Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच | यावत्तुर्यपरामर्शस्तावत्केवलतापदम् | जीवन्मुक्तस्य विषयो वचसां च रघूद्वह || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | yāvatturyaparāmarśastāvatkevalatāpadam | jīvanmuktasya viṣayo vacasāṃ ca raghūdvaha || 1 ||

अत ऊर्ध्वमदेहानां मुक्तानां वचसा तथा | विषयो न महाबाहो पुरुषाणामिवाम्बरम् || २ ||

ata ūrdhvamadehānāṃ muktānāṃ vacasā tathā | viṣayo na mahābāho puruṣāṇāmivāmbaram || 2 ||

सा हि विश्रान्तिपदवी दूरेभ्योऽपि दवीयसी | गम्या विदेहमुक्तानां खलेखेव नभस्वताम् || ३ ||

sā hi viśrāntipadavī dūrebhyo'pi davīyasī | gamyā videhamuktānāṃ khalekheva nabhasvatām || 3 ||

सुषुप्तावस्थया कंचित्कालं भुक्त्वा जगत्स्थितिम् | तुर्यतामेति तदनु परमानन्दघूर्णितः || ४ ||

suṣuptāvasthayā kañcitkālaṃ bhuktvā jagatsthitim | turyatāmeti tadanu paramānandaghūrṇitaḥ || 4 ||

तुर्यातीतदशां तज्ज्ञा यथा यान्त्यात्मकोविदाः | तथाधिगच्छ निर्द्वन्द्वं पदं रघुकुलोद्वह || ५ ||

turyātītadaśāṃ tajjñā yathā yāntyātmakovidāḥ | tathādhigaccha nirdvandvaṃ padaṃ raghukulodvaha || 5 ||

सुषुप्तावस्थया राम भव संव्यवहारवान् | चित्रेन्दोरिव ते न स्तः क्षयोद्वेगावरिन्दम || ६ ||

suṣuptāvasthayā rāma bhava saṃvyavahāravān | citrendoriva te na staḥ kṣayodvegāvarindama || 6 ||

शरीरसंनिवेशस्य क्षये स्थैर्ये च संविदः | मा गृहाण भ्रमो ह्येष शरीरमिति जृम्भते || ७ ||

śarīrasaṃniveśasya kṣaye sthairye ca saṃvidaḥ | mā gṛhāṇa bhramo hyeṣa śarīramiti jṛmbhate || 7 ||

देहनाशेन कोऽर्थस्ते कोऽर्थस्ते देहसंस्थया | भव त्वं प्रकृतारम्भस्तिष्ठत्वेष यथास्थितम् || ८ ||

dehanāśena ko'rthaste ko'rthaste dehasaṃsthayā | bhava tvaṃ prakṛtārambhastiṣṭhatveṣa yathāsthitam || 8 ||

ज्ञातवानसि तत्सत्यं बुद्धवानसि तत्पदम् | प्राप्तवानसि रूपं स्वं विशोको भव भूतये || ९ ||

jñātavānasi tatsatyaṃ buddhvānasi tatpadam | prāptavānasi rūpaṃ svaṃ viśoko bhava bhūtaye || 9 ||

ईप्सितानीप्सितं त्यक्त्वा शीतलालोकशोभया | अन्धकारात्तथाम्भोदान्मुक्तं खमिव शोभते || १० ||

īpsitānīpsitaṃ tyaktvā śītalālokaśobhayā | andhakārāttathāmbhodānmuktaṃ khamiva śobhate || 10 ||

मनस्तवात्मसंपन्नं नाधः समनुधावति | योगमन्त्रतपःसिद्धः पुरुषः खादिवावनिम् || ११ ||

manastavātmasaṃpannaṃ nādhaḥ samanudhāvati | yogamantratapaḥsiddhaḥ puruṣaḥ khādivāvanim || 11 ||

इह शुद्धा चिदेवास्ति पारावारविवर्जिता | अयं सोऽहमिदं तन्म इति ते मास्तु विभ्रमः || १२ ||

iha śuddhā cidevāsti pārāvāravivarjitā | ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti te māstu vibhramaḥ || 12 ||

