Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच | एवं जनकवद्राम विचार्यात्मानमात्मना | पदं विदितवेद्यानामविघ्नेनाधिगच्छसि || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ janakavadrāma vicāryātmānamātmanā | padaṃ viditavedyānāmaviṅhnenādhigacchasi || 1 ||

ये हि पाश्चात्यजन्मानः प्राज्ञा राजससात्त्विकाः | प्राप्नुवन्ति स्वयं प्राप्यं ते जना जनका इव || २ ||

ye hi pāścātyajanmānaḥ prājñā rājasasāttvikāḥ | prāpnuvanti svayaṃ prāpyaṃ te janā janakā iva || 2 ||

तावत्तावद्विजित्यारीनिन्द्रियाख्यान्पुनःपुनः | यावदात्मात्मनैवायमात्मन्येव प्रसीदति || ३ ||

tāvattāvadvijityārīnindriyākhyānpunaḥpunaḥ | yāvadātmātmanaivāyamātmanyeva prasīdati || 3 ||

प्रसन्ने सर्वगे देवे देवेशे परमात्मनि | स्वयमालोकिते सर्वाः क्षीयन्ते दुःखदृष्टयः || ४ ||

prasanne sarvage deve deveśe paramātmani | svayamālokite sarvāḥ kṣīyante duḥkhadṛṣṭayaḥ || 4 ||

मुष्टयो मोहबीजानां वृष्टयो विविधापदाम् | कुदृष्टयः क्षयं यान्ति दृष्टे तस्मिन्परावरे || ५ ||

muṣṭayo mohabījānāṃ vṛṣṭayo vividhāpadām | kudṛṣṭayaḥ kṣayaṃ yānti dṛṣṭe tasminparāvare || 5 ||

सदा जनकवद्राम सर्वारम्भवदात्मना | प्रज्ञयात्मानमालक्ष्य लक्ष्मीवानुत्तमो भव || ६ ||

sadā janakavadrāma sarvārambhavadātmanā | prajñayātmānamālakṣya lakṣmīvānuttamo bhava || 6 ||

नित्यमन्तर्विचारस्य पश्यतश्चञ्चलं जगत् | जनकस्येव कालेन स्वयमात्मा प्रसीदति || ७ ||

nityamantarvicārasya paśyataścañcalaṃ jagat | janakasyeva kālena svayamātmā prasīdati || 7 ||

न दैवं नच कर्माणि न धनानि न बान्धवाः | शरणं भवभीतानां स्वप्रयत्नादृते नृणाम् || ८ ||

na daivaṃ naca karmāṇi na dhanāni na bāndhavāḥ | śaraṇaṃ bhavabhītānāṃ svaprayatnādṛte nṛṇām || 8 ||

ये दैवनिष्ठाः कृत्यादौ कुविकल्पपरायणाः | तेषां मन्दा मतिस्तात नानुगम्या विनाशनी || ९ ||

ye daivanisthāḥ kṛtyādau kuvikalpaparāyaṇāḥ | teṣāṃ mandā matistāta nānugamyā vināśanī || 9 ||

विवेकं परमाश्रित्य विलोक्यात्मानमात्मना | धिया विरागोद्धुरया संसारजलधिं तरेत् || १० ||

vivekaṃ paramāśritya vilokyātmānamātmanā | dhiyā virāgoddhurayā saṃsārajaladhiṃ taret || 10 ||

एषा सा कथिता राम नभःफलनिपातवत् सुखदा ज्ञानसंप्राप्तिरज्ञानतरुशातनी || ११ ||

eṣā sā kathitā rāma nabhaḥphalanipātavat sukhadā jñānasaṃprāptirajñānataruśātanī || 11 ||

जनकस्येव सद्बुद्धेः स्वयमेव विलोकिनः विकासमेत्ययं देही देवः प्रातरिवाम्बुजम् || १२ ||

janakasyeva sadbuddheḥ svayameva vilokinaḥ vikāsametyayaṃ dehī devaḥ prātarivāmbujam || 12 ||

संसारमननं चित्रं विचारेण विलीयते गलद्वशीकृतस्पर्शमातपेन हिमं यथा || १३ ||

saṃsāramananaṃ citraṃ vicāreṇa vilīyate galadvashīkṛtasparśamātapena himaṃ yathā || 13 ||

