योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 32उपशम प्रकरण · सर्ग ३२

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 32 — 33 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 32 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Prahlada · chapters 30–43अध्याय 30–43

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.32.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्रह्राद इति संचिन्त्य कृत्वा नारायणीं तनुम् । पुनः संचिन्तयामास पूजार्थमसुरद्विषः ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | prahrāda iti saṃcintya kṛtvā nārāyaṇīṃ tanum | punaḥ saṃcintayāmāsa pūjārthamasuradviṣaḥ || 1 ||

Sri Vasishtha said: Thinking this over, Prahlada made, in his mind, a body of Narayana, and once more turned his mind to worshipping the enemy of the demons.

श्री वसिष्ठ ने कहा: यह सोचकर प्रह्लाद ने अपने मन में नारायण का एक शरीर बनाया, और असुरों के शत्रु की पूजा करने के लिए फिर से अपना मन लगाया।

25.32.2

वपुषो वैष्णवादस्मान्मा भून्मूर्तिः परावरा । अयं प्राणप्रवाहेण बहिर्विष्णुः स्थितोऽपरः ॥ २ ॥

vapuṣo vaiṣṇavādasmānmā bhūnmūrtiḥ parāvarā | ayaṃ prāṇapravāheṇa bahirviṣṇuḥ sthito'paraḥ || 2 ||

Let no other form, higher or lower, arise apart from this body of Vishnu. This form, through the flow of the breath of life, stands outside as another Vishnu.

विष्णु के इस शरीर के अलावा कोई और रूप, ऊँचा या नीचा, न बने। यह रूप प्राण के प्रवाह से बाहर एक दूसरे विष्णु के रूप में खड़ा है।

35.32.3

वैनतेयसमारूढः स्फुरच्छक्तिचतुष्टयः । शङ्खचक्रगदापाणिः श्यामलाङ्गश्चतुर्भुजः ॥ ३ ॥

vainateyasamārūḍhaḥ sphuracchakticatuṣṭayaḥ | śaṅkhacakragadāpāṇiḥ śyāmalāṅgaścaturbhujḥ || 3 ||

Mounted on Garuda, gleaming with fourfold power, holding the conch, the discus and the mace in his hands, dark of body and four-armed.

गरुड़ पर सवार, चार शक्तियों से चमकता हुआ, हाथों में शंख, चक्र और गदा लिए, साँवले शरीर वाला और चार भुजाओं वाला।

45.32.4

चन्द्रार्कनयनः श्रीमान्कान्तनन्दकनन्दनः । पद्मपाणिर्विशालाक्षः शार्ङ्गधन्वा महाद्युतिः ॥ ४ ॥

candrārkanayanaḥ śrīmānkāntanandakanandanaḥ | padmapāṇirviśālākṣaḥ śārṅgadhanvā mahādyutiḥ || 4 ||

With the moon and the sun as his eyes, full of glory, delighting in his beautiful sword Nandaka, a lotus in his hand, wide-eyed, carrying the bow Sharnga, full of great brilliance.

चाँद और सूरज जिसकी आँखें हैं, शोभा से भरपूर, अपनी सुंदर तलवार नंदक से प्रसन्न, हाथ में कमल लिए, बड़ी आँखों वाला, शार्ङ्ग धनुष धारण किए, बहुत तेजस्वी।

55.32.5

तदेनं पूजयाम्याशु परिवारसमन्वितम् । सपर्यया मनोमय्या सर्वसंभाररम्यया ॥ ५ ॥

tadenam pūjayāmyāśu parivārasamanvitam | sapyaryayā manomayyā sarvasaṃbhāraramyayā || 5 ||

So I shall quickly worship him now, together with his attendants, with a worship offered in the mind, made lovely with every requisite.

