Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवाल्मीकिरुवाच | ततः क्लिन्नेन्दुवदना पर्याकुलतमःपदा | क्षीयमाणा बभौ श्यामा विवेक इव वासना || १ ||

śrīvālmīkiruvāca | tataḥ klinnenduvadanā paryākulatamaḥpadā | kṣīyamāṇā babhau śyāmā viveka iva vāsanā || 1 ||

पूर्वे ध्वस्ततयालोकं दृश्यमाने परेऽचले | शयालीकावतंसाभं तापको निकरो दधौ || २ ||

pūrve dhvastatayālokaṃ dṛśyamāne pare'cale | śayālīkāvataṃsābhaṃ tāpako nikaro dadhau || 2 ||

अवश्यायकणाकर्षी परामृष्टेन्दुमण्डलः | ज्योत्स्नाकवलनालोको बभौ प्राभातिकोऽनिलः || ३ ||

avaśyāyakaṇākarṣī parāmṛṣṭendumandalaḥ | jyotsnākavalanāloko babhau prābhātiko'nilah || 3 ||

रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना उत्थायानुचरैः सह | ययुर्वन्दितसंध्यास्ते पुण्यं वासिष्ठमाश्रमम् || ४ ||

rāmalakṣmaṇaśatrughnā utthāyānucaraiḥ saha | yayurvanditasandhyāste puṇyaṃ vāsiṣṭhamāśramam || 4 ||

तत्र वन्दितसंध्यस्य निर्गतस्यापि सद्मतः | मुनेर्ववन्दिरे पादौ पदोर्दत्वार्घ्यसंततिम् || ५ ||

tatra vanditasandhyasya nirgatasyāpi sadmataḥ | munervavandire pādau padordatvārghyasantatim || 5 ||

क्षणात्तत्सदनं मौनं मुनिब्राह्मणराजभिः | हस्त्यश्वरथयानैश्च शनैर्नीरन्ध्रतां ययौ || ६ ||

kṣaṇāttatsadanaṃ maunaṃ munibrāhmaṇarājabhiḥ | hastyaśvarathayānaiśca śanairnīrandhratāṃ yayau || 6 ||

अथासौ मुनिशार्दूलस्तयैव सह सेनया | गृहं दाशरथं काले रामाद्यनुगतो ययौ || ७ ||

athāsau muniśārdūlastayaiva saha senayā | gṛhaṃ dāśarathaṃ kāle rāmādyanugato yayau || 7 ||

तत्रैनं पूर्वसंबन्धः कृतसंध्यो महीपतिः | दूरमार्गं विनिर्गत्य पूजयामास सादरम् || ८ ||

tatra enaṃ pūrvasaṃbandhaḥ kṛtasaṃdhyo mahīpatiḥ | dūramārgaṃ vinirgatya pūjayāmāsa sādaram || 8 ||

पुष्पमुक्तामणिव्रातैर्भूयोऽत्यधिकभूषिताम् | सभा प्रविश्य ते सर्वे विविशुर्विष्टरालिषु || ९ ||

puṣpamuktāmaṇivrātairbhūyo'tyadhikabhūṣitām | sabhā praviśya te sarve viviśurviṣṭarāliṣu || 9 ||

अथ तस्मिन्नवसरे ह्यस्तनाः सर्व एव ते | श्रोतारः समुपाजग्मुर्नभश्चरमहीचराः || १० ||

atha tasminnavasare hyastanāḥ sarva eva te | śrotāraḥ samupājagmurnabhaścaramahīcarāḥ || 10 ||

विवेश सा सभा सौम्या कृतान्योन्याभिवन्दनाबभौ राजसमाभोगा शान्तवातेव पद्मिनी || ११ ||

viveśa sā sabhā saumyā kṛtānyonyābhivandanābabhau rājasamābhogā śāntavāteva padminī || 11 ||

यथाप्रदेशमेवाशु निविष्टेषु यथासुखम्तेषु तद्देशयोगेषु विप्रर्षिमुनिराजसु || १२ ||

yathāpradeśamevāśu niviṣṭeṣu yathāsukhamteṣu taddeśayogeṣu viprarṣimunirājasu || 12 ||

