Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच विचार एवं विदुषा संवर्तेन कृतः पुरा कथितो मम विन्ध्याद्रौ तेनैव विदितात्मना || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca vicāra evaṃ viduṣā saṃvartena kṛtaḥ purā kathito mama vindhyādro tenaiva viditātmanā || 1 ||

एतां दृष्टिमवष्टभ्य विचारपरया धिया संसारसागरादस्मात्तारतम्येन संतर || २ ||

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya vicāraparayā dhiyā saṃsārasāgarādasmatāratamyena saṃtara || 2 ||

अथेमामपरां राम शृणु दृष्टिं पदप्रदाम् मुनिना वीतहव्येन ययाऽऽस्थितमशङ्कितम् || ३ ||

athemāmaparāṃ rāma śṛṇu dṛṣṭiṃ padapradām muninā vītahavyena yayā''sthitamaśaṅkitam || 3 ||

वीतहव्यो महातेजा विबभ्राम वने पुरा विन्ध्यशैलदरीर्दीर्घा रविर्मेरुदरीरिव || ४ ||

vītahavyo mahātejā vibabhrāma vane purā vindhyaśailadarīrdīrghā ravirmerudarīriva || 4 ||

वीतहव्यो महातेजा विबभ्राम वने पुराविन्ध्यशैलदरीर्दीर्घा रविर्मेरुदरीरिव || ५ ||

vītahavyo mahātejā vibabhrāma vane purāvindhyaśailadarīrdīrghā ravirmerudarīriva || 5 ||

निर्विकल्पसमाध्यंशलभ्योदारपरेच्छया स जहार जगज्जीर्णां स्वव्यापारपरम्पराम् || ६ ||

nirvikalpasamādhyāṃśalabhyodāraparecchayā sa jahāra jagajjīrṇāṃ svavyāpāraparamparām || 6 ||

विवेश रम्भारचितं निजं पर्णोटजान्तर्म्कृतगौरं सुसौगन्ध्यमलिनीलमिवोत्पलम् || ७ ||

viveśa rambhāracitaṃ nijaṃ parṇoṭajāntaramkṛtagauraṃ susaugandhyamalinīlamivotpalam || 7 ||

तत्रासने समे शुद्धे स्वास्तीर्णहरिणाजिनेविशश्रामाचले शान्ते वीतवर्ष इवाम्बुदः || ८ ||

tatrāsane same śuddhe svāstīrṇahariṇājineviśaśrāmācale śānte vītavarṣa ivāmbudaḥ || 8 ||

बद्धपद्मासनस्थौ पार्ष्ण्योरधिकराङ्गुलिःशृङ्गवच्छान्तचलनमतिष्ठत्स्पष्टकन्धरम् || ९ ||

baddhapadmāsanastasthau pārṣṇyoradhikarāṅguliḥśṛṅgavacchāntacalanamatiṣṭhatspaṣṭakandharam || 9 ||

स जहारालमालोकाद्दिग्विकीर्णं मनः शनैःविशन्मेरुदरीं सायं भानुर्भास इवोत्करम् || १० ||

sa jahārālamālokāddigvikīrṇaṃ manaḥ śanaiḥviśanmerudarīṃ sāyaṃ bhānurbhāsa ivotkaram || 10 ||

बाह्यानाभ्यन्तरांश्चैव स्पर्शान्परिजहत्क्रमात्इदमाकलयामास मनसा विगतैनसा || ११ ||

bāhyānābhyantarāṃścaiva sparśānparijahatkramātidamākalayāmāsa manasā vigatainasā || 11 ||

अहो नु चञ्चलमिदं प्रत्याहृतमपि क्षणात् | न मनः स्थैर्यमायाति तरङ्गप्रौढपर्णवत् || १२ ||

aho nu cañcalamidaṃ pratyāhṛtamapi kṣaṇāt | na manaḥ sthairyamāyāti taraṅgaprauḍhaparṇavat || 12 ||

चक्षुरादिभिरुद्दामै रूपैराहितसंभ्रमैः | अजस्रमुत्पतत्येव वीटेव तलताडिता || १३ ||

cakṣurādibhiruddāmai rūpairāhitasaṃbhramaiḥ | ajasramutpatatyeva vīṭeva talatāḍitā || 13 ||

