Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच | अथ गाधिर्गते विष्णौ पुनर्भूतादिकं क्रमात् | स्वयं मोहविचारार्थं बभ्रामाभ्रमिवाम्बरे || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | atha gādhirgate viṣṇau punarbhūtādikaṃ kramāt | svayaṃ mohavicārārthaṃ babhrāmābhra-mivāmbare || 1 ||

उपलभ्य तथैवात्मवृत्तान्तं जनतस्ततः | हरिमाराधयामास पुनरद्रिगुहां गतः || २ ||

upalabhya tathaivātmavṛttāntaṃ janatastataḥ | harimārādhayāmāsa punaradriguhāṃ gataḥ || 2 ||

आजगामैनमल्पेन कालेनाथ जनार्दनः | सकृदाराधनेनैव माधवो याति बन्धुताम् || ३ ||

ājagāmaenamalpena kālenātha janārdanaḥ | sakṛdārādhane-naiva mādhavo yāti bandhutām || 3 ||

उवाच गाधिं भगवान्मयूरमिव वारिदः | किं त्वं प्रार्थयसे भूयस्तपसेति प्रसादवान् || ४ ||

uvāca gādhiṃ bhagavānmayūramiva vāridaḥ | kiṃ tvaṃ prārthayase bhūyastapase-ti prasādavān || 4 ||

गाधिरुवाच | भ्रान्तोऽस्मि देव षण्मासान्भूतकीरजनास्पदम् | तत्र व्यभिचरत्यस्मद्वृत्तान्तो न कथास्वपि || ५ ||

gādhiruvāca | bhrānto'smi deva ṣaṇmāsānbhūtakīrajana-spadam | tatra vyabhicaratyas-madvṛttānto na kathāsvapi || 5 ||

मायया भूतभूर्दृष्टा त्वयेत्युक्तोऽस्मि किं प्रभो | मोहनाशाय महतां वचो नो मोहवृद्धये || ६ ||

māyayā bhūtabhūrdṛṣṭā tvetyuktō'smi kiṃ prabho | mohanāśāya mahatāṃ vaco no mohavṛddhaye || 6 ||

श्रीभगवानुवाच | काकतालीययोगेन चेतसि श्वपचस्थितिः | सर्वेषां भूतकीराणां तवेव प्रतिबिम्बति || ७ ||

śrībhagavānuvāca | kākatālīyayogena cetasi śvapacasthitiḥ | sarveṣāṃ bhūtakīrāṇāṃ taveva pratibimbiti || 7 ||

तेनाङ्ग तव वृत्तान्तं यथावत्कथयन्ति ते | प्रतिभासो हि नायाति पुनरप्रतिभासताम् || ८ ||

tenāṅga tava vṛttāntaṃ yathāvatkathayanti te | pratibhāso hi nāyāti punarapratibhāsatām || 8 ||

केनचिच्छ्वपचेनान्ते ग्रामस्य रचितं गृहम् | तत्त्वया दृष्टमाविष्टमिष्टकाखण्डतां गतम् || ९ ||

kenacicchvapacenānte grāmasya racitaṃ gṛham | tattvayā dṛṣṭamāviṣṭamiṣṭakākhaṇḍatāṃ gatam || 9 ||

कदाचित्प्रतिभैकैव बहूनामपि जायते | काकोलतालस्थितिवद्विचित्रा हि मनोगतिः || १० ||

kadācitpratibhaikaiva bahūnāmapi jāyate | kākolatālasthitivadvicitrā hi manogatiḥ || 10 ||

तथाहि बहवः स्वप्नमेकं पश्यन्ति मानवाः | स्वापभ्रमदमैरेयमदमन्थरचित्तवत् || ११ ||

tathāhi bahavaḥ svapnamekaṃ paśyanti mānavāḥ | svāpabhramadamaireyamadamantharacittavat || 11 ||

एकस्यामेव लीलायां रमन्ते बहुबालकाः | एकस्यामेव नीलायां वनस्थल्यामिवैणकाः || १२ ||

ekasyāmeva līlāyāṃ ramante bahubālakāḥ | ekasyāmeva nīlāyāṃ vanasthalyāmivaaiṇakāḥ || 12 ||

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञानां कालो दातेति या श्रुतिः | विप्र संकल्पमात्रोऽसौ कालो ह्यात्मनि तिष्ठति || १४ ||

pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti yā śrutiḥ | vipra saṃkalpamātro'sau kālo hyātmani tiṣṭhati || 14 ||

वहवस्तुल्यकालं च प्रतिभासेन कर्मणाम् | जना यतन्ते स्वफलपाकेऽतिबहुलाकृतौ || १५ ||

vahavastulyakālaṃ ca pratibhāsena karmaṇām | janā yatante svaphalapāke'tibahulākṛtau || 15 ||

लौकिको यस्त्वयं कालो वर्षकल्पयुगात्मकः | संकल्प्यते पदार्थौघैः पदार्थौघश्च तेन तु || १६ ||

laukiko yastvayaṃ kālo varṣakalpayugātmakaḥ | saṃkalpyate padārthaughaiḥ padārthaughaśca tena tu || 16 ||