आत्मेति व्यवहारार्थमभिधा कल्पिता विभोः | नामरूपादिभेदस्तु दूरमस्मादलं गतः || १३ ||

ātmeti vyavahārārthamabhidhā kalpitā vibhoḥ | nāmarūpādibhedastu dūramasmādalam gataḥ || 13 ||

जलमेव यथाम्भोधिर्न तरङ्गादिकं पृथक् | आत्मैवेदं तथा सर्वं न भूतोयादिकं पृथक् || १४ ||

jalameva yathāmbhodhirna taraṅgādikaṃ pṛthak | ātmaivedaṃ tathā sarvaṃ na bhūtoyādikaṃ pṛthak || 14 ||

यथा समस्ताज्जलधौ जलादन्यन्न लभ्यते | तथैव जगतः स्फारादात्मनोऽन्यन्न लभ्यते || १५ ||

yathā samastājjaladhau jalādanyannna labhyate | tathaiva jagataḥ sphārādātmano'nyannna labhyate || 15 ||

अयं सोऽहमिति प्राज्ञ क्व करोषि व्यवस्थितिम्| किं तत्त्वं किं च वा ते स्यात्किं तत्त्वं किं च वा न ते || १६ ||

ayaṃ so'hamiti prājña kva karoṣi vyavasthitim| kiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā te syātkiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā na te || 16 ||

न द्वित्वमस्ति नो देहाः संबन्धो न च तैः स्थितः| संभाव्यते कलङ्को वा भानोरिव तमःपटैः || १७ ||

na dvitvamasti no dehāḥ saṃbandho na ca taiḥ sthitaḥ| saṃbhāvyate kalaṅko vā bhānoriva tamaḥpaṭaiḥ || 17 ||

द्वित्वमभ्युपगम्यापि कथयामि तवारिहन्| देहादिभिः सद्भिरपि न संबन्धो विभोर्भवेत् || १८ ||

dvitvamabhyupagamyāpi kathayāmi tavārihan| dehādibhiḥ sadbhirapi na saṃbandho vibhorbhavet || 18 ||

छायातपप्रसरयोः प्रकाशतमसोर्यथा| न संभवति संबन्धस्तथा वै देहदेहिनोः || १९ ||

chāyātapaprasarayoḥ prakāśatamasoryathā| na saṃbhavati saṃbandhas tathā vai dehadehinoḥ || 19 ||

यथा शीतोष्णयोर्नित्यं परस्परविरुद्धयोः| न संभवति संबन्धो राम देहात्मनोस्तथा || २० ||

yathā śītoṣṇayornityaṃ parasparaviruddhayoḥ| na saṃbhavati saṃbandho rāma dehātmanostathā || 20 ||

अविनाभाविनोर्यस्तु संबन्धः कथमेतयोः| जडचेतनयोर्देहदेहिनोरनुभूयते || २१ ||

avinābhāvino ryastu saṃbandhaḥ kathametayoḥ| jaḍacetanayordehadēhinoranubhūyatē || 21 ||

चिन्मात्रस्यात्मनो देहसंबन्ध इति या कथा| सैषा दुरवबोधार्था दावाग्नौ जलधिर्यथा || २२ ||

cinmātrasya ātmano dēhasaṃbandha iti yā kathā| saiṣā duravabōdhārthā dāvāgnau jaladhiryathā || 22 ||

सत्यावलोकनेनैषा मिथ्यादृष्टिर्विनश्यति| अवलोकनया साम्यमातपे जलधिर्यथा || २३ ||

satyāvalōkanēnēṣā mithyādṛṣṭirvinaśyati| avalōkanayā sāmyamātapē jaladhiryathā || 23 ||

चिदात्मा निर्मलो नित्यः स्वावभासो निरामयः| देहस्त्वनित्यो मलवांस्तेन संबध्यते कथम् || २४ ||

cidātmā nirmalo nityaḥ svāvabhāso nirāmayaḥ| dēhas tv anityo malavānstēna saṃbadhyatē katham || 24 ||