त्यजदेवानुगृह्णाति वृत्तीरिन्द्रियवर्धिताः | यस्मान्निवार्यते तस्मिन्प्रोन्मत्त इव धावति || १४ ||

tyajadevānugṛhṇāti vṛttīrindriyavardhitāḥ | yasmānnivāryate tasmin pronmatta iva dhāvati || 14 ||

घटात्पटमुपायाति पटाच्छकटमुत्कटम् | चित्तमर्थेषु चरति पादपेष्विव मर्कटः || १५ ||

ghaṭātpaṭamupāyāti paṭācchakaṭamutkaṭam | cittamartheṣu carati pādapeṣviva markaṭaḥ || 15 ||

पञ्चद्वाराणि मनसश्चक्षुरादीन्यमून्यलम् | दग्धेन्द्रियाभिधानानि तावदालोकयाम्यहम् || १६ ||

pañcadvārāṇi manasaścakṣurādīnyamūnyalam | dagdhendriyābhidhānāni tāvadālokayāmyaham || 16 ||

हे हे हतेन्द्रियगणाः किं मे बोधाय नेह वः | वेला विलुलिताम्बूनामब्धीमिव चञ्चलाः || १७ ||

he he hatendriyagaṇāḥ kiṃ me bodhāya neha vaḥ | velā vilulitāmbūnāmabdhīmiva cañcalāḥ || 17 ||

मा कुरुध्वमनर्थाय चापलं चपलाशयाः | स्मरतातीतवृत्तीनि दुःखजालानि भूरिशः || १८ ||

mā kurudhvamanarthāya cāpalaṃ capalāśayāḥ | smaratātītavṛttīni duḥkhajālāni bhūriśaḥ || 18 ||

रूपाणि मनसो यूयं जडा एव किलाधमाः | जडे तूत्सिक्तता व्यर्थे मृगतृष्णेव वल्गति || १९ ||

rūpāṇi manaso yūyaṃ jaḍā eva kilādhamāḥ | jaḍe tūtsiktatā vyarthe mṛgatṛṣṇeva valgati || 19 ||

असारात्मस्वरूपाणामनालोकवती सदा | अन्धानामुद्धतिर्येयं सा दृश्यायैव जायते || २० ||

asārātmasvarūpāṇāmanālokavatī sadā | andhānāmuddhatiryeyaṃ sā dṛśyāyaiva jāyate || 20 ||

चिदात्मा भगवान्सर्वं साक्षित्वेन करोम्यहम् | हतेन्द्रियगणा यूयं किं निरर्थकमाकुलाः || २१ ||

cidātmā bhagavānsarvaṃ sākṣitvena karomyaham | hatendriyagaṇā yūyaṃ kiṃ nirarthakamākulāḥ || 21 ||

मिथ्यैव मे विवल्गन्ति नीरूपा नयनादयः | अलातचक्रप्रतिमाः सर्परज्जुभ्रमोपमाः || २२ ||

mithyaiava me vivalganti nīrūpā nayanādayaḥ | alātacakrapratimāḥ sarparajjubhramopamāḥ || 22 ||

तेनात्मना बहुज्ञेन निर्ज्ञाताश्चक्षुरादयः | मनागपि न संबन्धो द्युपातालतलाद्रिवत् || २३ ||

tenātmanā bahujñena nirjñātāścakṣurādayaḥ | manāgapi na saṃbandho dyupātālatalādrvat || 23 ||

भीतः पान्थ इवाहिभ्यः पुक्कसेभ्य इव द्विजः | दूरे तिष्ठति चिन्मात्रमिन्द्रियेभ्यस्त्वनामयम् || २४ ||

bhītaḥ pāntha ivāhibhyaḥ pukkasebhya iva dvijaḥ | dūre tiṣṭhati cinmātramindriyebhyastvanāmayam || 24 ||

चित्सत्तामात्रकेणालं संक्षोभो भवतां मिथः | तिष्ठति स्वैरमादित्ये दिनकार्यवतामिव || २५ ||

citsattāmātrakeṇālaṃ saṃkṣobho bhavatāṃ mithaḥ | tiṣṭhati svairamāditye dinakāryavatāmiva || 25 ||