अयमेवाहमित्यस्या निशाया उदिते क्षये स्वयं सर्वगतः स्फारः स्वालोकः संप्रवर्तते || १४ ||

ayamevāhamityasyā niśāyā udite kṣaye svayaṃ sarvagataḥ sphāraḥ svālokaḥ saṃpravartate || 14 ||

अयमेवाहमित्यस्मिन्संकोचे विलयं गते अनन्तभुवनव्यापी विस्तार उपजायते || १५ ||

ayamevāhamityasminsaṃkoce vilayaṃ gate anantabhuvanavyāpī vistāra upajāyate || 15 ||

जनकेन परित्यक्ता यथाहंकारवासना | तथा त्वमपि सद्बुद्धे विचार्यान्तः परित्यज || १६ ||

janakena parityaktā yathāhaṃkāravāsanā | tathā tvamapi sadbudhhe vicāryāntaḥ parityaj || 16 ||

अहंकाराम्बुदे क्षीणे चिद्व्योम्नि विमले तते | नूनं संप्रौढतामेति स्वालोको भास्करः परः || १७ ||

ahaṃkārāmbude kṣīṇe cidvyomni vimale tate | nūnaṃ saṃprauḍhatāmeti svāloko bhāskaraḥ paraḥ || 17 ||

एतावदेवातितमो यदहंभावभावनम् | तस्मिंश्च शममानीते प्रकाश उपजायते || १८ ||

etāvadevātitamo yadahaṃbhāvabhāvanam | tasmīṃśca śamamānīte prakāśa upajāyate || 18 ||

नाहमस्ति न चान्योस्ति नच नास्तीति भावितम् | मनः प्रशान्तिमायातं नोपादेयेषु मज्जति || १९ ||

nāhamasti na cānyosti naca nāstīti bhāvitam | manaḥ praśāntimāyātaṃ nopādeyeṣu majjati || 19 ||

उपादेयानुपतनं हेयैकान्तविवर्जनम् | यदेतन्मनसो राम तद्बन्धं विद्धि नेतरत् || २० ||

upādeyānupatanam heyaikāntavivarjanam | yadetanmanaso rāma tadbandhaṃ viddhi netarat || 20 ||

मा खेदं भज हेयेषु नोपादेयपरो भव | हेयादेयदृशौ त्यक्त्वा शेषस्थः स्वच्छतां व्रज || २१ ||

mā khedaṃ bhaja heyēṣu nōpādēyaparō bhava | hēyādēyadṛśau tyaktvā śēṣasthaḥ svacchatāṃ vraja || 21 ||

येषामिदमुपादेयमिदं हेयमिति स्थितिः | विलीना ते न वाञ्छन्ति त त्यजन्तीह किंचन || २२ ||

yēṣāmidamupādēyamidaṃ hēyamiti sthitiḥ | vilīnā tē na vāñchanti ta tyajantīha kiñcana || 22 ||

हेयोपादेयकलने क्षीणे यावन्न चेतसः | न तावत्समता भातिसाभ्रे व्योम्नीवचन्द्रिका || २३ ||

hēyōpādēyakalanē kṣīṇē yāvanna cētasaḥ | na tāvatsamatā bhātisābhrē vyōmnīvacandrikā || 23 ||

अवस्त्विदमिदं वस्तु यस्येति लुलितं मनः | तस्मिन्नोदेति समता शाखोट इव मञ्जरी || २४ ||

avastvidaṃidaṃ vastu yasyēti lulitaṃ manaḥ | tasminnodēti samatā śākhōṭa iva mañjarī || 24 ||

युक्तायुक्तैषणा यत्र लाभालाभविलासिनी | समता स्वच्छता तत्र कुतो वैराग्यभासिनी || २५ ||

yuktāyuktaiṣaṇā yatra lābhālābhavilāsinī | samatā svacchatā tatra kuto vairāgyabhāsinī || 25 ||

एकस्मिन्ब्रह्मतत्त्वेऽस्मिन्विद्यमाने निरामये | नानाऽनानातया नित्यं किमयुक्तं क्व युक्तता ॥ || २६ ||

ekasminbrahmatattve'sminvidyamāne nirāmaye | nānā'nānātayā nityaṃ kimayuktaṃ kva yuktatā || 26 ||

