीलिते || २० ||

iḍā ca piṅgalā cāsya dehasya munināyaka | susthite komale madhye pārśvakoṣṭhe nimīlite || 20 ||

पद्मयुग्मत्रयं यन्त्रमस्थिमांसमयं मृदुऊर्ध्वाधोनालमन्योन्यमिलत्कोमलसद्दलम् || २१ ||

padmayugmatrayaṃ yantramasthimāṃsamayaṃ mṛduūrdhvādhonālamanyonyamilatkomalasaddalam || 21 ||

सेकेन विकसत्पत्रं सकलाकाशचारिणाचलन्ति तस्य पत्राणि मृदु व्याप्तानि वायुना || २२ ||

sekena vikasatpatraṃ sakalākāśacāriṇācalanti tasya patrāṇi mṛdu vyāptāni vāyunā || 22 ||

चलत्सु तेषु पत्रेषु स मरुत्परिवर्धतेवाताहते लतापत्रजाले बहिरिवाभितः || २३ ||

calatsu teṣu patreṣu sa marutparivardhatevātāhate latāpatrajāle bahirivābhitaḥ || 23 ||

वृद्धिं नीतः स नाडीषु कृत्वा स्थानमनेकधाऊर्ध्वाधोवर्तमानासु देहेऽस्मिन्प्रसरत्यथ || २४ ||

vṛddhiṃ nītaḥ sa nāḍīṣu kṛtvā sthānamanekadhāūrdhvādhovartamānāsu dehe'sminprasaratyatha || 24 ||

प्राणापानसमानाद्यैस्ततः स हृदयानिलःसंकेतैः प्रोच्यते तज्ज्ञैर्विचित्राचारचेष्टितैः || २५ ||

prāṇāpānasamānādyaistataḥ sa hṛdayānilaḥsaṃketaiḥ procyate tajjñairvicitrācāraceṣṭitaiḥ || 25 ||

हृत्पद्मयन्त्रत्रितये समस्ताः प्राणशक्तयः ऊर्ध्वाधः प्रसृता देहे चन्द्रबिम्बादिवांशवः || २६ ||

hṛtpadmayantratritaye samastāḥ prāṇaśaktayaḥ ūrdhvādhaḥ prasṛtā dehe candra bimbādivāṃśavaḥ || 26 ||

यान्त्यायान्ति विकर्षन्ति हरन्ति विहरन्ति च उत्पतन्ति पतन्त्याशु ता एताः प्राणशक्तयः || २७ ||

yāntyāyānti vikarṣanti haranti viharanti ca utpatanti patantyāśu tā etāḥ prāṇaśaktayaḥ || 27 ||

स एष हृत्पद्मगतः प्राण इत्युच्यते बुधैः अस्य काचिन्मुने शक्तिः प्रस्पन्दयति लोचने || २८ ||

sa eṣa hṛtpadmagataḥ prāṇa ityucyate budhaiḥ asya kācinmune śaktiḥ praspandayati locane || 28 ||

काचिस्पर्शमुपादत्ते काचिद्वहति नासया काचिदन्नं जरयति काचिद्वक्ति वचांसि च || २९ ||

kācispṛśamupādatte kācidvahati nāsayā kācidannaṃ jarayati kācidvakti vacāṃsi ca || 29 ||

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वमेव शरीरके करोति भगवान्वायुर्यन्त्रेहामिव यान्त्रिकः || ३० ||

bahunātra kimuktena sarvameva śarīrake karoti bhagavānvāyuryantrehāmiva yāntrikaḥ || 30 ||

तत्रोर्ध्वाधोद्विसंकेतौ प्रसृतावनिलौ मुने | प्राणापानाविति ख्यातौ प्रकटौ द्वौ वरानिलौ || ३१ ||

tatror-dhvādhodvisaṅketau prasṛtāvanilau mune | prāṇāpānāviti khyātau prakaṭau dvau varānilau || 31 ||

तयोरनुसरन्नित्यं मुने गतिमहं स्थितः | शीतोष्णवपुषोर्नित्यं नित्यमम्बरपान्थयोः || ३२ ||

tayoranusarannityaṃ mune gatimahaṃ sthitaḥ | śītoṣṇavapuṣornityaṃ nityamambarapānthayoḥ || 32 ||

कलेवरमहायन्त्रवाहयोः श्रमहीनयोः | हृदाकाशार्कशशिनोस्त्वग्नीषोमस्वरूपयोः || ३३ ||

kalevaramahāyantravāhayoḥ śramahīnayoḥ | hṛdākāśārkaśaśinos tvagnīṣomasvarūpayoḥ || 33 ||

शरीरपुरपालस्य मनसो रथचक्रयोः | अहंकारनृपस्यास्य प्रशस्येष्टतुरङ्गयोः || ३४ ||

śarīrapurapālasya manaso rathacakrayoḥ | ahaṃkāranṛpasya asya praśasyeṣṭaturangayoḥ || 34 ||

तयोर्ममानुसरतः प्राणापानाभिधानयोः | गतिं शरीरमरुतोराशरीरमरुद्धयोः || ३५ ||

tayormamānusarataḥ prāṇāpānābhidhānayoḥ | gatiṃ śarīramarutorāśarīramaruddhayoḥ || 35 ||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु सदैव समरूपयोः| सुषुप्तसंस्थितस्येव ब्रह्मन् गच्छन्ति वासराः || ३६ ||

jāgratsvapnasuṣupteṣu sadaiva samarūpayoḥ| suṣuptasaṃsthitasyeva brahman gacchanti vāsarāḥ || 36 ||

सहस्रविनिकृत्ताङ्गाद्बिसतन्तुलवादपि| दुर्लक्ष्या विद्यमानापि गतिः सूक्ष्मतराऽनयोः || ३७ ||

sahasravinikṛttāṅgādbisatantulavādapi| durlakṣyā vidyamānāpi gatiḥ sūkṣmatarā'nayoḥ || 37 ||

अविरतगतयोर्गतिं विदित्वा हृदि मरुतोरनुसृत्य चोदितां ताम्| न पुनरिह हि जायते महात्मन्मुदितमनाः पुरुषः प्रणष्टपाशः || ३८ ||

aviratagatayorgatiṃ viditvā hṛdi marutoranusṛtya coditāṃ tām| na punariha hi jāyate mahātmanmuditamanāḥ puruṣaḥ praṇaṣṭapāśaḥ || 38 ||