चित्त चारण चार्वाक चतुर्दिक्कुक्षिभिक्षुक | श्वेव व्यर्थमनर्थाय मैवं विहर हे जगत् || २६ ||

citta cāraṇa cārvāka caturdikkukṣibhikṣuka | śveva vyarthamanarthāya maivam vihara he jagat || 26 ||

अहं चिद्वदिति व्यर्थमसत्या तव वासना | अत्यन्तभिन्नयोरैक्यं नास्ति चिन्मनसोः शठ || २७ ||

ahaṃ cidvaditi vyarthamasatyā tava vāsanā | atyantabhinnayoraiykaṃ nāsti cinmanasoḥ śaṭha || 27 ||

जीवाम्येवाहमित्येषा तवाहंकारदुर्मतिः | मिथ्यैव जाता दुःखाय न सत्या सत्यवर्जिता || २८ ||

jīvāmyevāhamityeṣā tavāhaṃkāradurmatiḥ | mithyaiva jātā duḥkhāya na satyā satyavarjitā || 28 ||

अहंकारोदये सोऽस्मीत्येतां संरब्धतां त्यज | न किंचिदपि मूर्ख त्वं किं व्यर्थं तरलायसे || २९ ||

ahaṃkārodaye so'smītyetāṃ saṃrabdhatāṃ tyaja | na kiṃcidapi mūrkha tvaṃ kiṃ vyarthaṃ taralāyase || 29 ||

संविच्चित्त्वमनाद्यन्तं संविदोऽन्यन्न विद्यते | देहेस्मिंस्तन्महामूर्ख किं त्वं स्याश्चित्तनामकम् || ३० ||

saṃvicchittvamanādyantaṃ saṃvido'nyannavidyate | dehesmiṃstanmahāmūrkha kiṃ tvaṃ syāścittanāmakam || 30 ||

विषपर्यवसानेयं रसायनवदुत्थिता | भोक्तताकर्तृताशङ्का बत चित्त मुधैव हि || ३१ ||

viṣaparyavasāneyaṃ rasāyanavadutthitā | bhoktṛtākartṛtāśaṅkā bata citta mudhaiva hi || 31 ||

मोपहासपदं गच्छ मूर्खेन्द्रियगणाश्रयम् | न कर्ता त्वं न भोक्ता त्वं जडोऽस्यन्येन बोध्यसे || ३२ ||

mopahāsapadaṃ gaccha mūrkhendriyagaṇāśrayam | na kartā tvaṃ na bhoktā tvaṃ jaḍo'syanyena bodhyase || 32 ||

कस्त्वं भवसि भोगानां के वा भोगा भवन्ति ते | जडस्यात्मैव ते नास्ति बन्धुमित्रादि तत्कुतः || ३३ ||

kastvaṃ bhavasi bhogānāṃ ke vā bhogā bhavanti te | jaḍasyātmaiva te nāsti bandhumitrādi tatkutaḥ || 33 ||

यज्जडं तद्धि नास्त्वेव सदेवासत्तयान्वितम् | ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वमन्यत्वानामसंभवात् || ३४ ||

yajjaḍaṃ taddhi nāstveva sadevāsattayānvitam | jñatvakartṛtva bhoktṛtvamanyatvānāmasaṃbhavāt || 34 ||

प्रत्यक्चेतनरूपश्चेत्त्वं तदात्मैव ते वपुः | भावाभावमयी चित्तसत्ता ते केव दुःखदा || ३५ ||

pratyakcetanarūpaścetttvaṃ tadātmaiva te vapuḥ | bhāvābhāvamayī cittasattā te keva duḥkhadā || 35 ||

यथा कर्तृत्वभोक्तृत्वे मिथ्यैवाधिगते त्वया | मया ते हि प्रमार्ज्येते शृणु युक्त्या कथं शनैः || ३६ ||

yathā kartṛtva bhoktṛtve mithyaivādhigate tvayā | mayā te hi pramārjyete śṛṇu yuktyā kathaṃ śanaiḥ || 36 ||