स्पन्दमायाति वातेन भूतैर्वा पीवरीकृतः| देहस्तेन न संबन्धो मनागेव सहात्मना || २५ ||

spandamāyāti vātēna bhūtairvā pīvarīkṛtaḥ| dēhas tēna na saṃbandhaḥ manāgēva sahātmanā || 25 ||

सिद्धे द्वित्वेऽपि देहस्य न संबन्धस्य संभवःद्वित्वासिद्धौ तु सुमते कलनैवेदृशी कुतः || २६ ||

siddhe dvitve'pi dehasya na saṃbandhasya saṃbhavaḥdvitvāsiddhau tu sumate kalanaivedṛśī kutaḥ || 26 ||

सर्वमात्ममयं शान्तमित्येवं प्रत्ययं स्फुटम्सबाह्याभ्यन्तरं राम सर्वत्र दृढतां नय || २८ ||

sarvamātmamayaṃ śāntamityevaṃ pratyayaṃ sphuṭamsabāhyābhyantaraṃ rāma sarvatra dṛḍhatāṃ naya || 28 ||

सुखी दुःखी विमूढोऽस्मीत्येता दुर्दृष्टयः स्मृताःआसु चेद्वस्तुबुद्धिस्ते तच्चिरं दुःखमिच्छसि || २९ ||

sukhī duḥkhī vimūḍho'smītyetā durdṛṣṭayaḥ smṛtāḥāsu cedvastubuddhiste tacciraṃ duḥkhamicchasi || 29 ||

यः क्रमः शैलतृणयोः कौशेयोपलयोस्तथासाम्यं प्रति स एवोक्तः परमात्मशरीरयोः || ३० ||

yaḥ kramaḥ śailatṛṇayoḥ kauśeyopalayostathāsāmyaṃ prati sa evoktaḥ paramātmaśarīrayoḥ || 30 ||

यथा तेजस्तिमिरयोर्न संबंधो न तुल्यतात्यंतभिन्नयो राम तथैवात्मशरीरयोः || ३१ ||

yathā tejastimirayorna saṃbandho na tulyatāatyantabhinnayo rāma tathaivātmaśarīrayoḥ || 31 ||

यथा शीतोष्णयोरैक्यं कथास्वपि न दृश्यते | जडप्रकाशयोः श्लेषो न तथात्मशरीरयोः || ३२ ||

yathā śītoṣṇayoraiakyaṃ kathāsvapi na dṛśyate | jaḍaprakāśayoḥ śleṣo na tathātmaśarīrayoḥ || 32 ||

देहश्चलति वातेन तेनैवायाति गच्छति | शब्दं करोति वातेन देहनाडीविलासिना || ३३ ||

dehaścalati vātena tenaivāyāti gacchati | śabdaṃ karoti vātena dehanāḍīvilāsinā || 33 ||

शब्दः कचटतप्रायः स्फुरत्यन्तः समीरणैः | यथा प्रजायते वंशाद्देहरन्ध्रात्तथैव हि || ३४ ||

śabdaḥ kacaṭataprāyaḥ sphuratyantaḥ samīraṇaiḥ | yathā prajāyate vaṃśādddeharandhrāttathaiva hi || 34 ||

कनीनिकापरिस्पन्दश्चक्षुःस्पन्दस्य मारुतात् | इन्द्रियस्फुरणात्सैव संवित्केवलमात्मनः || ३५ ||

kanīnikāparispandaścakṣuḥspandasya mārutāt | indriyasphuraṇātsaiva saṃvitkevalamātmanaḥ || 35 ||

आकाशोपलकुड्यादौ सर्वत्रात्मदशा स्थिता | प्रतिबिम्बमिवादर्शे चित्त एवात्र दृश्यते || ३६ ||

ākāśopalakuḍyādau sarvatrātmadaśā sthitā | pratibimbamivādarśe citta evātra dṛśyate || 36 ||

शरीरालयमुत्सृज्य यत्र चित्तविहंगमः | स्ववासनावशाद्याति तत्रैवात्मानुभूयते || ३७ ||