ईप्सितानीप्सिताशङ्के मर्कट्यौ चित्तपादपे | चञ्चले स्फुरतो यस्मिन्कुतस्तस्येह सौम्यता ॥ || २७ ||

īpsitānīpsitāśaṅke markaṭyau cittapādape | cañcale sphurato yasmin kutastasyeha saumyatā || 27 ||

निराशता निर्भयता नित्यता समता ज्ञता | निरीहता निष्क्रियता सौम्यता निर्विकल्पता ॥ || २८ ||

nirāśatā nirbhayatā nityatā samatā jñatā | nirīhatā niṣkriyatā saumyatā nirvikalpatā || 28 ||

धृतिर्मैत्री मतिस्तुष्टिर्मृदुता मृदुभाषिता | हेयोपादेयनिर्मुक्ते ज्ञे तिष्ठन्त्यपवासनम् ॥ || २९ ||

dhṛtirmaitrī matistuṣṭirmṛdutā mṛdubhāṣitā | heyopādeyanirmukte jñe tiṣṭhantyapavāsanam || 29 ||

धावमानमधोभागे चित्तं प्रत्याहरेद्बलात् | प्रत्याहारेण पतितमधो वारीव सेतुना ॥ || ३० ||

dhāvamānamadhobhāge cittaṃ pratyāharedbalāt | pratyāhāreṇa patitamadho vārīva setunā || 30 ||

बाह्यानर्थानिमांस्त्यक्त्वा तिष्ठन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् | सर्वथा सर्वदा सर्वानान्तरांश्च विचारय || ३१ ||

bāhyānarthānimāṃstyaktvā tiṣṭhangacchansvapanśvasan | sarvathā sarvadā sarvānāntarāṃśca vicāraya || 31 ||

गृहीततृष्णाशफरि वासनाजालमाविलम् | संसारवारिप्रसृतं चिन्तातन्तुभिराततम् || ३२ ||

gṛhītatṛṣṇāśaphari vāsanājālamāvilam | saṃsāravāriprasṛtaṃ cintātantubhirātatam || 32 ||

अनया तीक्ष्णया तात च्छिन्धि बुद्धिशलाकया | वात्ययेवाम्बुदं काले वहन्त्या वितते पदे || ३३ ||

anayā tīkṣṇayā tāta cchindhi buddhiśalākayā | vātyayevāmbudaṃ kāle vahantyā vitate pade || 33 ||

अस्य संसारवृक्षस्य मूलं दोषाङ्कुरास्पदम् | भव्यधीरेण धैर्येण प्रोद्धरोद्धुरया धिया || ३४ ||

asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ doṣāṅkurāspadam | bhavyadhīreṇa dhairyeṇa proddurodhurayā dhiyā || 34 ||

मनसैव मनश्छित्त्वा कुठारेणेव पादपम् | पदं पावनमासाद्य सद्य एव स्थिरो भव || ३५ ||

manasaiva manaśchittvā kuṭhāreṇeva pādapam | padaṃ pāvanamāsādya sadya eva sthiro bhava || 35 ||

मनसैव मनच्छित्त्वा विस्मृत्या चरमं मनः | वर्तमानमपि च्छित्त्वा च्छिन्नसंसारतां व्रज || ३६ ||

manasaiva manacchittvā vismṛtyā caramaṃ manaḥ | vartamānamapi cchittvā cchinnasaṃsāratāṃ vraja || 36 ||

मोहो विस्मृत्य संसारं न भूयः परिरोहति | चित्तं विस्मृत्य संसारो न भूयः परिरोहति || ३७ ||

moho vismṛtya saṃsāraṃ na bhūyaḥ parirohati | cittaṃ vismṛtya saṃsāro na bhūyaḥ parirohati || 37 ||

तिष्ठन्गच्छन्स्वपञ्जाग्रन्निवसन्नुत्पतन्पतन् | असदेवेदमित्यन्तर्निश्चित्यास्थां परित्यज || ३८ ||

tiṣṭhangacchansvapañjāgrannivasannutpatanpatan | asadevedamityantarniścityāsthāṃ parityaja || 38 ||

समतामलमाश्रित्य संप्राप्तं कार्यमाहरन् | अचिन्तयंस्तथाऽप्राप्तं विहरेह हि राघव || ३९ ||

samatāmalamāśritya saṃprāptaṃ kāryamāharan | acintayanstatprāptaṃ vihareha hi rāghava || 39 ||