मृदुनि स्वागतरवे शनैः शममुपागतेसभाकोणोपविष्टेषु शान्तशब्देषु बन्दिषु || १३ ||

mṛduni svāgatarave śanaiḥ śamamupāgatesabhākoṇopaviṣṭeṣu śāntaśabdeṣu bandiṣu || 13 ||

तरसैवोदितेष्वाशु श्रोतुमभ्यागतेष्विवगवाक्षादिव जालेषु प्रविष्टेष्वर्करश्मिषु || १४ ||

tarasaivoditeṣvāśu śrotumabhyāgateṣvivagavākṣādiva jāleṣu praviṣṭeṣvarkaraśmiṣu || 14 ||

सत्वरप्रविशच्छ्रोतृहस्तस्पर्शघटोद्भवेमुक्ताजालज्झणत्कारे निद्रायामिव शाम्यति || १५ ||

satvarapraviśacchrotṛhastasparśaghaṭodbhavemuktājālajhaṇatkāre nidrāyāmiva śāmyati || 15 ||

कुमारः शंकरस्येव कचो देवगुरोरिव | प्रह्लाद इव शुक्रस्य सुपर्ण इव शार्ङ्गिणः || १६ ||

kumāraḥ śaṃkarasyeva kaco devaguroriva | prahlāda iva śukrasya suparṇa iva śārṅgiṇaḥ || 16 ||

वसिष्ठस्यानने रामः शनैर्दृष्टिं न्यवेशयत् | भ्रमन्तीमम्बरोपान्ते फुल्लपद्म इवालिनीम् || १७ ||

vasiṣṭhasyānane rāmaḥ śanairdṛṣṭiṃ nyaveśayat | bhramantīmambaropānte phullapadma ivālinīm || 17 ||

मुनिस्त्वनुज्झितेनाथ तेनैव रघुनन्दनम् | क्रमेणोवाच वाक्यज्ञो वाक्यं वाक्यार्थकोविदम् || १८ ||

munistvanujjhitenaātha tenaiva raghunandanam | krameṇovāca vākyajño vākyaṃ vākyārthakovidam || 18 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | कच्चित्स्मरसि यत्प्रोक्तं ह्यो मया रघुनन्दन | वाक्यमत्यन्तगुर्वर्थं परमार्थावबोधनम् || १९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | kaccitsmarasi yatproktaṃ hyo mayā raghunandana | vākyamatyantagurvarthaṃ paramārthāvabodhanam || 19 ||

इदानीमवबोधार्थमन्यच्च रिपुमर्दन | उच्यमानं मयेदं च श्रृणु शाश्वतसिद्धये || २० ||

idānīmavabodhārthamanyacca ripumardana | ucyamānaṃ mayedam ca śrṇu śāśvatasiddhaye || 20 ||

वैराग्याभ्यासवशतस्तथा तत्त्वावबोधनात् | संसारस्तीर्यते तेन तेष्वेवाभ्यासमाहर || २१ ||

vairāgyābhyāsavaśatastathā tattvāvabodhanāt | saṃsārastīryate tena teṣvevābhyāsamāhara || 21 ||

सम्यक्तत्त्वावबोधेन दुर्बोधे क्षयमागते | गलिते वासनावेशे विशोकं प्राप्यते पदम् || २२ ||

samyaktattvāvabodhena durbodhe kṣayamāgate | galite vāsanāveśe viśokaṃ prāpyate padam || 22 ||

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमदृष्टोभयकोटिकम् | एकं ब्रह्मैव हि जगत्स्थितं द्वित्वमुपागतम् || २३ ||

dikkālādyanavacchinnamadṛṣṭobhayakoṭikam | ekaṃ brahmaiva hi jagatsthitaṃ dvitvamupāgatam || 23 ||

सर्वभावानवच्छिन्नं यत्र ब्रह्मैव विद्यते | शान्तं समसमाभासं तत्रान्यत्वं कथं भवेत् || २४ ||

sarvabhāvānavacchinnaṃ yatra brahmaiva vidyate | śāntaṃ samasamābhāsaṃ tatrānyatvaṃ kathaṃ bhavet || 24 ||

इति मत्वाहमित्यन्तर्मुक्त्वा मुक्तवपुर्महान् | एकरूपः प्रशान्तात्मा साक्षात्स्वात्मसुखो भव || २५ ||

iti matvāhamityantarmuktvā muktavapurmahān | ekarūpaḥ praśāntātmā sākṣātsvātmasukho bhava || 25 ||