śarīrālayamutsṛjya yatra cittavihangamaḥ | svavāsanāvaśādyāti tatraivātmānubhūyate || 37 ||

यत्र पुष्पं तत्र गन्धसंविदः संस्थिता यथा | यत्र चित्तं हि तत्रात्मसंविदः संस्थितास्तथा || ३८ ||

yatra puṣpaṃ tatra gandhasaṃvidaḥ saṃsthitā yathā | yatra cittaṃ hi tatrātmasaṃvidaḥ saṃsthitāstathā || 38 ||

सर्वत्र स्थितमाकाशमादर्शे प्रतिबिम्बति | यथा तथात्मा सर्वत्र स्थितश्चेतसि दृश्यते || ३९ ||

sarvatra sthitamākāśamādarśe pratibimbiti | yathā tathātmā sarvatra sthitaścetasi dṛśyate || 39 ||

अपामवनतं स्थानमास्पदं भूतले यथा | अन्तःकरणमेवात्मसंविदामास्पदं तथा || ४० ||

apāmavanataṃ sthānamāspadaṃ bhūtale yathā | antaḥkaraṇamevātmasaṃvidāmāspadaṃ tathā || 40 ||

सत्यासत्यं जगद्रूपमन्तःकरणबिम्बिता | आत्मसंवित्तनोतीदमालोकमिव सूर्यभा || ४१ ||

satyāsatyam jagadrūpamantaḥkaraṇabimbitā | ātmasaṃvittanotīdamālokamiva sūryabhā || 41 ||

अन्तःकरणमेवातः कारणं भूतसंसृतौ आत्मा सर्वातिगत्वात्तु कारणं सदकारणम् || ४२ ||

antaḥkaraṇamevātaḥ kāraṇaṃ bhūtasaṃsṛtau ātmā sarvātigatvāttu kāraṇaṃ sadakāraṇam || 42 ||

अविचारणमज्ञानं मौर्ख्यमाहुर्महाधियः संसारसंसृतौ सारमन्तःकरणकारणम् || ४३ ||

avicāraṇamajñānaṃ maurkhyamāhurmahādhiyaḥ saṃsārasaṃsṛtau sāramantaḥkaraṇakāraṇam || 43 ||

असम्यक्प्रेक्षणान्मोहाच्चेतःसत्तां गृहीतवत् संमोहबीजकणिकां तमोऽर्कादिव दृश्यते || ४४ ||

asamyakprekṣaṇānmohāc cetḥsattāṃ gṛhītavat saṃmohabījakaṇikāṃ tamo'rkādiva dṛśyate || 44 ||

यथा भूतात्मतत्त्वैकपरिज्ञानेन राघव असत्तामेत्यलं चेतो दीपेनेव तमः क्षणात् || ४५ ||

yathā bhūtātmatattvaikaparijñānena rāghava asattāmetyalam cetḥ dīpeneva tamaḥ kṣaṇāt || 45 ||

संसारकारणमितः स्वयं चेतो विचारयेत् जीवोऽन्तःकरणं चित्तं मनश्चेत्यादिनामकम् || ४६ ||

saṃsārakāraṇamitaḥ svayaṃ cetḥ vichārayet jīvo'ntaḥkaraṇaṃ cittaṃ manaścetyādināmakam || 46 ||

श्रीराम उवाच | एताः संज्ञाः प्रभो ब्रह्मंश्चेतसो रूढिमागताः | कथमित्येव कथय मयि मानद सिद्धये || ४७ ||

śrīrāma uvāca | etāḥ saṃjñāḥ prabho brahmaṃścetaso rūḍhimāgatāḥ | kathamityeva kathaya mayi mānada siddhaye || 47 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | सर्वे भावा इमे नित्यमात्मतत्वैकरूपिणः | चित्तात्तरङ्गकगणा जलैककलिता यथा || ४८ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | sarve bhāvā ime nityamātmatatvaikarūpiṇaḥ | cittāttarangakagaṇā jalaikakalitā yathā || 48 ||

आत्मा स्पन्दैकरूपात्मा स्थितस्तेषु क्वचित्क्वचित् | तरङ्गेषु विलोलेषु पयोधेः सलिलं यथा || ४९ ||