इसलिए मैं अब उसकी पूजा उसके परिवार सहित जल्दी करूँगा, मन से की गई पूजा से, जो हर सामग्री से सुंदर बनी है।

65.32.6

तत एनं महादेवं पूजयिष्याम्यहं पुनः । पूजया बाह्यसंभोगमहत्या बहुरत्नया ॥ ६ ॥

tat enaṃ mahādevaṃ pūjayiṣyāmyahaṃ punaḥ | pūjayā bāhyasaṃbhogamahatyā bahuratnayā || 6 ||

Then I shall worship this great god once more, with an outer worship, rich with offerings and with many jewels.

फिर मैं इस महान देवता की पूजा एक बार और करूँगा, बाहरी पूजा से, जो भोग-सामग्री और कई रत्नों से भरपूर है।

75.32.7

प्रह्राद इति संचिन्त्य संभारभरभारिणा । मनसा पूजयामास माधवं कमलाधवम् ॥ ७ ॥

prahrāda iti saṃcintya saṃbhārabharabhāriṇā | manasā pūjayāmāsa mādhavaṃ kamalādhvam || 7 ||

Thinking this, Prahlada, his mind full of every requisite of worship, worshipped Madhava, the husband of Kamala.

यह सोचकर प्रह्लाद ने, पूजा की हर सामग्री से भरे मन से, माधव की पूजा की, जो कमला के पति हैं।

85.32.8

रत्नौघपात्रपटलैश्चन्दनादिविलेपनैः । धूपैर्दीपैर्विचित्रैश्च नानाविभवभूषणैः ॥ ८ ॥

ratnaughapātrapaṭalaiścandanādivilepanaiḥ | dhūpairdīpairvicitraiśca nānāvibhavabhūṣaṇaiḥ || 8 ||

With rows of jeweled vessels, with sandal paste and other perfumes, with incense and lamps of many kinds, and with ornaments of every splendor.

रत्नों से बने बर्तनों की पंक्तियों से, चंदन और दूसरे इत्रों से, धूप और कई तरह के दीयों से, और हर तरह के वैभव के आभूषणों से।

95.32.9

मन्दारमालावलनैर्हेमाब्जपटलोत्करैः । कल्पवृक्षलतागुच्छै रत्नस्तबकमण्डलैः ॥ ९ ॥

mandāramālāvalanairhemābjapaṭalotkaraiḥ | kalpavṛkṣalatāgucchai ratnastabakamaṇḍalaiḥ || 9 ||

With garlands of mandara flowers wound together, with heaps of golden lotuses, with clusters of vines from the wish-granting trees, and with round clusters of jewels.

मंदार के फूलों की गुँथी मालाओं से, सोने के कमलों के ढेरों से, कल्पवृक्ष की लताओं के गुच्छों से, और रत्नों के गोल गुच्छों से।

105.32.10

पल्लवैर्दिव्यवृक्षाणां नानाकुसुमदामभिः । किंकिरातैर्बकैः कुन्दैश्चम्पकैरसितोत्पलैः ॥ १० ॥

pallavairdivyavṛkṣāṇāṃ nānākusumadāmabhiḥ | kiṅkirātairbakaiḥ kundaiścampakairasitotpalaiḥ || 10 ||

With young shoots of heavenly trees, with garlands of many kinds of flowers, with kinkirata blossoms, baka flowers, jasmine, champak and blue lotuses.

दिव्य वृक्षों की कोमल कोंपलों से, कई तरह के फूलों की मालाओं से, किंकिरात के फूलों से, बक के फूलों से, कुंद, चंपा और नीले कमलों से।

115.32.11

कह्लारैः कुमुदैः काशैः खर्जूरैश्चूतकिंशुकैः । अशोकैर्मदनैर्बिल्वैः कर्णिकारैः किरातकैः ॥ ११ ॥

kahlāraiḥ kumudaiḥ kāśaiḥ kharjūraiścūtakiṃśukaiḥ | aśokairmadanairbilvaiḥ karṇikāraiḥ kirātakaiḥ || 11 ||

With red lotuses, white water lilies, kasha reeds, date-palm blossoms, mango and palash flowers, ashoka flowers, madana flowers, bilva, karnikara and kirataka blossoms.