नास्ति चित्तं न चाविद्या न मनो नच जीवकःएताः स्वकलना राम कृता ब्रह्मण एव ताः || २६ ||

nāsti cittaṃ na cāvidyā na mano naca jīvakaḥetāḥ svakalanā rāma kṛtā brahmaṇa eva tāḥ || 26 ||

याः संपदो याश्च दृशो याश्चितो यास्तदेषणाःब्रह्मैव तदनाद्यन्तमभ्दिवत्प्रविजृम्भते || २७ ||

yāḥ saṃpado yāśca dṛśo yāścito yāstadeṣaṇāḥbrahmaiva tadanādyantamabdhivatpravijṛmbhate || 27 ||

पाताले भूतले स्वर्गे तृणे प्राण्यम्बरेऽपि चदृश्यते तत्परं ब्रह्म चिद्रूपं नान्यदस्ति हि || २८ ||

pātāle bhūtale svarge tṛṇe prāṇyambare'pi cadṛśyate tatparaṃ brahma cidrūpaṃ nānyadasti hi || 28 ||

उपेक्ष्यहेयोपादेयबन्धवो विभवा वपुःब्रह्मैव विगताद्यन्तमभ्दिवत्प्रविजृम्भते || २९ ||

upekṣyaheyopādeyabandhavo vibhavā vapuḥbrahmaiva vigatādyantamabdhivatpravijṛmbhate || 29 ||

यावदज्ञानकलना यावदब्रह्मभावनायावदास्था जगज्जाले तावच्चित्तादिकल्पना || ३० ||

yāvadajñānakalanā yāvadabrahmabhāvanāyāvadāsthā jagajjāle tāvaccittādikalpanā || 30 ||

देहे यावदहंभावो दृश्येऽस्मिन्यावदात्मना | यावन्ममेदमित्यास्था तावच्चित्तादिविभ्रमः || ३१ ||

dehe yāvadahaṃbhāvo dṛśye'sminyāvadātmanā | yāvanmamedamityāsthā tāvaccittādivibhramaḥ || 31 ||

यावन्नोदितमुच्चैस्त्वं सज्जनासङ्गसङ्गतः | यावन्मौर्ख्यं न संक्षीणं तावच्चित्तादिनिम्नता || ३२ ||

yāvannoditamuccaiḥstvaṃ sajjanaāsaṅgasaṅgataḥ | yāvanmaurkhyaṃ na saṃkṣīṇaṃ tāvaccittādinimnatā || 32 ||

यावच्छिथिलतां यातं नेदं भुवनभावनम् | सम्यग्दर्शनशक्त्यान्तस्तावच्चित्तादयः स्फुटाः || ३३ ||

yāvacchithilatāṃ yātaṃ nedaṃ bhuvanabhāvanam | samyagdarśanaśaktyāntastāvaccittādayaḥ sphuṭāḥ || 33 ||

यावदज्ञत्वमन्धत्वं वैवश्यं विषयाशया | मौर्ख्यान्मोहसमुच्छ्रायस्तावच्चित्तादिकल्पना || ३४ ||

yāvadajñatvamandhatvaṃ vaivaśyaṃ viṣayāśayā | maurkhyānmohasamucchrāyastāvaccittādikalpanā || 34 ||

यावदाशाविषामोदः परिस्फुरति हृद्वने | प्रविचारचकोरोऽन्तर्न तावत्प्रविशत्यलम् || ३५ ||

yāvadāśāviṣāmodaḥ parisphurati hṛdvanE | pravicāracakoro'ntarnA tāvatpraviśatyalaṃ || 35 ||

भोगेष्वनास्थमनसः शीतलामलनिर्वृतेः | छिन्नाशापाशजालस्य क्षीयते चित्तविभ्रमः || ३६ ||

bhogeṣv anāsthamanasḥ śītalāmalanirvṛteḥ | chinnāśāpāśajālasya kṣīyate cittavibhramaḥ || 36 ||