ātmā spandaiakarūpātmā sthitasteṣu kvacitkvacit | taraṅgeṣu viloleṣu payodheḥ salilaṃ yathā || 49 ||

क्वचिदस्पन्दरूपात्मा स्थितस्तेषु महेश्वरः | तरङ्गत्वमयातेषु जलभावो जलेष्विव || ५० ||

kvacidaspandarūpātmā sthitasteṣu maheśvaraḥ | taraṅgatvamayāteṣu jalabhāvo jaleṣviva || 50 ||

तत्रोपलादयो भावा अलोलाः स्वात्मनि स्थिताः | सुराफेनवदुत्स्पन्दा लोलास्तु पुरुषादयः || ५१ ||

tatropalādayo bhāvā alolāḥ svātmani sthitāḥ | surāphenavadutspandā lolāstu puruṣādayaḥ || 51 ||

तत्र तेषु शरीरेषु सर्वशक्तिस्तदात्मनः| कलिताऽज्ञानकलना तेनाज्ञानमसौ स्थितः || ५२ ||

tatra teṣu śarīreṣu sarvaśaktistadātmanaḥ| kalitā'jñānakalanā tenājñānamasau sthitaḥ || 52 ||

तदज्ञानमनन्तात्मभूषितं जीव उच्यते| स संसारे महामोहमायापञ्जरकुञ्जरः || ५३ ||

tadajñānamanantātmabhūṣitaṃ jīva ucyate| sa saṃsāre mahāmohamāyāpañjarakuñjaraḥ || 53 ||

जीवनाज्जीव इत्युक्तोऽहंभावः स्यात्त्वहंतया| बुद्धिर्निश्चायकत्वेन संकल्पकलनान्मनः || ५४ ||

jīvanājjīva ityukto'haṃbhāvaḥ syāttvahaṃtayā| buddhirniścāyakatvena saṃkalpakalanānmanaḥ || 54 ||

प्रकृतिः प्रकृतित्वेन देहो दिग्धतया स्थितः| जडः प्रकृतिभावेन चेतनः स्वात्मसत्तया || ५५ ||

prakṛtiḥ prakṛtitvena deho digdhatayā sthitaḥ| jaḍaḥ prakṛtibhāvena cetanaḥ svātmasattayā || 55 ||

जडाजडदृशोर्मध्यं यत्तत्त्वं पारमात्मिकम्| तदेतदेव नानात्वं नानासंज्ञाभिराततम् || ५६ ||

jaḍājaḍadṛśormadhyaṃ yattattvaṃ pāramātmikam| tadetadeva nānātvaṃ nānāsaṃjñābhirātatam || 56 ||

एवं स्वरूपं जीवस्य बृहदारण्यकादिषु | बहुधा बहुषु प्रोक्तं वेदान्तेषु किलानघ || ५७ ||

evaṃ svarūpaṃ jīvasya bṛhadāraṇyakādiṣu | bahudhā bahuṣu proktaṃ vedānteṣu kilānagha || 57 ||

अज्ञैस्त्वेतासु संज्ञासु कुविकल्पकुतार्किकैः | मोहाय केवलं मूढैर्व्यर्थमास्थाः प्रकल्पिताः || ५८ ||

ajñais tv etāsu saṃjñāsu kuvikalpakutārkikaiḥ | mohāya kevalaṃ mūḍhair vyartham āsthāḥ prakalpitāḥ || 58 ||

एवमेष महाबाहो जीवः संसारकारणम् | मूकेनातिवराकेण देहकेनेह किं कृतम् || ५९ ||

evam eṣa mahābāho jīvaḥ saṃsārakāraṇam | mūkenātivarākeṇa dehakena iha kiṃ kṛtam || 59 ||

आधाराधेययोरेकनाशे नान्यस्य नष्टता | यथा तथा शरीरादिनाशे नात्मनि नष्टता || ६० ||

ādhārādheyayorekanāśe nānyasya naṣṭatā | yathā tathā śarīrādināśe nātmani naṣṭatā || 60 ||

