Upaśama उपशम

श्रीवाल्मीकिरुवाच ते समेत्य गृहं गत्वा राजपुत्राः शशित्विषः । चक्रुः सर्वमशेषेण स्वसद्मसु दिनक्रमम् || १ ||

śrīvālmīkiruvāca te sametya gṛhaṃ gatvā rājaputrāḥ śaśitviṣaḥ | cakruḥ sarvamaśeṣeṇa svasadmasu dinakramam || 1 ||

वसिष्ठो राघवश्चैव राजानो मुनयो द्विजाः। इति चक्रुः स्वकार्याणि तथा स्वगृहवीथिषु || २ ||

vasiṣṭho rāghavaścaiva rājāno munayo dvijāḥ iti cakruḥ svakāryāṇi tathā svagṛhavīthiṣu || 2 ||

सस्नुः कमलकह्लारकुमुदोत्पलहारिषु। जलाशयेषु चक्राह्वहंससारसराजीषु || ३ ||

sasnuḥ kamalakahlārakumudotpalahāriṣu jalāśayeṣu cakrāhvahaṃsasārasarājiṣu || 3 ||

गोभूतिलहिरण्यानि शयान्यासनानि च। ददुर्दानानि विप्रेभ्यो भाजनान्यंशुकानि च || ४ ||

gobhūtilahiraṇyāni śayanānyāsanāni ca dadurdānāni viprebhyo bhājanānyaṃśukāni ca || 4 ||

हेमरत्नविचित्रेषु स्वेषु चामरसद्मसु। आनर्चुरच्युतेशानहुताशार्कादिकान्सुरान् || ५ ||

hemaratnavicitreṣu sveṣu cāmarasadmasu ānarcuracyuteśānahutāśārkādikānsurān || 5 ||

पुत्रपौत्रसुहृद्भृत्यबन्धुमित्रगणैः सह | तत आस्वादयामासुर्भोजनान्युचितानि वै || ६ ||

putrapautrasuhṛdbhṛtyabandhumitragṇaiḥ saha | tata āsvādayāmāsurbhojanānyucitāni vai || 6 ||

एतस्मिन्समये चास्मिन्नगरे दिवसोऽभवत् | तनुरष्टाङ्गशेषत्वाद्दृष्टो न च मनोहरः || ७ ||

etasminnasmaye cāsminnagare divaso'bhavat | tanuraṣṭāṅgaśeṣatvāddṛṣṭo na ca manoharaḥ || 7 ||

सायन्तनदिनान्तं ते तत्कालोचितचेष्टया | अनयन्नंशुभिः सार्धं यावदस्तं ययौ रविः || ८ ||

sāyantanadināntaṃ te tatkālocitaceṣṭayā | anayannaṃśubhiḥ sārdhaṃ yāvadastaṃ yayau raviḥ || 8 ||

संध्यां ववन्दिरे सुष्टु जेपुश्चैवाघमर्षणम् | पेठुः स्तोत्राणि पुण्यानि जगुर्गाथा मनोहराः || ९ ||

saṃdhyāṃ vavandire suṣṭu jepuścaivāghamarṣaṇam | peṭhuḥ stotrāṇi puṇyāni jagurgāthā manoharāḥ || 9 ||

ततश्चाभ्युदिता श्यामा कामिनीशोकहारिणी | क्षीरोदादिव माहेन्द्री चन्द्रावश्यायदायिनी || १० ||

tataścābhyuditā śyāmā kāminīśokahāriṇī | kṣīrodādiva māhendrī candrāvaśyāyadāyinī || 10 ||

शनैरास्तीर्णपुष्पेषु कीर्णकर्पूरमुष्टिषु | दीर्घेन्दुबिम्बरम्येषु तस्थुस्तल्पेषु राघवाः || ११ ||

śanairāstīrṇapuṣpeṣu kīrṇakarpūramuṣṭiṣu | dīrghendubimbaramyeṣu tasthustalpeṣu rāghavāḥ || 11 ||

अथ रामादृतेऽन्येषां तत्र तद्व्यवहारिणी | व्यतीयाय शनैः श्यामा मुहूर्त इव शोभना || १२ ||

atha rāmādṛte'nyeṣāṃ tatra tadvyavahāriṇī | vyatīyāya śanaiḥ śyāmā muhūrta iva śobhanā || 12 ||

तस्थौ रामस्तु तामेव वासिष्ठीं वचनावलीम् | चिन्तयन्मधुरोदारां करिणीं कलभो यथा || १३ ||

tasthau rāmastu tāmeva vāsiṣṭhīṃ vacanāvalīm | cintayanmadhurodārāṃ kariṇīṃ kalabho yathā || 13 ||