तृष्णामोहपरित्यागान्नित्यशीतलसंविदः | पुंसः प्रशान्तचित्तस्य प्रबुद्धा त्यक्तचित्तभूः || ३७ ||

tṛṣṇāmohaparityāgān nityaśītalasaṃvidaḥ | puṃsaḥ praśāntacittasya prabuddhā tyaktacittabhūḥ || 37 ||

असंस्तुतमिवानास्थमवस्तु परिपश्यतः | दूरस्थमिव देहं स्वमसन्तं चित्तभूः कुतः || ३८ ||

asanstutamivānāsthamavastu paripaśyataḥ | dūrasthamiva dehaṃ svamasantaṃ cittabhūḥ kutaḥ || 38 ||

भावितानन्तचित्तत्त्वरूपरूपान्तरात्मनः | स्वान्तावलीनजगतः शान्तो जीवादिविभ्रमः || ३९ ||

bhāvitānanta cittatattvarūparūpāntarātmanaḥ | svāntāvalīnajagataḥ śānto jīvādivibhramaḥ || 39 ||

असम्यग्दर्शने शान्ते मिथ्याभ्रमकरात्मनि | उदिते परमादित्ये परमार्थैकदर्शने || ४० ||

asamygadarśane śānte mithyābhramakarātmani | udite paramāditye paramārthaikadarśane || 40 ||

अपुनर्दर्शनायैव दग्धसंशुष्कपर्णवत् | चित्तं विगलितं विद्धि वह्नौ घृतलवं यथा || ४१ ||

apunardarśanāyaiva dagdhasaṃśuṣkapaṛṇavat | cittaṃ vigalitaṃ viddhi vahnau ghṛtalavaṃ yathā || 41 ||

जीवन्मुक्ता महात्मानो ये परावरदर्शिनः | तेषां या चित्तपदवी सा सत्त्वमिति कथ्यते || ४२ ||

jīvanmuktā mahātmāno ye parāvaradarśinaḥ | teṣāṃ yā cittapadavī sā sattvamiti kathyate || 42 ||

जीवन्मुक्तशरीरेषु वासना व्यवहारिणी | न चित्तनाम्नी भवति सा हि सत्त्वपदं गता || ४३ ||

jīvanmuktasharīreṣu vāsanā vyavahāriṇī | na cittanāmnī bhavati sā hi sattvapadaṃ gatā || 43 ||

निश्चेतसो हि तत्त्वज्ञा नित्यं समपदे स्थिताः | लीलया प्रभ्रमन्तीह सत्त्वसंस्थितिहेलया || ४४ ||

niścetaso hi tattvajñā nityaṃ samapade sthitāḥ | līlayā prabhramantīha sattvasaṃsthitihelayā || 44 ||

शान्ता व्यवहरन्तोऽपि सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः | नित्यं पश्यन्ति तज्जयोतिर्न द्वैतैक्येन वासना || ४५ ||

śāntā vyavaharanto'pi sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ | nityaṃ paśyanti tajjyotirna dvaitekyena vāsanā || 45 ||

अन्तर्मुखतया सर्वं चिद्वह्नौ त्रिजगत्तृणम् | जुह्वतोऽन्तर्निवर्तन्ते मुनेश्चित्तादिविभ्रमाः || ४६ ||

antarmukhatayā sarvaṃ cidvahnau trijagattṛṇam | juhvato'ntarnivartante muneścittādivibhramāḥ || 46 ||

विवेकविशदं चेतः सत्त्वमित्यभिधीयते | भूयः फलति नो मोहं दग्धबीजमिवाङ्कुरम् || ४७ ||

vivekaviśadaṃ cetaḥ sattvamityabhidhīyate | bhūyaḥ phalati no mohaṃ dagdhabījamivāṅkuram || 47 ||

यावत्सत्त्वं विमूढान्तः पुनर्जननधर्मिणी | चित्तशब्दाभिधानोक्ता विपर्यस्यति बोधतः || ४८ ||

yāvatsattvaṃ vimūḍhāntaḥ punarjananadharmiṇī | cittaśabdābhidhānoktā viparyasyati bodhataḥ || 48 ||

प्राप्तप्राप्यो भवान्नाम सत्त्वभावमुपागतम् | चित्तं ज्ञानाग्निना दग्धं न भूयः परिरोहति || ४९ ||

prāptaprāpyo bhavānnāma sattvabhāvamupāgatam | cittaṃ jñānāgninā dagdhaṃ na bhūyaḥ parirohati || 49 ||