एकपर्णरसे क्षीणे रसो नैति यथा क्षयम् | याति पर्णरसश्चार्करश्मिजालान्तरे यथा || ६१ ||

ekaparṇarase kṣīṇe raso naiti yathā kṣayam | yāti parṇarasaścārkararśmijālāntare yathā || 61 ||

शरीरसंक्षये देही न क्षयं याति कस्यचित्निर्वासनश्चेत्तद्व्योम्नि तिष्ठत्यात्मपदे तथा || ६२ ||

śarīrasaṃkṣaye dehī na kṣayaṃ yāti kasyacitnirvāsanaścettadvyomni tiṣṭhatyātmapade tathā || 62 ||

देहनाशे विनष्टोऽस्मीत्येवं यस्याऽमतेर्भ्रमःमातुः स्तनतटात्तस्य मन्ये वेताल उत्थितः || ६३ ||

dehanāśe vinaṣṭo'smītyevaṃ yasyā'materbhramaḥmātuḥ stanataṭāttasya manye vetāla utthitaḥ || 63 ||

यस्य ह्यात्यन्तिको नाशः स्यादसावुदितः स्मृतःचित्तनाशो हि नाशः स्यात्स मोक्ष इति कथ्यते || ६४ ||

yasya hyātyantiko nāśaḥ syādasāvuditaḥ smṛtaḥcittanāśo hi nāśaḥ syātsa mokṣa iti kathyate || 64 ||

मृतो नष्ट इति प्रोक्तो मन्ये तच्च मृषा ह्यसत्स देशकालान्तरितो भूत्वा भूत्वानुभूयते || ६५ ||

mṛto naṣṭa iti prokto manye tacca mṛṣā hyasatsa deśakālāntarito bhūtvā bhūtvānubhūyate || 65 ||

इहोह्यन्ते जनैरेवं तरङ्गान्तस्तृणैरिवमरणव्यपदेशासु देशकालतिरोहितैः || ६६ ||

ihohyante janairevaṃ taraṅgāntastṛṇairivamaraṇavyapadeśāsu deśakālatirohitaiḥ || 66 ||

वासनावस्थितो जीवो यात्युत्सृज्य शरीरकम्कपिर्वनतरुं त्यक्त्वा तर्वन्तरमिवास्थितः || ६७ ||

vāsanāvasthito jīvo yātyutsṛjya śarīrakamkapirvanataruṃ tyaktvā tarvantaramivāsthitaḥ || 67 ||

पुनस्तदपि संत्यज्य गच्छत्यन्यदपि क्षणात्अन्यस्मिन्वितते देशे कालेऽन्यस्मिंश्च राघव || ६८ ||

punastadapi saṃtyajya gacchatyanyadapi kṣaṇātanyasminvitate deśe kāle'nyasmiṃśca rāghava || 68 ||

इतश्चेतश्च नीयन्ते जीवा वासनया स्वयाचिरं तदपिजीविन्या धूर्त्या धात्र्यैव बालकाः || ६९ ||

itaścetaśca nīyante jīvā vāsanayā svayāciraṃ tadapijīvinyā dhūrtyā dhātryaiva bālakāḥ || 69 ||

वासनारज्जुवलिता जीर्णाः पर्वतकुक्षिषुजरयन्त्यतिदुःखेन जीवितं जीवजीविकाः || ७० ||

vāsanārajjuvalitā jīrṇāḥ parvatakukṣiṣujarayantyatiduḥkhena jīvitaṃ jīvajīvikāḥ || 70 ||

जरठजरदुपोडदुःखभाराः परिणतिजर्जरजीविताश्च सत्यःहृदयजनितवासनानुवृत्त्या नरकभरे जनताश्चिरं पतन्ति || ७१ ||

jaraṭhajaradupoḍhaduḥkhabhārāḥ pariṇatijarjarajīvitāśca satyaḥhṛdayajanitavāsanānuvṛttyā narakabhare janatāściraṃ patanti || 71 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाचैत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगामस्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम || ७२ ||

śrīvālmīkiruvācaityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāmasnātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma || 72 ||