यथा शर्वोऽपि लिङ्गानि न बिभर्ति बिभर्ति च | त्वमेवमिह कार्याणि कुरु मा कुरु चानघ || ४० ||

yathā śarvo'pi liṅgāni na bibharti bibharti ca | tvamevamihi kāryāṇi kuru mā kuru cānagha || 40 ||

त्वमेव वेत्ता त्वमजस्त्वमात्मा त्वं महेश्वरः | आत्मनोऽव्यतिरिक्तः संस्त्वयेत्थमिदमाततम् || ४१ ||

tvameva vettā tvamajastvamātmā tvaṃ maheśvaraḥ | ātmano'vyatiriktaḥ saṃstvayetthamidamātatam || 41 ||

येनात्मदृश्यसद्भावादभितो भावनोज्झिता | स न संगृह्यते दोषैर्हर्षामर्षविषादजैः || ४२ ||

yenātmadṛśyasadbhāvādabhito bhāvanonjñitā | sa na saṃgṛhyate doṣhairharṣāmarṣaviṣādajaiḥ || 42 ||

स यत्करोति यद्भुङ्क्ते यद्ददाति निहन्ति यत् | तत्र मुक्तधियस्तस्य समता सुखदुःखयोः || ४४ ||

sa yatkaroti yadbhuṅkte yaddadāti nihanti yat | tatra muktadhiyastasya samatā sukhaduḥkhayoḥ || 44 ||

प्राप्तं कर्तव्यमेवेति त्यक्तेष्टानिष्टभावनः | प्रवर्तते यः कार्येषु न स मज्जति कुत्रचित् || ४५ ||

prāptaṃ kartavyameveti tyakteṣṭāniṣṭabhāvanaḥ | pravartate yaḥ kāryeṣu na sa majjati kutracit || 45 ||

चित्सत्तामात्रमेवेदमिति निश्चयवन्मनः | त्यक्तभोगाभिमननं शममेति महामते || ४६ ||

citsattāmātramevedamiti niścayavanmanaḥ | tyaktabhogābhimananaṃ śamameti mahāmate || 46 ||

मनः प्रकृत्यैव जडं चित्तत्त्वमनुधावति | मांसगर्धेन मार्जारो वने मृगपतिं यथा || ४७ ||

manaḥ prakṛtyaiva jaḍaṃ cittattvamanudhāvati | māṃsagardhena mārjāro vane mṛgapatiṃ yathā || 47 ||

सिंहवीर्यवशाल्लब्धं मांसं भुङ्क्तेऽनुगो हरेः | चिद्वीर्यवशतः प्राप्तं दृश्यमाश्रयते मनः || ४८ ||

siṃhavīryavaśāllabdhaṃ māṃsaṃ bhuṅkte'nugo hareḥ | cidvīryavaśataḥ prāptaṃ dṛśyamāśrayate manaḥ || 48 ||

मन एवमसत्कल्पं चित्प्रसादेन जीवति | भावयन्विश्वमेवैकं चिन्तामेत्य चिदप्युत || ४९ ||

mana evamasatkalpaṃ citprasādena jīvati | bhāvayanviśvamevaikaṃ cintāmetya cidapyuta || 49 ||

जडं यत्किल निर्हीनं चिता दीपिकयौजसा | तन्मनः शवसंकाशमचिदुत्तिष्ठते कथम् || ५० ||

jaḍaṃ yatkila nirhīnaṃ citā dīpikayaujasā | tanmanaḥ śavasaṃkāśamaciduttiṣṭhate kathaṃ || 50 ||

चित्स्वभावपरामृष्टा स्पन्दशक्तिरसन्मयी | कल्पना चित्तमित्युक्त्या कथ्यते शास्त्रदृष्टिभिः || ५१ ||

citsvabhāvaparāmṛṣṭā spandaśaktirasanmayī | kalpanā cittamityuktā kathyate śāstradṛṣṭibhiḥ || 51 ||

यश्चित्तफणिकूत्कारः सैवेयं कलनोच्यते । चिदेवाहमिति ज्ञात्वा सा चित्तामेव गच्छति || ५२ ||

yaścittaphanikūtkāraḥ saiveyaṃ kalanocyate | cidevāhamiti jñātvā sā cittāmeva gacchati || 52 ||