स्वयं तावद्भवानेष जडो नास्त्यत्र संशयः | जडस्य कीदृक्कर्तृत्वं नृत्यन्तीह कथं शिलाः || ३७ ||

svayaṃ tāvadbhavaṃneṣa jaḍo nāstyatra saṃśayaḥ | jaḍasya kīdṛkkartṛtvaṃ nṛtyantīha kathaṃ śilāḥ || 37 ||

उपजीव चिरं तस्माच्छुद्धं तद्भागमैश्वरम् | जीवसीच्छसि हंसि त्वं वृथा यासि विवल्गसि || ३८ ||

upajīva ciraṃ tasmācchuddhaṃ tadbhāgamaiśvaram | jīvasīcchasi haṃsi tvaṃ vṛthā yāsi vivalgasi || 38 ||

क्रियते यत्तु यच्छक्त्या तत्तेनैव कृतं भवेत् | लुनाति दात्रं पुंशक्त्या लावकः प्रोच्यते पुमान् || ३९ ||

kriyate yattu yacchaktyā tattenaiva kṛtaṃ bhavet | lunāti dātraṃ puṃśaktyā lāvakaḥ procyate pumān || 39 ||

हन्यते यस्तु यच्छक्त्या स तेनैव हतो भवेत् | निहन्ति खड्गः पुंशक्त्या हन्तैव प्रोच्यते पुमान् || ४० ||

hanyate yastu yacchaktyā sa tenaiva hato bhavet | nihanti khaḍgaḥ puṃśaktyā hantaiva procyate pumān || 40 ||

पीयते यस्तु यच्छक्त्या पीतं तेनैव तद्भवेत् | पात्रेण पीयते पानं पाता यस्तूच्यते नरः || ४१ ||

pīyate yastu yacchaktyā pītaṃ tenaiva tadbhavet | pātreṇa pīyate pānaṃ pātā yastūcyate naraḥ || 41 ||

प्रकृत्येवासि सुजडः समस्तज्ञेन बोध्यसे | तेनात्मैवात्मनात्मानं चिनोतीदं हि नो भवत् || ४२ ||

prakṛtyevāsi sujaḍaḥ samastajñena bodhyase | tenātmaivātmanātmānaṃ cinotīdaṃ hi no bhavat || 42 ||

अनारतं बोधयति त्वामात्मा परमेश्वरः | बोधनीया बुधैर्मूढाः किलावृत्तिशतैरपि || ४३ ||

anārataṃ bodhayati tvāmātmā parameśvaraḥ | bodhanīyā budhairmūḍhāḥ kilāvṛttiśatairapi || 43 ||

आत्मसत्तैव बोधैकरूपिणी स्फुरतीह हि | तयैव चित्तशब्दार्थावङ्गीकृत्य त्वया स्थितम् || ४४ ||

ātmasattai va bodhaikarūpiṇī sphuratīha hi | tayaiva cittaśabdārthāvaṅgīkṛtya tvayā sthitam || 44 ||

एवं चित्त त्वमज्ञानादात्मशक्तेरुपागतम् | ज्ञाने त्वया विगलितं तीव्रे हिममिवातपे || ४५ ||

evaṃ citta tvamajñānādātmaśakterupāgatam | jñāne tvayā vigalitaṃ tīvre himamivātape || 45 ||

तस्यामृतं त्वं मूढं त्वं नासि त्वं परमार्थतः | तदेवाहमिति व्यर्थमतो मास्त्वसुखाय ते || ४६ ||

tasyāmṛtaṃ tvam mūḍhaṃ tvam nāsi tvam paramārthatḥ | tadevāhamiti vyarthamato māstvasukhāya te || 46 ||

असत्या चित्तकलना इन्द्रजाललता इव | विज्ञानमात्रमेवेह ब्राह्ममङ्गं विजृम्भितम् || ४७ ||

asatyā cittakalanā indrajālalatā iva | vijñānamātrameveha brāhmamaṅgaṃ vijṛmbhitam || 47 ||

नरामरजगद्रूपैर्ब्राह्मी शक्तिरुदेत्यलम् | सामुद्रकणकल्लोलजालैर्वैलेव वल्गति || ४८ ||

narāmarajadrūpairbrāhmī śaktirudetyalam | sāmudrakaṇakallolajālairvaileva valgati || 48 ||

