Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | अथासौ वायसश्रेष्ठो जिज्ञासार्थमिदं मया | भूयः पृष्टो महाबाहो कल्पवृक्षलताग्रके || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | athāsau vāyasaśreṣṭho jijñāsārthamidaṃ mayā | bhūyaḥ pṛṣṭo mahābāho kalpavṛkṣalatāgrake || 1 ||

चरतां जगतः कोशे व्यवहारवतामपि | कथं विहगराजेन्द्र देहं मृत्युर्न बाधते || २ ||

caratāṃ jagataḥ kośe vyavahāravatāmapi | kathaṃ vihagarājendra dehaṃ mṛtyurna bādhate || 2 ||

भुशुण्ड उवाच | जानन्नपि हि सर्वज्ञ ब्रह्मञ्जिज्ञासयेव माम् | पृच्छसि प्रभवो नित्यं भृत्यं वाचालयन्ति हि || ३ ||

bhūśuṇḍa uvāca | jānannapi hi sarvajña brahmañjijñāsayeva mām | pṛcchasi prabhavo nityaṃ bhṛtyaṃ vācālayanti hi || 3 ||

तथापि यत्पृच्छसि मां तत्ते प्रकथयाम्यहम् | आज्ञाचरणमेवाहुर्मुख्यमाराधनं सताम् || ४ ||

tathāpi yatpṛcchasi māṃ tatte prakathayāmyaham | ājñācaraṇamevāhurmukhyamārādhanam satām || 4 ||

दोषमुक्ताफलप्रोता वासनातन्तुसंततिः | हृदि न ग्रथिता यस्य मृत्युस्तं न जिघांसति || ५ ||

doṣamuktāphalaprotā vāsanātantusantatiḥ | hṛdi na grathitā yasya mṛtyustan na jighāṃsati || 5 ||

निःश्वासवृक्षक्रकचाः सर्वदेहलताघुणाः | आधयो यं न भिन्दन्ति मृत्युस्तं न जिघांसति || ६ ||

niḥśvāsavṛkṣakrakacāḥ sarvadehalatāghuṇāḥ | ādhayo yaṃ na bhindanti mṛtyustañ na jighāṃsati || 6 ||

शरीरतरुसर्पौघाश्चिन्तार्पितशिरःफणाः | आशा यं न दहन्त्यन्तर्मृत्युस्तं न जिघांसति || ७ ||

śarīratarusarpaughāścintārpitasiarḥphaṇāḥ | āśā yaṃ na dahantyantarmṛtyustañ na jighāṃsati || 7 ||

रागद्वेषविषापूरः स्वमनोबिलमन्दिरः | लोभव्यालो न भुङ्क्ते यं मृत्युस्तं न जिघांसति || ८ ||

rāgadveṣaviṣāpūraḥ svamanobilamandiraḥ | lobhavyālo na bhuṅkte yaṃ mṛtyustañ na jighāṃsati || 8 ||

पीताशेषविवेकाम्बुः शरीराम्भोधिवाडवः | न निर्दहति यं कोपस्तं मृत्युर्न जिघांसति || ९ ||

pītāśeṣavivekāmbuḥ śarīrāmbhodhivāḍavaḥ | na nirdahati yaṃ kopastañ mṛtyurna jighāṃsati || 9 ||

यन्त्रं तिलानां कठिनं राशिमुग्रमिवाकुलम् | यं पीडयति नानङ्गस्तं मृत्युर्न जिघांसति || १० ||

yantraṃ tilānāṃ kaṭhinaṃ rāśimugramivākulam | yaṃ pīḍayati nānaṅgastañ mṛtyurna jighāṃsati || 10 ||

एकस्मिन्निर्मले येन पदे परमपावने | संश्रिता चित्तविश्रान्तिस्तं मृत्युर्न जिघांसति || ११ ||

ekasminnirmale yena pade paramapāvane | saṃśritā cittaviśrāntistam mṛtyurna jighāṃsati || 11 ||

वपुःखण्डाभिपतितं शाखामृगमिवोदितम् | न चञ्चलं मनो यस्य तं मृत्युर्न जिघांसति || १२ ||

vapuḥkhaṇḍābhitapitaṃ śākhāmṛgamivoditam | na cañcalaṃ mano yasya taṃ mṛtyurna jighāṃsati || 12 ||