किमिदं नाम संसारभ्रमणं किमिमे जनाः | भूतानि च विचित्राणि किमायान्ति प्रयान्ति किं || १४ ||

kimidaṃ nāma saṃsārabhramaṇaṃ kimime janāḥ | bhūtāni ca vicitrāṇi kimāyānti prayānti kiṃ || 14 ||

मनसः कीदृशं रूपं कथं चैतत्प्रशाम्यति | मायेयं सा किमुत्था स्यात्कथं चैव निवर्तते || १५ ||

manasaḥ kīdṛśaṃ rūpaṃ kathaṃ caitatpraśāmyati | māyeyaṃ sā kimutthā syātkathaṃ caiva nivartate || 15 ||

निवृत्तयानया कः स्याद्गुणो दोषोऽथ वा भवेत् | कथमात्मनि चैवायं तते संकोच आगतः || १६ ||

nivṛttayānayā kaḥ syādguṇo doṣo'tha vā bhavet | kathamātmani caivāyaṃ tate saṃkoca āgataḥ || 16 ||

किमुक्तं स्याद्भगवता मुनिना मनसः क्षये | किं चेन्द्रियजये प्रोक्तं किमुक्तमथवात्मनि || १७ ||

kimuktaṃ syād bhagavatā muninā manasaḥ kṣaye | kiṃ cendriyajaye proktaṃ kimuktam athavātmani || 17 ||

जीवश्चित्तं मनो मायेत्येवमादिभिराततैः | रूपैरात्मैव संसारं तनोतीममसन्मयम् || १८ ||

jīvaścittaṃ mano māyetyevamādibhirātatraiḥ | rūpairātmaiva saṃsāraṃ tanotīmamasanmayam || 18 ||

एभिरेवं मनोमात्रतन्तुबद्धैः क्षयं गतैः | दुःखोपशान्तिरेतानि सुचिकित्स्यानि नः कथम् || १९ ||

ebhirevaṃ manomātratantubaddhaiḥ kṣayaṃ gataiḥ | duḥkhopaśāntiretāni sucikitsyāni naḥ katham || 19 ||

भोगाभ्रमालावलयां धीबलाकामिमां कथम् | पृथक्करोमि पयसो धारां हंस इवाम्भसः || २० ||

bhogābhramālāvalayāṃ dhībalākāmimāṃ katham | pṛthakkaromi payaso dhārāṃ haṃsa ivāmbhasaḥ || 20 ||

भोगास्त्यक्तुं न शक्यन्ते तत्त्यागेन विना वयम् | प्रभवामो न विपदामहो संकटमागतम् || २१ ||

bhogāstyaktuṃ na śakyante tattyāgena vinā vayaṃ | prabhavāmo na vipadāmaho saṃkaṭamāgatam || 21 ||

मनोमात्रमिदं प्राप्यं तथैवेदं प्रयोजनम् | संपन्नं नो गिरिगुरु मौर्ख्याद्यक्षः शिशोरिव || २२ ||

manomātramidaṃ prāpyaṃ tathaivedaṃ prayojanam | sampannaṃ no giriguru maurkhyādyakṣaḥ śiśoriva || 22 ||

परमां शान्तिमागत्य गतसंसारसंभ्रमा | बालेव लब्धदयिता कंचित्प्राप्स्यति नो मतिः || २३ ||

paramāṃ śāntimāgatya gatasaṃsārasaṃbhramā | bāleva labdhadayitā kaṃcitprāpsyati no matiḥ || 23 ||

कदोपशान्तसंरम्भं विगताशेषकौतुकम् | अपापमात्मविश्रान्तं मम स्यात्पावनं मनः || २४ ||

kadopaśāntasaṃrambhaṃ vigatāśeṣakautukam | apāpamātmaviśrāntaṃ mama syātpāvanaṃ manaḥ || 24 ||

कलाकलापसंपूर्णाच्छशाङ्कादपि शीतले | पदे सुरूढं विश्रम्य भ्रमिष्यामि कदा जगत् || २५ ||

kalākalāpasampūrṇācchaśāṅkādapi śītale | pade surūḍhaṃ viśramya bhramiṣyāmi kadā jagat || 25 ||

कलनापेलवं रूपमुत्सृज्यालीनमात्मनि कदैष्यति मनः शान्तिमम्भसीव तरङ्गकः || २६ ||

kalanāpelavaṃ rūpamutsṛjyālīnamātmani kadaiṣyati manaḥ śāntimambhasīva taraṅgakaḥ || 26 ||

तृष्णातरङ्गाकुलितमाशामकरमालिनम् कदा संसारजलधिं तीर्त्वा स्यामहमज्वरः || २७ ||

tṛṣṇātaraṅgākulitamāśāmakaramālinam kadā saṃsārajaladhiṃ tīrtvā syāmahamajvaraḥ || 27 ||