चिन्मयश्चेद्भवेर्मूढ तत्तस्मात्परमात्पदात् | नित्यमव्यतिरिक्तं त्वं किमन्यत्परिशोचसि || ४९ ||

cinmayaścedbhavermūḍha tattasmātparamātpadāt | nityamavyatiriktaṃ tvaṃ kimanyatpariśocasi || 49 ||

सर्वगं सर्वभावस्थं सर्वरूपं हि तत्पदम् | तत्प्राप्तौ सर्वमेवाज्ञ प्राप्तं भवति सर्वदा || ५० ||

sarvagaṃ sarvabhāvasthaṃ sarvarūpaṃ hi tatpadam | tatprāptau sarvamevājña prāptaṃ bhavati sarvadā || 50 ||

न त्वमस्ति न देहोस्तिब्रह्मास्तीह महत्स्फुरत् | अहंत्वमिति निःस्पन्दे स्फुरत्यार्तिहि कस्य का || ५१ ||

na tvamasti na dehostibrāhmāstīha mahatsphurat | ahaṃtvamiti niḥspande sphuratyārtihi kasya kā || 51 ||

आत्मा चेत्त्वं तदात्मैव सर्वगोऽस्तीह नेतरः | आत्मनोऽन्यज्जडत्वं चेत्तत्त्वं नास्त्यस्ति तद्वपुः || ५२ ||

ātmā cet tvam tadātmaiva sarvago'stīha netarah | ātmano'nyaj jadatvam cet tattvam nāstyasti tadvapuh || 52 ||

आत्मैव सर्वं त्रिजगत्तदन्यत्तु न किंचन | तत्त्वं किंचित्त्वमात्मान्यद्यदि तत्त्वं न किंचन || ५३ ||

ātmaiva sarvam trijagat tadanyat tu na kimcana | tattvam kimcittvamātmānyad yadi tattvam na kimcana || 53 ||

अहं त्विदमहं तन्म इति व्यर्थं किमीहसे | असद्वपुः किं स्फुरति शशशृङ्गेण को हतः || ५४ ||

aham tvidamaham tanma iti vyartham kimeehase | asadvapuh kim sphurati shashashringena ko hatah || 54 ||

तृतीया कलना नास्ति चिज्जडांशेतरा शठ | छायातपनयोर्मध्ये तृतीयेवानुरञ्जना || ५५ ||

tritiya kalana nasti cijjadaamsetara shatha | chayatapanayor madhye tritiyevaanuranjana || 55 ||

सत्यावलोकनाज्जाते चित्तजाड्यदृशोः क्षये | संपद्यते यत्तु तज्जं स्वसंवेदनमात्रकम् || ५६ ||

satyavalokanaj jate cittajadyadrisho kshaye | sampadyate yattu tajjam svasamvedanamatrakam || 56 ||

तेन मूढ न कर्तृत्वं न भोक्तृत्वं तवापि हि | तदेवासि परं ब्रह्म त्यज मौर्ख्यं भवात्मवान् || ५७ ||

tena mūḍha na kartṛtvaṃ na bhoktṛtvaṃ tavāpi hi | tadevāsi paraṃ brahma tyaja maurkhyam bhavātmavān || 57 ||

केवलं ज्ञत्वविषयमुपदेशार्थसिद्धये | त्वया करणभूतेन करोत्यात्मेति कथ्यते || ५८ ||

kevalaṃ jñatvaviṣayamupadeśārthasiddhaye | tvayā karaṇabhūtena karotyātmeti kathyate || 58 ||

असत्स्वरूपं करणं जडं निरवलम्बनम् | निःस्पन्दनं न स्यन्देत कर्तृसंबोधनं विना || ५९ ||

asatsvarūpaṃ karaṇaṃ jaḍaṃ niravalambanam | niḥspandanaṃ na syandeta kartṛsaṃbodhanaṃ vinā || 59 ||

अकर्तुः करणस्यास्य शक्तिः काचिन्न विद्यते | दात्रस्य लावकाभावे कर्तुं किमिव शक्तता || ६० ||

akartuḥ karaṇasyāsya śaktiḥ kācinnavidyate | dātrasya lāvakābhāve kartuṃ kimiva śaktatā || 60 ||