संरोहतीषणाविद्धं यथा परशुनाग्निना | न तु ज्ञानाग्निनिर्दग्धं प्रबोधविशदं मनः || ५० ||

saṃrohatīṣaṇāviddhaṃ yathā paraśunāgninā | na tu jñānāgninirdagdhaṃ prabodhaviśadaṃ manaḥ || 50 ||

ब्रह्मबृंहैव हि जगज्जगच्च ब्रह्मबृंहणम् | विद्यते नानयोर्भेदश्चिद्घनब्रह्मणोरिव || ५१ ||

brahmabṛṃhaiva hi jagajjagacca brahmabṛṃhaṇam | vidyate nānayorbhedaścidghanabrahmaṇoriva || 51 ||

चिदन्तरस्ति त्रिजगन्मरिचे तीक्ष्णता यथा | नातश्चिज्जगती भिन्ने तस्मात्सदसती मुधा || ५२ ||

cidantarasti trijaganmarice tīkṣṇatā yathā | nātaścijjagatī bhinne tasmātsadasatī mudhā || 52 ||

शब्दशब्दार्थसंकेतवासनेह न संविदा | चिद्व्योमत्वादुभे भातस्त्यजातः सदसन्मती || ५३ ||

śabdaśabdārthasaṃketavāsanenaha na saṃvidā | cidvyomatvādubhe bhātastyajātaḥ sadasantī || 53 ||

अचिन्मयत्वान्नासि त्वं स्वात्मा किमिव रोदिषि | अचिन्मयत्वे जगतामभावे कल्पनं कुतः || ५४ ||

acinmayatvānnāsi tvaṃ svātmā kimiva rodiṣi | acinmayatve jagatāmabhāve kalpanaṃ kutaḥ || 54 ||

चिन्मयं चेत्सदा सर्वं तच्चित्त्वं प्रविचारय | शुद्धं सत्त्वमनाद्यन्तं तत्राङ्ग कलना कुतः || ५५ ||

cinmayaṃ cetsadā sarvaṃ taccittvaṃ pravicāraya | śuddhaṃ sattvamanādyantaṃ tatrāṅga kalanā kutaḥ || 55 ||

चिदात्मासि निरंशोऽसि पारावारविवर्जितः | रूपं स्मर निजं स्फारं माऽस्मृत्या संमितो भव || ५६ ||

cidātmāsi niraṃśo'si pārāvāravivarjitaḥ | rūpaṃ smara nijaṃ sphāraṃ mā'smṛtyā saṃmito bhava || 56 ||

तां स्वसत्तां गतः सर्वमसर्वं भावयोदयी | तादृग्रूपोऽसि शान्तोऽसि चिदसि ब्रह्मरूप्यसि || ५७ ||

tāṃ svasattāṃ gataḥ sarvamasarvaṃ bhāvayodayī | tādṛgrūpo'si śānto'si cidasi brahmarūpyasi || 57 ||

चिच्छिलोदरमेवासि नासि नानास्यथाप्यसि | योसि सोसि न सोसीव सदस्यसदसि स्वभाः || ५८ ||

cicchilodaramevāsi nāsi nānāsyathāpyasi | yosi sosi na sosīva sadasyasadasi svabhāḥ || 58 ||

यः पदार्थविशेषोऽन्तर्न त्वं न ह्येव सोऽस्ति ते | तदस्यतदसि स्वस्थश्चिद्घनात्मन्नमोऽस्तु ते || ५९ ||

yaḥ padārthaviśeṣo'ntarnā tvaṃ na hyeva so'sti te | tadasya tadasi svasthaścidghnātmannamo'stu te || 59 ||

आद्यन्तवर्जितविशालशिलान्तरालसंपीडचिद्घनवपुर्गगनामलस्त्वम् | स्वस्थो भवाजठरपल्लवकोशलेखा लीलास्थिताखिलजगज्जय ते नमस्ते || ६० ||

ādyantavarjitaviśālaśilāntarālasaṃpīḍacidghnavapurgaganāmalastvam | svastho bhavājaṭharapallavakośalekhā līlāsthitākhilajagajjaya te namaste || 60 ||