चेत्येन रहिता यैषा चित्तद्ब्रह्म सनातनम् । चेत्येन सहिता यैषा चित्सेयं कलनोच्यते || ५३ ||

cetyena rahitā yaiṣā cittadbrahma sanātanam | cetyena sahitā yaiṣā cittaseyaṃ kalanocyate || 53 ||

किंचिदामृष्टरूपं यद्ब्रह्म तच्च स्थिरं मनः । कल्पना सत्सदैवैतत्सदिवोपस्थिता हृदि || ५४ ||

kiñcidāmṛṣṭarūpaṃ yadbrahma tacca sthiraṃ manaḥ | kalpanā satsadaivaitatsadivopasthitā hṛdi || 54 ||

चित्तमित्येव रूढेयं यदैव कलनोदिता । तदैव चित्त्वं विस्मृत्य सा जडेव व्यवस्थिता || ५५ ||

cittamityeva rūḍheyaṃ yadaiva kalanoditā | tadaiva cittvaṃ vismṛtya sā jaḍeva vyavasthitā || 55 ||

संपन्ना कलनानाम्नी संकल्पानुविधायिनी । अवच्छेदवती वाग्रा हेयोपादेयधर्मिणी || ५६ ||

saṃpannā kalanānāmnī saṃkalpānuvidhāyinī | avacchedavatī vāgrā heyaopādeyadharmiṇī || 56 ||

सैषा चिदेव जगतामागतेव स्वशक्तितः| न संप्रबोधिता यावद्रूपं तावन्न बुध्यते|| ५७||

saiṣā cideva jagatāmāgateva svaśaktitaḥ| na saṃprabodhitā yāvadrūpaṃ tāvanna budhyate|| 57||

अतः शास्त्रविचारेण वैराग्येण परेण च| निग्रहेणेन्द्रियाणां च बोधयेत्कलनां स्वयम्|| ५८||

ataḥ śāstravicāreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca| nigraheṇendriyāṇāṃ ca bodhayetkalanāṃ svayam|| 58||

कलना सर्वजन्तूनां विज्ञानेन शमेन च| प्रबुद्धा ब्रह्मतामेति भ्रमतीतरथा जगत्|| ५९||

kalanā sarvajantūnāṃ vijñānena śamena ca| prabuddhā brahmatāmeti bhramatītarathā jagat|| 59||

व्यामोहमदिरामत्तां लुठितां विषयावटे| आत्मावेदनसंसुप्तां कलनामेव बोधयेत्|| ६०||

vyāmohamadirāmattāṃ luṭhitāṃ viṣayāvaṭe| ātmāvedanasansuptāṃ kalanāmeva bodhayet|| 60||

अप्रबुद्धा यदा ह्येषा न किंचिदवबुध्यते| संकल्पकलनेवान्तर्दृश्यमानाप्यसन्मयी|| ६१||

aprabuddhā yadā hyeṣā na kiñcidavabudhyate| saṃkalpakalanevāntardṛśyamānāpyasanmayī|| 61||

तया परमया दृष्ट्या कलनैषान्तरस्थया | मञ्जरी गन्धशक्त्येव पदार्थेषु विराजते || ६२ ||

tayā paramayā dṛṣṭyā kalanaiṣāntarasthayā | mañjarī gandhaśaktyeva padārtheṣu virājate || 62 ||

तनुः संकल्पिता यैषा कलनेति जगत्त्रये | सा हि किंचिद्विजानाति नित्यं ज्ञानैकधर्मिणी || ६३ ||

tanuḥ saṃkalpitā yaiṣā kalaneti jagattraye | sā hi kiṃcidvijānāti nityaṃ jñānaikadharmiṇī || 63 ||

चेतनेन जडा राम कलनोपलरूपिणी | पद्मिनीवातपेनासौ परेणैव प्रबोध्यते || ६४ ||

cetanena jaḍā rāma kalanopalarūpiṇī | padminīvātapenāsau pareṇaiva prabodhyate || 64 ||

यथा शिलामयी कन्या चोदितापि न नृत्यति तथा इयं कलना देहे न किंचिदवबुध्यते || ६५ ||

yathā śilāmayī kanyā coditāpi na nṛtyati tatheyaṃ kalanā dehe na kiṃcidavabudhyate || 65 ||