लाल कमलों से, सफ़ेद कुमुद फूलों से, काश की घास से, खजूर के फूलों से, आम और पलाश के फूलों से, अशोक के फूलों से, मदन के फूलों से, बेल, कर्णिकार और किरातक के फूलों से।

125.32.12

कदम्बैर्बकुलैर्निम्बैः सिन्दुवारैः सयूथकैः । पारिभद्रैगुग्गुलीभिर्बिन्दुकैः पुष्पकोत्करैः ॥ १२ ॥

kadambairbakulairnimbaissinduvāraissayūthakaiḥ | pāribhadraiguggulībhirbindukaiḥ puṣpakotkaraiḥ || 12 ||

With kadamba, bakula and neem flowers, with sinduvara together with yuthika jasmine, with paribhadra flowers, guggul blossoms, binduka flowers, and heaps of other flowers.

कदंब, बकुल और नीम के फूलों से, सिंदुवार और यूथिका के फूलों से, पारिभद्र के फूलों, गुग्गुल के फूलों, बिंदुक के फूलों, और फूलों के ढेरों से।

135.32.13

प्रियङ्गुपटलैः पाटैः पाटलैर्धातुपाटलैः । आम्रैराम्रातकैर्गव्यैर्हरीतकबिभीतकैः ॥ १३ ॥

priyaṅgupaṭalaiḥ pāṭaiḥ pāṭalairdhātupāṭalaiḥ | āmrairāmrātakairgavyairharītakabibhītakaiḥ || 13 ||

With priyangu blossoms, with patala flowers pale and ochre-red, with mango and hog-plum blossoms, with gavya, and with haritaki and bibhitaki.

प्रियंगु के फूलों से, फीके और गेरू-लाल पाटल के फूलों से, आम और अंबाड़े के फूलों से, गव्य से, और हरड़ तथा बहेड़े से।

145.32.14

शालतालतमालानां लताकुसुमपल्लवैः । कोमलैः कलिकाजालैः सहकारैः सकुङ्कुमैः ॥ १४ ॥

śālatālatamālānāṃ latākusumapallavaiḥ | komalaiḥ kalikājālaiḥ sahakāraiḥ sakuṅkumaiḥ || 14 ||

With flowering vines and shoots from the sala, tala and tamala trees, with soft clusters of buds, with mango blossoms and saffron.

साल, ताल और तमाल के पेड़ों की फूलों भरी लताओं और कोंपलों से, कोमल कलियों के गुच्छों से, आम के बौर और केसर से।

155.32.15

केतकैः शतपत्रैश्च तथैलामञ्जरीगणैः । सर्वसौन्दर्यसंमानैः स्वयमात्मार्पणैरपि ॥ १५ ॥

ketakaiḥ śatapatraiśca tathailāmañjarīgaṇaiḥ | sarvasaundaryasaṃmānaiḥ svayamātmārpaṇairapi || 15 ||

With ketaki flowers and hundred-petaled lotuses, and also with clusters of cardamom blossoms, with everything prized for its beauty, given as though it offered itself.

केतकी के फूलों और सौ पंखुड़ियों वाले कमलों से, और इलायची के फूलों के गुच्छों से भी, हर उस चीज़ से जो सुंदरता के लिए मानी जाती है, मानो वह खुद को अर्पित कर रही हो।

165.32.16

हरिं परमया भक्त्या जगद्विभवभव्यया । मनसा पूजयामास प्रह्रादोऽन्तःपुरे पतिम् ॥ १६ ॥

hariṃ paramayā bhaktyā jagadvibhavabhavyayā | manasā pūjayāmāsa prahrādo'ntaḥpure patim || 16 ||

Prahlada worshipped Hari, the lord, in his mind, in his private chamber, with supreme devotion, glorious as the wealth of the whole world.