खड्गप्रहारविच्छेदक्रियायां पुंसि शक्तता | न खड्गे सुजडे चित्त सर्वाङ्गेष्वपि शक्तता || ६१ ||

khadgaprahāravicchedakriyāyāṃ puṃsi śaktatā | na khaḍge sujaḍe citta sarvāṅgeṣvapi śaktatā || 61 ||

तस्मान्नासि सखे कर्तृ मा व्यर्थं दुःखभाग्भव | परार्थं क्लेशिता मूर्ख प्राकृतेषु न शोभते || ६२ ||

tasmānnāsi sakhe kartṛ mā vyarthaṃ duḥkhabhāgbhava | parārthaṃ kleśitā mūrkha prākṛteṣu na śobhate || 62 ||

ईश्वरो नेदृशः शोच्यो यस्त्वया सदृशो भवेत् | न च तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन || ६३ ||

īśvaro nedṛśaḥ śocyo yastvayā sadṛśo bhavet | na ca tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana || 63 ||

गर्वात्तूपकरोम्येनमिति केवलमल्पधीः | क्लिश्यते वसतां त्वर्थो न किंचिदुपयुज्यते || ६४ ||

garvāttūpakaromye namiti kevalamalpadhīḥ | kliśyate vasatāṃ tvartho na kiṃcidupayujyate || 64 ||

कर्तुर्भोगेश्वरस्यैवमर्थे चेदनुवर्तसे | तदस्य काचिन्नेच्छेह तृप्तत्वात्सर्वदैव हि || ६५ ||

karturbhogeśvarasyai vamarthe cedanuvartase | tadasya kācinnēcchēha tṛptatvātsarvadaiva hi || 65 ||

अकृत्रिमावभासेन सर्वगेन चिदात्मना | एकेनैवेदमापूर्णं कल्पनैवास्ति नेतरा || ६६ ||

akṛtrimāvabhāsena sarvagena cidātmanā | ekeneivedamāpūrṇaṃ kalpanai vāsti netarā || 66 ||

एकानेकावभासेन समस्तेन तदात्मना | आत्मन्येवान्तरात्मान्तः क्रियते किं किमिष्यते || ६७ ||

ekānekāvabhāsena samastena tadātmanā | ātmanyevāntarātmāntaḥ kriyate kiṃ kimiṣyate || 67 ||

त्वादृशस्य तु दृष्ट्यैव क्षुब्धता जयते मुधा | आलोक्य राजमहिषीं यूनो मदमयीं तथा || ६८ ||

tvādṛśasya tu dṛṣṭyai'va kṣubdhatā jayate mudhā | ālokya rājamahiṣīṃ yūno madamayīṃ tathā || 68 ||

आत्मना सह संबद्धे चेतः कर्त्रसि सुन्दर | किंतु नास्यासि संबन्धि कुसुमस्य यथा फलम् || ६९ ||

ātmanā saha saṃbadhe cetḥ kartṛasi sundara | kiṃtu nāsyāsi saṃbandhi kusumasya yathā phalaṃ || 69 ||

द्वितीयेन समं यैषा तत्तावद्भवनैकता | सा संबन्धगतिः प्रोक्ता प्राग्द्वित्वादधुनैकता || ७० ||

dvitīyena samaṃ yaiṣā tattāvadbhavenaikatā | sā saṃbandhagatiḥ proktā prāgdvitvādadhunaikatā || 70 ||

नानाप्रकाररचना नानारूपक्रियोन्मुखी | सुखदुःखदशाऽहेतुर्भवान्नैकविधास्मृता || ७१ ||

nānāprakāraracanā nānārūpakriyonmukhī | sukhaduḥkhadaśā'heturbhavānnaikavidhāsmṛtā || 71 ||

संबन्धः समयोर्दृष्टस्तथाऽर्धसमयोरपि | न विलक्षणयोश्चान्यस्तस्मिन्सति जगत्त्रये || ७२ ||

sambandhaḥ samayordṛṣṭastathārdhasamayorapi | na vilakṣaṇayoścānyastasmin sati jagattraye || 72 ||