समानप्रतिभासोत्थसंभ्रमं भ्रान्तचेतसः तथा तं दृष्टवन्तस्ते भूतकीरजनोच्चयाः || १७ ||

samānapratibhāsotthasaṃbhraṃ bhrāntacetasaḥ tathā taṃ dṛṣṭavantaste bhūtakīrajanochchayāḥ || 17 ||

स्वव्यापारपरो भूत्वा धियात्मानं विचारय साधो गतमनोमोहमिहैवास्व व्रजाम्यहम् || १८ ||

svavyāpāraparo bhūtvā dhiyātmānaṃ vicāraya sādho gatamanomohamihaiavāsva vrajāmyaham || 18 ||

ततः कतिपयेष्वद्रौ मासेष्वतिगतेषु सः पुनराराधयामास पुण्डरीककरं द्विजः || २० ||

tataḥ katipayeṣvadrāu māseṣvatigateṣu saḥ punarārādhayāmāsa puṇḍarīkakaraṃ dvijaḥ || 20 ||

ददर्श चैकदा नाथमागतं प्रणनाम तम् पूजयामास मनसा चोक्तेनोवाच चेश्वरम् || २१ ||

dadarśa caikadā nāthamāgataṃ praṇanāma taṃ pūjayāmāsa manasā coktenovāca ceśvaram || 21 ||

गाधिरुवाच भगवन्संस्मरंश्चैतामात्मनः श्वपचस्थितम् इमां संसारमायां च परिमुह्यामि चेतसा || २२ ||

gādhiruvāca bhagavansaṃsmaraṃścaitāmātmanaḥ śvapacasthitam imāṃ saṃsāramāyāṃ ca parimuhyāmi cetasā || 22 ||

तदुक्त्वास्व यथावस्तु महामोहनिवृत्तये | एकस्मिन्नेव विमले मां नियोजय कर्मणि || २३ ||

taduktvāsv yathāvastu mahāmohanivṛttaye | ekasminneva vimale māṃ niyojaya karmaṇi || 23 ||

श्रीभगवानुवाच | ब्रह्मन् जगदिदं मायामहाशम्बरडम्बरम् | सर्वा आश्चर्यकलनाः संभवन्तीह विस्मृतेः || २४ ||

śrībhagavānuvāca | brahman jagadidaṃ māyāmahāśambaraḍambaram | sarvā āścaryakalanāḥ saṃbhavantīha vismṛteḥ || 24 ||

भूतकीरपुरे मोहाद्दृष्टवांस्तत्तथा भवान् | इत्येतत्संभवत्येव दृश्यते हि जनैर्भ्रमः || २५ ||

bhūtakīrapure mohāddṛṣṭavāṃstattathā bhavān | ityetatsaṃbhavatyeva dṛśyate hi janairbhramaḥ || 25 ||

इदं तु शृणु वक्ष्यामि यथाभूतमनिन्दितम् | यथैति तनुतां चिन्ता मार्गशीर्षलतेव ते || २७ ||

idaṃ tu śṛṇu vakṣyāmi yathābhūtamaninditam | yathaiti tanutāṃ cintā mārgaśīrṣalateva te || 27 ||

योऽसौ कटंजको नाम श्वपचो भूतमण्डले | तेनैव संनिवेशेन स तथैवाभवत्पुरा || २८ ||

yo'sau kaṭaṃjako nāma śvapaco bhūtamaṇḍale | tenaiva saṃniveśena sa tathaivābhavatpurā || 28 ||

तथैव विकलत्रत्वं प्राप्य देशान्तरं गतः | बभूव कीरनृपतिः प्रविवेशानलं ततः || २९ ||

tathaiva vikalatratvaṃ prāpya deśāntaraṃ gataḥ | babhūva kīranṛpatiḥ praviveśānalaṃ tataḥ || 29 ||

द्रष्टानुभूतमप्यर्थं कदाचिद्विस्मरत्यलम् | कदाचिदप्यदृष्टं तु चेतः पश्यति दृष्टवत् || ३१ ||

draṣṭānubhūtamapyarthaṃ kadācidvismaratyalaṃ | kadācidapyadṛṣṭaṃ tu cetaḥ paśyati dṛṣṭavat || 31 ||

यथा स्वप्नमनोराज्यधातुसंस्थितिविभ्रमाः | जाग्रत्यपि तथैवाङ्ग दृश्यन्ते मनसा स्वयम् || ३२ ||

yathā svapnamanorājyadhātusaṃsthitivibhramāḥ | jāgratyapi tathaivāṅga dṛśyante manasā svayam || 32 ||

भविष्यद्भूतकालस्थं यथा त्रैकाल्यदर्शिनः | प्रतिभाभेति गाधे यत्कटंजाचरितं तथा || ३३ ||

bhaviṣyadbhūtakālasthaṃ yathā traikālyadarśinaḥ | pratibhābheti gādhe yatkaṭaṃjācaritaṃ tathā || 33 ||