प्रह्लाद ने अपने अंतःपुर में, अपने मन से, परम भक्ति के साथ हरि की पूजा की, जो पूरे संसार के वैभव जैसी शानदार थी।

175.32.17

अथ देवगृहे तस्मिन्बाह्यार्थैः परिपूर्णया । पूजया पूजयामास दानवेशो जनार्दनम् ॥ १७ ॥

atha devagṛhe tasmin bāhyārthaiḥ paripūrṇayā | pūjayā pūjayāmāsa dānaveśo janārdanam || 17 ||

Then, in that temple, the lord of the demons worshipped Janardana with worship filled with outward offerings.

फिर उस मंदिर में दानवों के राजा ने बाहर की चीज़ों से भरी पूजा से जनार्दन की पूजा की।

185.32.18

बहिर्द्रव्यैरनेनैव क्रमेण परमेश्वरम् । पुनःपुनः पूजयित्वा तुष्टिमान्दानवोऽभवत् ॥ १८ ॥

bahirdravvairanenaiva krameṇa parameśvaram | punaḥpunaḥ pūjayitvā tuṣṭimāndānavo'bhavat || 18 ||

With outer offerings, in this same way, having worshipped the Supreme Lord again and again, the demon became content.

इसी तरह बाहर की चीज़ों से बार-बार परमेश्वर की पूजा करके वह दानव संतुष्ट हो गया।

195.32.19

ततस्ततः प्रभृत्येव प्रह्रादः परमेश्वरम् । तथैव प्रत्यहं भक्त्या पूजयामास पूर्णया ॥ १९ ॥

tatastataḥ prabhṛtyeva prahrādaḥ parameśvaram | tathaiva pratyahaṃ bhaktyā pūjayāmāsa pūrṇayā || 19 ||

From that day on, Prahlada worshipped the Supreme Lord every day in the same way, with full devotion.

उस दिन से प्रह्लाद हर रोज़ उसी तरह पूरी भक्ति के साथ परमेश्वर की पूजा करने लगा।

205.32.20

अथ तस्मिन्पुरे दैत्यास्ततः प्रभृति वैष्णवाः । सर्व एवाभवन्भव्या राजा ह्याचारकारणम् ॥ २० ॥

atha tasmin pure daityās tataḥ prabhṛti vaiṣṇavāḥ | sarva evābhavan bhavvā rājā hyācārakāraṇam || 20 ||

Then in that city, from that time on, all the demons became devotees of Vishnu and turned good, because the king is the reason for his people's conduct.

फिर उस नगर में उस समय से सब दानव विष्णु के भक्त बनकर अच्छे हो गए, क्योंकि राजा ही अपनी प्रजा के आचरण की वजह होता है।

215.32.21

जगाम वार्ता गगनं देवलोकमथारिहन् । विष्णोर्द्वेषं परित्यज्य भक्ता दैत्याः स्थिता इति ॥ २१ ॥

jagāma vārtā gaganaṃ devalokamathārihan | viṣṇordveṣaṃ parityajya bhaktā daityāḥ sthitā iti || 21 ||

The news reached the sky and the world of the gods, O destroyer of enemies, that the demons had given up their hatred of Vishnu and had become his devotees.

हे शत्रुओं के नाश करने वाले, यह बात आकाश में और देवलोक तक पहुँच गई कि दानवों ने विष्णु से अपनी दुश्मनी छोड़कर उनकी भक्ति अपना ली है।

225.32.22

देवा विस्मयमाजग्मुः शक्राद्याः समरुद्गणाः । गृहीता वैष्णवी भक्तिर्दैत्यैः किमिति राघव ॥ २२ ॥

devā vismayamājagmuḥ śakrādyāḥ samarudgaṇāḥ | gṛhītā vaiṣṇavī bhaktirdaiyaiḥ kimiti rāghava || 22 ||

The gods, headed by Indra, together with the hosts of the Maruts, were struck with wonder: what is this, have the demons taken up devotion to Vishnu, O Rama.