द्रव्यान्तरगुणा द्रव्याण्याश्रयन्ति बहून्यलम् | संविदश्च्यवनं दुःखं संविदो मा च्युतो भव || ७३ ||

dravyāntaraguṇā dravyāṇyāśrayanti bahūnyalam | saṃvidaścyavanaṃ duḥkhaṃ saṃvido mā cyuto bhava || 73 ||

एतावतैकध्यानेन नित्यध्यानोऽथवात्मदृक् | अभावे दुःखदस्यान्तर्दृशा दृश्यस्य वस्तुनः || ७४ ||

etāvataikadhyānena nityadhyāno’thavātmadṛk | abhāve duḥkhadasyāntardṛśā dṛśyasya vastunaḥ || 74 ||

संकल्पोन्मुखतां विद्धि दुःखदां संविदश्च्युतिम् | जडेषूपलभूतेषु मनोदेहेन्द्रियादिषु || ७५ ||

saṅkalponmukhatāṃ viddhi duḥkhadāṃ saṃvidaścyutim | jaḍeṣūpalabhūteṣu manodehendriyādiṣu || 75 ||

कीदृशी कर्तृता चित्त पुष्पं व्योम्नि कथं भवेत् | निरस्तकलना पङ्के मननध्वंसरूपिणि || ७६ ||

kīdṛśī kartṛtā citta puṣpaṃ vyomni kathaṃ bhavet | nirastakalanā paṅke mananadhvaṃsarūpiṇi || 76 ||

न चैवात्मनि कर्तृत्वं संभवत्यम्बराङ्गवत्| अयं केवलमात्मैव नानानानातयात्मनि || ७७ ||

na caivātmani kartṛtvaṃ saṃbhavatyambarāṅgavat| ayaṃ kevalamātmaiva nānānānātayātmani || 77 ||

स्फुरत्यब्धिरिवाम्भोभिः फेनबुद्बुदवीचिभिः| आभासमात्रे सर्वस्मिन्स्फुरत्यस्मिंश्चिदात्मनि || ७८ ||

sphuratyabdhirivāmbhobhiḥ phenabudbudavīcibhiḥ| ābhāsamātre sarvasmin sphuratyasmiṃścidātmani || 78 ||

द्वितीया नास्ति कलना तप्ताङ्गार इवाम्बुधौ| कलनारहिते देवे देहे मनसि वा जडे || ७९ ||

dvitīyā nāsti kalanā taptāṅgāra ivāmbudhau| kalanārahite deve dehe manasi vā jaḍe || 79 ||

संवित्संवेद्यनिर्मुक्ता सारं सुन्दर नेतरत्| इदमन्यदिदं नान्यच्छुभं वाऽशुभमेव च || ८० ||

saṃvitsaṃvedyanirmuktā sāraṃ sundara netarat| idamanyadidaṃ nānyacchubhaṃ vā'śubhameva ca || 80 ||

इत्यसत्कल्पना नास्ति यथा नभसि काननम्| संवेद्यरहितं संविन्मात्रमेवेदमाततम्| तत्रायमहमन्योऽयमित्यसत्कलना कथम् || ८१ ||

ityasatkalpanā nāsti yathā nabhasi kānanam| saṃvedyarahitaṃ saṃvinmātramevedamātatam| tatrāyamahamanyo'yamityasatkalanā katham || 81 ||

अनादिमति नीरूपे सर्वगे विततात्मनि | आरोपयेत्कः कलनामृग्वेदं व्योम्नि को लिखेत् || ८२ ||

anādimati nīrūpe sarvage vitatātmani | āropayetkaḥ kalanāmṛgvedaṃ vyomni ko likhet || 82 ||

नित्योदिते सकलवस्तुपदार्थसारे संवित्स्थिते भरितनिर्भरभूरिदिक्कम् | आत्मन्यसत्यमिव साधु गतेऽमलत्वात् क्षीणौ सुखासुखलवौ मम वै स मोहः || ८३ ||

nityodite sakalavastupadārthasāre saṃvitsthite bharitanirbharabhūridikkaṃ | ātmanyasatyamiva sādhu gate'malatvāt kṣīṇau sukhāsukhalavau mama vai sa mohaḥ || 83 ||