लिपिकर्मनृपैर्युद्धं क्व कृतं घर्घरारवम् | क्वचिन्न चन्द्रकिरणैरोषध्यः प्रतिबोधिताः || ६६ ||

lipikarmnṛpairyuddhaṃ kva kṛtaṃ ghargharāravam | kvacinnna candrakiraṇairoṣadhyaḥ pratibodhitāḥ || 66 ||

असृगालिप्तगात्रैश्च शवैः क्व परिवल्गितम्| क्व गीतं मधुरध्वानं वनपाषाणखण्डकैः || ६७ ||

asṛgāliptagātraiśca śavaiḥ kva parivalgitam| kva gītaṃ madhuradhvānaṃ vanapāṣāṇakhaṇḍakaiḥ || 67 ||

क्व पुंसा विहितैरर्कैः क्षपितं यामिनीतमः| क्व संकल्पमयैश्छाया क्रियते व्योमकाननैः || ६८ ||

kva puṃsā vihitairarkaiḥ kṣapitaṃ yāminītamaḥ| kva saṃkalpamayaiśchāyā kriyate vyomakānanaiḥ || 68 ||

क्व जडैरुपलाकारैर्मिथ्याभ्रमभरोत्थितैः| मृगतृष्णामयैरेभिर्मनोभिः क्रियते क्रिया || ६९ ||

kva jaḍairupalākārairmithyābhramabharotthitaiḥ| mṛgatṛṣṇāmayairebhirmanobhiḥ kriyate kriyā || 69 ||

यथातपे क्षते स्फारे मृगतृष्णातरङ्गिणी| कलना तद्वदेवेयं स्फुरत्यात्मनि सत्यलम् || ७० ||

yathātape kṣate sphāre mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇī| kalanā tadvadeveyaṃ sphuratyātmani satyalam || 70 ||

यदेतत्स्पन्दितं नाम तन्मनोऽधिगतं शठैः| मरुतां विद्धि तां शक्तिमन्तः प्राणशरीरिणीम् || ७१ ||

yadetatspanditaṃ nāma tanmanoadhigataṃ śaṭhaiḥ| marutāṃ viddhi tāṃ śaktimanataḥ prāṇaśarīriṇīm || 71 ||

येषां संविदनाक्रान्ता संकल्पलवनिश्चयैः | अनाक्षिप्तरसाकारा प्रभैषा पारमात्मिकी || ७२ ||

yeṣāṃ saṃvidanākrāntā saṃkalpalavanisścayaiḥ | anākṣiptarasākārā prabhaiṣā pāramātmikī || 72 ||

अयं सोऽहमिदं तन्म इति या कलनाविला | प्राणात्मतत्त्वयोस्तस्याः संज्ञा जीवेति कथ्यते || ७३ ||

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti yā kalanāvilā | prāṇātmatattvayostasyāḥ saṃjñā jīveti kathyate || 73 ||

धीश्चित्तं जीव इत्येताः संकल्पस्यासतो मताः | संज्ञाः संकल्पितास्तज्ज्ञैर्न राम परमार्थतः || ७४ ||

dhīścittaṃ jīva ityetāḥ saṃkalpasyāsato matāḥ | saṃjñāḥ saṃkalpitāstajjñairna rāma paramārthatḥ || 74 ||

मनो नो न मतिर्नापि धीरेषा न शरीरकम् | अस्तीह परमार्थेन स्वात्मैवेहास्ति सर्वदा || ७५ ||

mano no na matirnāpi dhīreṣā na śarīrakam | astīha paramārtheṇa svātmaivehāsti sarvadā || 75 ||

आत्मैवेदं जगत्सर्वमात्मा कालक्रमस्तथा | स चाकाशादच्छतरो नास्तीवास्त्येव चामलः || ७६ ||

ātmaiveḍaṃ jagatsarvamātmā kālakramastathā | sa cākāśādacchataro nāstīvāstyeva cāmalaḥ || 76 ||

अच्छत्वादसदाभासः संविद्रूपतया तु सत्| आत्मा सर्वपदातीतः स्वानुभूत्यानुभूयते || ७७ ||

acchatvādasadābhāsaḥ saṃvidrūpatayā tu sat| ātmā sarvapadātītaḥ svānubhūtyānubhūyate || 77 ||