इंद्र समेत सब देवता, मरुद्गणों के साथ, हैरान रह गए: यह क्या हुआ, क्या दानवों ने विष्णु की भक्ति अपना ली, हे राम।

235.32.23

क्षीरोदे भोगिभोगस्थं विबुधा विस्मयाकुलाः । जग्मुरम्वरमुत्सृज्य हरिमाहवशालिनम् ॥ २३ ॥

kṣīrode bhogibhogasthaṃ vibudhā vismayākulāḥ | jagmuramvaramutsṛjya harimāhavaśālinam || 23 ||

The gods, filled with wonder, left the sky and went to Hari, who lay on the coils of the serpent in the Ocean of Milk, glorious in battle.

हैरानी से भरे देवता आकाश छोड़कर उस हरि के पास गए, जो क्षीरसागर में शेषनाग की कुंडली पर लेटे हुए थे और युद्ध में तेजस्वी थे।

245.32.24

तत्रैनं दैत्यवृत्तान्तं कथयामासुरस्य ते । पप्रच्छुश्चैनमासीनमपूर्वाश्चर्यविस्मयम् ॥ २४ ॥

tatra enaṃ daityavṛttāntaṃ kathayāmāsurasya te | papracchuścainamāsīnampapūrvāścaryavismayam || 24 ||

There they told him the story of the demons, and asked him, as he sat in a wonder and astonishment such as had never been seen before.

वहाँ उन्होंने उन्हें दानवों की पूरी बात सुनाई, और उनसे पूछा, जो एक ऐसे अचरज और हैरानी में बैठे थे जो पहले कभी नहीं देखी गई थी।

255.32.25

विबुधा ऊचुः । किमेतद्भगवन्दैत्या विरुद्धा ये सदैव ते । ते हि तन्मयतां याता मायेयमिति भाव्यते ॥ २५ ॥

vibudhā ūcuḥ | kimetadbhagavandaiyā viruddhā ye sadaiva te | te hi tanmayatāṃ yātā māyeyamiti bhāvyate || 25 ||

The gods said: what is this, Lord? The demons, who have always been your enemies, have now become completely devoted to you. We think this must be some illusion.

देवताओं ने कहा: हे भगवन, यह क्या है? जो दानव हमेशा से आपके दुश्मन रहे हैं, वे अब पूरी तरह आपके भक्त बन गए हैं। हमें लगता है यह कोई माया ही है।

265.32.26

क्व किलात्यन्तदुर्वृत्ता दानवा दलिताद्रयः । क्व पाश्चात्यमहाजन्मलभ्या भक्तिर्जनार्दने ॥ २६ ॥

kva kilātyantadurvṛttā dānavā dalitādrayaḥ | kva pāścātyamahājanmalabhyā bhaktirjanārdane || 26 ||

Where are these demons of utterly wicked conduct, who shatter mountains, and where is devotion to Janardana, which is gained only after many lifetimes of great birth?

कहाँ तो ये बेहद दुष्ट स्वभाव के दानव, जो पहाड़ों को तोड़ डालते हैं, और कहाँ जनार्दन की वह भक्ति, जो कई महान जन्मों के बाद ही मिलती है?

275.32.27

प्राकृतो गुणवाञ्जात इत्येषा भगवन्कथा । अकालपुष्पमालेव सुखायोद्वेजनाय च ॥ २७ ॥

prākṛto guṇavāñjāta ityeṣā bhagavankathā | akālapuṣpamāleva sukhāyodvejanāya ca || 27 ||

This story, Lord, that a lowly creature has become virtuous, is like a garland of flowers blooming out of season, it brings both joy and unease.

हे भगवन, यह बात कि एक नीच जीव सद्गुणी बन गया, बेमौसम खिली फूलों की माला जैसी है, यह सुख भी देती है और बेचैनी भी।

285.32.28

नोपपन्नं हि यद्यत्र तत्र तन्न विराजते । मध्ये काचकलापस्य महामूल्यो मणिर्यथा ॥ २८ ॥

nopapannaṃ hi yadyatra tatra tanna virājate | madhye kācakalāpasya mahāmūlyo maṇiryathā || 28 ||

Whatever does not fit a place does not shine there, like a priceless jewel set among a heap of glass beads.