एते ब्रह्मन्महादोषाः संसारव्याधिहेतवः | मनागपि न लुम्पन्ति चित्तमेकं समाहितम् || १३ ||

ete brahmanmahādoṣāḥ saṃsāravyādhihetavaḥ | manāgapi na lumpanti cittamekaṃ samāhitam || 13 ||

आधिव्याधिसमुत्थानि चलितानि महाभ्रमेः | न विलुम्पन्ति दुःखानि चित्तमेकं समाहितम् || १४ ||

ādhiyādhisamutthāni calitāni mahābhrahmeḥ | na vilumpanti duḥkhāni cittamekaṃ samāhitam || 14 ||

नास्तमेति न चोदेति न संस्मृतिर्न विस्मृतिः | न सुप्तं न च जाग्रत्स्याच्चित्तं यस्य समाहितम् || १५ ||

nāstameti na codeti na saṃsmṛtirna vismṛtiḥ | na suptaṃ na ca jāgratsyāccittaṃ yasya samāhitam || 15 ||

अन्धीकृतहृदाकाशाः कामकोपविकारजाः | चिन्ता न परिहिंसन्ति चित्तं यस्य समाहितम् || १६ ||

andhīkṛtahṛdākāśāḥ kāmakopavikārajāḥ | cintā na parihiṃsanti cittaṃ yasya samāhitam || 16 ||

न ददाति न चादत्ते न जहाति न याचते | कुर्वदेव च कार्याणि चित्तं यस्य समाहितम् || १७ ||

na dadāti na cādatte na jahāti na yācate | kurvadeva ca kāryāṇi cittaṃ yasya samāhitam || 17 ||

ये दुरर्था दुरारम्भा दुर्गुणा दुरुदाहृताः | दुष्क्रमास्ते न कृन्तन्ति चित्तं यस्य समाहितम् || १८ ||

ye durarthā durārambhā durguṇā durudāhṛtāḥ | duṣkramāste na kṛntanti cittaṃ yasya samāhitam || 18 ||

आभान्ति विपुलार्थानि महान्ति गुणवन्ति च | सर्वाण्येवानुधावन्ति चित्तं यस्य समाहितम् || १९ ||

ābhānti vipulārthāni mahānti guṇavanti ca | sarvāṇyevānudhāvanti cittaṃ yasya samāhitam || 19 ||

यदुदर्कहितं सत्यमनपायि गतभ्रमम् | दुरीहितदृशोन्मुक्तं तत्परं कारयेन्मनः || २० ||

yadudarkahitaṃ satyamanapāyi gatabhramam | durīhitadṛśonmuktaṃ tatparaṃ kārayenmanaḥ || 20 ||

यददृष्टमशुद्धेन चित्तवैधुर्यदायिनानेकत्वपिशाचेन तत्परं कारयेन्मनः || २१ ||

yadadṛṣṭamaśuddhena cittavaidhuryadāyināanekatvapiśācena tatparaṃ kārayenmanaḥ || 21 ||

आदौ मध्ये तथान्ते च चिराय परमोचितम्यच्चारु मधुरं पथ्यं तत्परं कारयेन्मनः || २२ ||

ādau madhye tathānte ca cirāya paramocitamyaccāru madhuraṃ pathyaṃ tatparaṃ kārayenmanaḥ || 22 ||

यदनन्तं मनःपथ्यं तथ्यमाद्यन्तमध्यगम्समस्तसाधुभिर्जुष्टं तत्परं कारयेन्मनः || २३ ||

yadanantaṃ manaḥpathyaṃ tathyamādyantamadhyagamsamastasādhubhirjuṣṭaṃ tatparaṃ kārayenmanaḥ || 23 ||

यद्बुद्धेः परमालोकमाद्यं यदमृतं परम्यदनुत्तमसौभाग्यं तत्परं कारयेन्मनः || २४ ||

yadbuddheḥ paramālokamādyaṃ yadamṛtaṃ paramyadanuttamasaubhāgyaṃ tatparaṃ kārayenmanaḥ || 24 ||

सामरासुरगन्धर्वे सविद्याधरकिन्नरेससुरस्त्रीगणे स्वर्गे न किंचित्सुस्थिरं शुभम् || २५ ||

sāmarāsuragandharve savidyādharakinnaresasurastrīgaṇe svarge na kiṃcitsusthiraṃ śubham || 25 ||