अयं सोऽहमिदं तन्म इति मज्जति नात्मवान् | अयं सोऽहमिदं तन्म इति मज्जत्यनात्मवान् || ३४ ||

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti majjati nātmavān | ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti majjaty anātmavān || 34 ||

सर्वमेवाहमेवेति तत्त्वज्ञो नावसीदति | न गृह्णाति पदार्थेषु विभागानर्थभावनम् || ३५ ||

sarvamevāhamēvēti tattvajñō nāvasīdati | na gṛhṇāti padārthēṣu vibhāgānarthabhāvanam || 35 ||

तेनासौ भ्रमयोगेषु सुखदुःखविलासिषु | न निमज्जति मग्नोऽपि तुम्बीपात्रमिवाम्भसि || ३६ ||

tēnāsau bhramayōgēṣu sukhaduḥkhavilāsiṣu | na nimajjati magnaḥ api tumbīpātramivāmbhasi || 36 ||

त्वं तावद्वासनाजालग्रस्तचित्तो विचेतनः | किंचिच्छेषमहाव्याधिरिव न स्वस्थमागतः || ३७ ||

tvaṃ tāvadvāsanājālagrastacittō vicētanaḥ | kiṃcicchēṣamahāvyādhiriva na svasthamāgataḥ || 37 ||

ज्ञानस्यापरिपूर्णत्वान्न शक्रोषि मनोभ्रमम् | विनिवारयितुं मेघमसम्यग्यत्नवानिव || ३८ ||

jñānasyāparipūrṇatvānna śakroṣi manōbhramam | vinivārayituṃ mēghamasamyyatyatnavāniva || 38 ||

यदेव ते मनोमात्रे सहसा प्रतिभासते | तरुरुच्चजनेनेव तेनैवाक्रम्यसे क्षणात् || ३९ ||

yadēva tē manōmātrē sahasā pratibhāsatē | tarurucchajanēnēva tēnēvākrāmyasē kṣaṇāt || 39 ||

चित्तं नाभिः किलास्येह मायाचक्रस्य सर्वतःस्थीयते चेत्तदाक्रम्य तन्न किंचित्प्रबाधते || ४० ||

cittaṃ nābhiḥ kilāsyeha māyācakrasya sarvataḥsthīyate cettadākramya tanna kiṃcitprabādhate || 40 ||

त्वमुत्तिष्ठ गिरेः कुञ्जे दशवर्षाण्यखिन्नधीःतपः कुरु ततो ज्ञानमनन्तं समवाप्स्यसि || ४१ ||

tvamuttiṣṭha gireḥ kuñje daśavarṣāṇyakhinnadhīḥtapaḥ kuru tato jñānamanantaṃ samavāpsyasi || 41 ||

इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षस्तत्रैवान्तरधीयतवाताभ्रवद्दीपकवद्यमुनोत्पीडवत्क्षणात् || ४२ ||

ityuktvā puṇḍarīkākṣastatraivāntaradhīyatavātābhravaddīpakavadyamunotpīḍavatkṣaṇāt || 42 ||

गाधिर्विवेकवशजं वैराग्यपदमागतःशरत्समयपर्यन्ते वैरस्यमिव पादपः || ४३ ||

gādhirvivekavaśajaṃ vairāgyapadamāgataḥśaratsamayaparyante vairasyamiva pādapaḥ || 43 ||

विचित्रं चेष्टितं धातुरसमञ्जसमागतम्भ्रमद्भमभरोन्मुक्तमतिर्मन्दमगर्हयत् || ४४ ||

vicitraṃ ceṣṭitaṃ dhāturasamañjasamāgatambhramadbhamabharonmuktamatirmandamagarhayat || 44 ||

जगाम करुणार्द्रात्मा नियमायोत्तमश्रिये | विश्रान्त्यै ऋष्यमूकं तु पयोधर इवाचलम् || ४५ ||

jagāma karuṇārdrātmā niyamāyottamaśriye | viśrāntyai ṛṣyamūkaṃ tu payodhara ivācalam || 45 ||

निरस्ताशेषसंकल्पस्तपस्तत्र चकार ह | दशवर्षाणि तेनासावात्मज्ञानमवाप ह || ४६ ||

nirastāśeṣasaṃkalpastapastatra cakāra ha | daśavarṣāṇi tenāsāvātmajñānamavāpa ha || 46 ||

अरमत तदनु स्वां प्राप्य सत्तां महात्मा ह्यपगतभयशोको भोगभूमावनीषु | सततमुदितजीवन्मुक्तरूपः प्रशान्तः सकल इव शशाङ्को घूर्णितापूर्णचेताः || ४७ ||

aramata tadanu svāṃ prāpya sattāṃ mahātmā hyapagatabhayaśoko bhogabhūmāvanīṣu | satatamuditajīvanmuktarūpaḥ praśāntaḥ sakala iva śaśāṅko ghūrṇitāpūrṇacetāḥ || 47 ||