कदोपशमशुद्धासु पदवीषु विचक्षणाः मुमुक्षूणां निवत्स्यामो निःशोकं समदर्शनाः || २८ ||

kadopaśamaśuddhāsu padavīṣu vicakṣaṇāḥ mumukṣūṇāṃ nivatsyāmo niḥśokaṃ samadarśanāḥ || 28 ||

संतापितसमस्ताङ्गः सर्वधातुभयंकरः संसृतिज्वर आदीर्घः कदा नाशमुपैष्यति || २९ ||

saṃtāpitasamastāṅgaḥ sarvadhātubhayaṃkaraḥ saṃsṛtijvara ādīrghaḥ kadā nāśamupaiṣyati || 29 ||

निर्वातदीपलेखेव कदा चित्तं गतव्यथम् शममेष्यति हे बुद्धे सुप्रकाशघनान्तरम् || ३० ||

nirvātadīpalekheva kadā cittaṃ gatavyatham śamameṣyati he buddhe suprakāśaghanāntaram || 30 ||

कदेन्द्रियाणि दुःखेभ्यः संतरिष्यन्ति हेलया | दुरीहादग्धदेहानि गरुत्मन्त इवार्णवान् || ३१ ||

kadendriyāṇi duḥkhebhyaḥ saṃtariṣyanti helayā | durīhādagdhadehāni garutmanta ivārṇavān || 31 ||

अयं सोऽहं रुदन्मूढ इति व्यर्थाहितो भ्रमः | शरदीवासितो मेघः कदा नाशमुपैष्यति || ३२ ||

ayaṃ so'haṃ rudanmūḍha iti vyarthāhito bhramaḥ | śaradīvāsito meghaḥ kadā nāśamupaiṣyati || 32 ||

मन्दारवनलेखासु या मतिः सा तृणायते | याचे तत्पदमात्मीयं संप्राप्स्यामः कदा वयम् || ३३ ||

mandāravanalekhāsu yā matiḥ sā tṛṇāyate | yāce tatpadamātmīyaṃ saṃprāpsyāmaḥ kadā vayam || 33 ||

वीतरागजनप्रोक्ता निर्मला ज्ञानदृष्टयः | कच्चित्पदं त्वयि मनः करिष्यन्तीति मे वद || ३४ ||

vītarāgajanaproktā nirmalā jñānadṛṣṭayaḥ | kaccitpadaṃ tvayi manaḥ kariṣyantīti me vada || 34 ||

हा तात मातः पुत्रेति गिरामासामहं पुनः | भाजनं चित्त माभूवं भोजनं दुःखभोगिनाम् || ३५ ||

hā tāta mātaḥ putreti girāmāsāmahaṃ punaḥ | bhājanaṃ citta mābhūvaṃ bhojanaṃ duḥkhabhoginām || 35 ||

हे बुद्धे भगिनि भ्रातुरर्थितां पूरयाशु मे | आवयोर्दुःखमोक्षाय विचारय मुनेर्गिरः || ३६ ||

he buddhe bhagini bhrāturarthitāṃ pūrayāśu me | āvayorduḥkhamokṣāya vicāraya munergiraḥ || 36 ||

त्वां पादपतितः प्रीत्या याचे सति सुते मते | तेन भव्ये भवोच्छेदभूतये सुस्थिरा भव || ३७ ||

tvāṃ pādapatitaḥ prītyā yāce sati sute mate | tena bhavye bhavocchedabhūtaye susthirā bhava || 37 ||

वसिष्ठमुनिना प्रोक्ता विरक्ताः प्रथमं गिरः | ततो मुमुक्षोराचार उत्पत्तीनां क्रमस्ततः || ३८ ||

vasiṣṭhamuninā proktā viraktāḥ prathamaṃ giraḥ | tato mumukṣorācāra utpattīnāṃ kramastataḥ || 38 ||

ततः स्थितिप्रकरणं समं दृष्टान्तसुन्दरम् | विज्ञानगर्भसुलभं यथावत्स्मर हे मते || ३९ ||

tataḥ sthitiprakaraṇaṃ samaṃ dṛṣṭāntasundaram | vijñānagarbhasulabhaṃ yathāvatsmara he mate || 39 ||

कृतमतिं शतशो विचारितं यद्यदि तदुपैति न मानसस्य बुद्धिः | भवति तदफलं शरद्धनाभं सततमतो मतिरेव कार्यसारः || ४० ||

kṛtamatiṃ śataśo vicāritaṃ yadyadi tadupaiti na mānasasya buddhiḥ | bhavati tadaphalaṃ śraddhanābhaṃ satatamato matireva kāryasāraḥ || 40 ||