मनस्तत्र परिक्षीणं यत्र संवित्परात्मनः| अन्धकारक्षयस्तत्र यत्रालोकः प्रवर्तते || ७८ ||

manastatra parikṣīṇaṃ yatra saṃvitparātmanaḥ| andhakārakṣayastatra yatrālokaḥ pravartate || 78 ||

यत्रात्मसंविदोऽच्छायाः संकल्पोत्थतया मताःतत्रात्मनो विस्मरणं स्मरणं चित्तजन्मनः || ७९ ||

yatrātmasaṃvido'cchāyāḥ saṃkalpotthatayā matāḥtatrātmano vismaraṇaṃ smaraṇaṃ cittajanmanaḥ || 79 ||

परस्य पुंसः संकल्पमयत्वं चित्तमुच्यते| अचित्तत्वमसंकल्पान्मोक्षस्तेनाभिजायते || ८० ||

parasya puṃsaḥ saṃkalpamayatvaṃ cittamucyate| acittatvamasaṃkalpānmokṣastenābhijāyate || 80 ||

एतावच्चेतसो जन्म बीजं संसारभूतये| संकल्पोन्मुखतां यातः संविदो वा किलात्मनः || ८१ ||

etāvaccetaso janma bījaṃ saṃsārabhūtaye| saṃkalponmukhatāṃ yātaḥ saṃvido vā kilātmanaḥ || 81 ||

निर्विकल्पाच्चितः सत्ता संकल्पाङ्ककलङ्किता । कलनेत्युच्यते तेन पुंस्त्ववद्बुद्ध्यते मनः || ८२ ||

nirvikalpāccitaḥ sattā saṃkalpāṅkakalaṅkitā | kalanetyucyate tena puṃstvavadbuddhyate manaḥ || 82 ||

प्राणशक्तौ निरुद्धायां मनो राम विलीयते । द्रव्यच्छायानु तद्द्रव्यं प्राणरूपं हि मानसम् || ८३ ||

prāṇaśaktau niruddhāyāṃ mano rāma vilīyate | dravyacchāyānu taddravyaṃ prāṇarūpaṃ hi mānasam || 83 ||

देशान्तरानुभवनं प्राणो वेत्ति हृदि स्थितम् । स्पन्दवेदनतो यत्तन्मन इत्यभिधीयते || ८४ ||

deśāntarānubhavanaṃ prāṇo vetti hṛdi sthitam | spandavedanato yattatmana ityabhidhīyate || 84 ||

वैराग्यात्कारणाभ्यासाद्युक्तितो व्यसनक्षयात् । परमार्थावबोधाच्च रोध्यन्ते प्राणवायवः || ८५ ||

vairāgyātkāraṇābhyāsādyuktito vyasanakṣayāt | paramārthāvabodhācca rodhyante prāṇavāyavaḥ || 85 ||

दृषदो विद्यते शक्तिः कदाचिच्चलनैधसाम् । न पुनर्मनसामस्ति शक्तिः स्पन्दावबोधने || ८६ ||

dṛṣado vidyate śaktiḥ kadāciccalanaidhasām | na punarmanasāmasti śaktiḥ spandāvabodhane || 86 ||

स्पन्दः प्राणमरुच्छक्तिश्चलद्रूपैव सा जडा चिच्छक्तिः स्वात्मनः स्वच्छा सर्वदा सर्वगैव सा || ८७ ||

spandaḥ prāṇam arucchaktiścaladrūpaiva sā jaḍā cicchaktiḥ svātmanaḥ svacchā sarvadā sarvagaiva sā || 87 ||

चिच्छक्तेः स्पन्दशक्तेश्च संबन्धः कल्प्यते मनः मिथ्यैव तत्समुत्पन्नं मिथ्या ज्ञानं तदुच्यते || ८८ ||

cicchakteḥ spandaśakteśca saṃbandhaḥ kalpyate manaḥ mithyaiva tatsamutpannaṃ mithyā jñānaṃ taducyate || 88 ||

एषा ह्यविद्या कथिता मायैषा सा निगद्यते परमेतत्तदज्ञानं संसारादिविषप्रदम् || ८९ ||

eṣā hyavidyā kathitā māyaiṣā sā nigadyate parametattadajñānaṃ saṃsārādiviṣapradam || 89 ||