जो चीज़ जहाँ फिट नहीं बैठती, वह वहाँ शोभा नहीं देती, जैसे काँच के ढेर के बीच रखा हुआ अनमोल रत्न।

295.32.29

यो यो यादृग्गुणो जन्तुः स तामेवैति संस्थितिम् । सदृशेष्वप्यजेषु श्वा न मध्ये रमते क्वचित् ॥ २९ ॥

yo yo yādṛgguṇo jantuḥ sa tāmevaeti saṃsthitim | sadṛśeṣvapyajeṣu śvā na madhye ramate kvacit || 29 ||

Whatever nature a creature has, it settles among its own kind, a dog is never at ease among goats, even goats that resemble it.

जिस जीव का जैसा स्वभाव होता है, वह अपने ही जैसों के बीच रहता है, एक कुत्ता बकरियों के बीच कभी सहज नहीं रहता, चाहे वे बकरियाँ उससे मिलती-जुलती ही क्यों न हों।

305.32.30

न तथा दुःखयन्त्यङ्गे मज्जन्त्यो वज्रसूचयः । वैसादृश्येन संबद्धा यथैता वस्तुदृष्टयः ॥ ३० ॥

na tathā duḥkhayantyaṅge majjantyo vajrasūcayaḥ | vaisādṛśyena saṃbaddhā yathaitā vastudṛṣṭayaḥ || 30 ||

Sharp diamond needles sinking into the body do not hurt as much as this, seeing a thing joined to what does not match it.

शरीर में गड़ती तीखी हीरे की सुइयाँ उतना दर्द नहीं देतीं, जितना यह देखना कि कोई चीज़ ऐसी चीज़ से जुड़ी है जो उसके अनुरूप नहीं है।

315.32.31

यद्यत्र क्रमसंप्राप्तमुपपन्नमनिन्दितम् । तदेव राजते तत्र जलेऽम्भोजं नतु स्थले ॥ ३१ ॥

yadyatra kramasaṃprāptamupapannamaninditam | tadeva rājate tatra jale'mbhojaṃ natu sthale || 31 ||

Whatever comes to a place in its proper order, fitting and faultless, shines there alone, a lotus shines in water, not on dry ground.

जो चीज़ जहाँ सही क्रम से, ठीक और निर्दोष ढंग से आती है, वही वहाँ शोभा पाती है, कमल पानी में शोभा देता है, सूखी ज़मीन पर नहीं।

325.32.32

क्वाधमः प्राकृतारम्भो हीनकर्मरतिः सदा । वराको दानवो हीनजातिर्भक्तिः क्व वैष्णवी ॥ ३२ ॥

kvādhamḥ prākṛtārambho hīnakarmaratiḥ sadā | varāko dānavo hīnajātirbhaktiḥ kva vaiṣṇavī || 32 ||

Where is this low creature, of base origin, always delighting in vile deeds, this wretched demon of low birth, and where is devotion to Vishnu?

कहाँ तो यह नीच जीव, ओछी शुरुआत वाला, जो हमेशा घटिया कामों में रमता है, यह बेचारा नीच जाति का दानव, और कहाँ विष्णु की भक्ति?

335.32.33

कमलिनी परुषोषरभूगता सुखयतीह यथा न दुराश्रया । दितिसुतोऽपि हि माधवभक्तिमानिति कथा न तथेश सुखाय नः ॥ ३३ ॥

kamalinī paruṣoṣarabhūgatā sukhayatīha yathā na durāśrayā | ditisuto'pi hi mādhava-bhaktimāniti kathā na tatheśa sukhāya naḥ || 33 ||

Just as a lotus growing on hard, salty ground gives no joy here, because it is rooted where it does not belong, so too, Lord, this story of a son of Diti devoted to Madhava does not bring us happiness in the same way.

जैसे कठोर, खारी ज़मीन में उगा हुआ कमल यहाँ सुख नहीं देता, क्योंकि वह गलत जगह जड़ जमाए बैठा है, वैसे ही, हे भगवन, दिति के पुत्र का माधव का भक्त बनना, यह बात हमें उस तरह सुख नहीं देती।