सतरौ सनराधीशे सपर्वतपुरव्रजे | साम्बुधौ भूतले तात न किंचिच्छोभनं स्थिरम् || २६ ||

satarau sanarādhīśe saparvatapuravraje | sāmbudhau bhūtale tāta na kiñcicchobhanaṃ sthiram || 26 ||

सनागे सासुरव्यूहे सासुरस्त्रीगणे तथा | समस्त एव पाताले न किंचिच्छोभनं स्थिरम् || २७ ||

sanāge sāsuravyūhe sāsurastrīgaṇe tathā | samasta eva pātāle na kiñcicchobhanaṃ sthiram || 27 ||

सस्वर्गे ससुरालोके सपाताले सदिक्तटे | जगत्यस्मिंस्तु सर्वस्मिन्न किंचिच्छोभनं स्थिरम् || २८ ||

sasvarge sasurāloke sapātāle sadiktate | jagatyasmiṃstu sarvasminna kiñcicchobhanaṃ sthiram || 28 ||

आधिव्याधिविलोलासु दुःखौघवलितासु च | क्रियासुनित्यतुच्छासु न किंचित्सुस्थिरं शुभम् || २९ ||

ādhiyādhivilolāsu duḥkhaughavalitāsu ca | kriyāsunityatucchāsu na kiñcitsusthiraṃ śubham || 29 ||

तरलीकृतचित्तासु हृदयानन्दिनीषु च | चिन्तासु धीविकारासु नकिंचित्सुस्थिरं शुभम् || ३० ||

taralīkṛtacittāsu hṛdayānandinīṣu ca | cintāsu dhīvikārāsu nakiñcitsusthiraṃ śubham || 30 ||

हृत्क्षीरोदकसंस्पन्दमन्दरेषु चलेष्वपि | स्वसंकल्पविकल्पेषु न किंचित्सुस्थिरं शुभम् || ३१ ||

hṛtkṣīrodakasaṃspandamandareṣu caleṣvapi | svasaṅkalpavikalpeṣu na kiñcitsusthiraṃ śubham || 31 ||

अनारतागमापायपरास्वसिशिरास्वपि | चित्राकारासु चेष्टासु न किंचित्सुस्थिरं शुभम् || ३२ ||

anāratāgamāpāyaparāsvasiśirāsvapi | citrākārāsu ceṣṭāsu na kiñcitsusthiraṃ śubham || 32 ||

न वरमेकमहीतलराजता न च वरं विबुधामररूपता | न च वरं धरणीतलनागता स्थितिमुपैति हि यत्र सतां मनः || ३३ ||

na varam ekamahītalarājatā na ca varaṃ vibudhāmararūpatā | na ca varaṃ dharaṇītalanāgatā sthitimupaiti hi yatra satāṃ manaḥ || 33 ||

न वरमाकुलशास्त्रविचारणं न च वरं परकार्यविवेचनम् | न वरमग्र्यकथाक्रमवर्णनं स्थितिमुपैति हि यत्र सतां मनः || ३४ ||

na varam ākulaśāstravicāraṇaṃ na ca varaṃ parakāryavivecanam | na varam agryakathākramavarṇanaṃ sthitimupaiti hi yatra satāṃ manaḥ || 34 ||

न वरमाधिमयं चिरजीवितं न च वरं मरणं दृढमूढता | न च वरं नरको न च विष्टपं स्थितिमुपैति हि न क्वचिदाशयः || ३५ ||

na varam ādhimayaṃ cirajīvitaṃ na ca varaṃ maraṇaṃ dṛḍhamūḍhatā | na ca varaṃ narako na ca viṣṭapaṃ sthitimupaiti hi na kvacidāśayaḥ || 35 ||

इति विविधजगत्क्रमाः समस्ताः खलु मतिमूढतया नरस्य रम्याः | चलतरकलनाहिते पदार्थे कथमुपयान्ति चिरस्थितिं महान्तः || ३६ ||

iti vividhajagatkramāḥ samastāḥ khalu matimūḍhatayā narasya ramyāḥ | calatarakalanāhite padārthe kathamupayānti cirasthitiṃ mahāntaḥ || 36 ||