चिच्छक्तेः स्पन्दशक्तेश्च सङ्गे संकल्पकल्पनम् न कृतं चेत्परिक्षीणास्तदिमा भवभीतयः || ९० ||

cicchakteḥ spandaśakteśca saṃge saṃkalpakalpanam na kṛtaṃ cetparikṣīṇāstadimā bhavabhītayaḥ || 90 ||

वायुतः स्पन्दशक्तिर्या सा चिता चेत्यते यदा सचेत्या चित्तदैवान्तः संकल्पाद्याति चित्तताम् || ९१ ||

vāyutaḥ spandaśaktiryā sā citā cetayate yadā sachetyā cittadaivāntaḥ saṃkalpādyāti cittatām || 91 ||

चित्ततैषा चितो मिथ्या कल्पिता बालयक्षवत् अखण्डमण्डलाकारस्पन्दरूपा चिदेव यत् || ९२ ||

cittatāiṣā cito mithyā kalpitā bālayakṣavat akhaṇḍamaṇḍalākāraspandarūpā cideva yat || 92 ||

सैषा चित्ता तदन्येन केन संबाध्यते किल अखण्डशक्तेरिन्द्रस्य केन स्यात्सह संगरः || ९३ ||

saiṣā cittā tadanyena kena saṃbādhyate kila akhaṇḍaśakterindrasya kena syātsaha saṃgaraḥ || 93 ||

अतः संबन्धिनोऽभावात्संबन्धोऽत्र न विद्यते संबन्धेन विना कस्य सिद्धं तत्कीदृशं मनः || ९४ ||

ataḥ saṃbandhino'bhāvātsaṃbandho'tra na vidyate saṃbandhena vinā kasya siddhaṃ tatkīdṛśaṃ manaḥ || 94 ||

चित्स्पन्दयोरेकतायां किं नाम मन उच्यते का सेना हयमातङ्गसङ्गसंघट्टनं विना || ९५ ||

citsvandayorekatāyāṃ kiṃ nāma mana ucyate kā senā hayamātaṅgasaṅghaṭṭanaṃ vinā || 95 ||

तस्मान्नास्त्येव दुष्टात्म चित्तं राम जगत्त्रये सैषा सम्यक्परिज्ञानाच्चेतसो जायते क्षतिः || ९६ ||

tasmānnāstyeva duṣṭātma cittaṃ rāma jagattraye saiṣā samyakparijñānācetaso jāyate kṣatiḥ || 96 ||

मुधा मैवमनर्थाय मनः संकल्पयानघ| मनो मिथ्यासमुदितं नास्त्यत्र परमार्थतः || ९७ ||

mudhā maivamanarthāya manaḥ saṃkalpayānagha| mano mithyāsamuditaṃ nāstyatra paramārthatḥ || 97 ||

मा त्वमन्तः क्वचित्किंचित्संकल्पय महामते| मनः संकल्पकं राम यस्मान्नास्तीह कुत्रचित् || ९८ ||

mā tvamantaḥ kvacitkiñcitsaṃkalpaya mahāmate| manaḥ saṃkalpakaṃ rāma yasmānnāstīha kutracit || 98 ||

असम्यग्ज्ञानसंभूता कल्पना मृगतृष्णिका| हृन्मरौ तव संशान्ता सम्यगालोकनान्मुने || ९९ ||

asamyagjñānasambhūtā kalpanā mṛgatṛṣṇikā| hṛnmarau tava saṃśāntā samyagālokanānmune || 99 ||

जडत्वान्निःस्वरूपत्वात्सर्वदैव मृतं मनः| मृतेन मार्यते लोकश्चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका || १०० ||

jaḍatvānniḥsvarūpatvātsarvadaiva mṛtaṃ manaḥ| mṛtena māryate lokaścitreyam maurkhyacakrikā || 100 ||

यस्य नात्मा न देहोऽस्ति नाधारो नापि चाकृतिः| तेनेदं भक्ष्यते सर्वं चित्रेयं मौर्ख्यवागुरा || १०१ ||

yasya nātmā na deho'sti nādhāro nāpi cākṛtiḥ| tenedaṃ bhakṣyate sarvaṃ citreyam maurkhyavāgurā || 101 ||

सर्वसामग्र्यहीनेन हन्यते मनसापि यः नीलोत्पलदलाघातैर्मन्ये दलितमस्तकम् || १०२ ||

sarvasāmagryahīnena hanyate manasāpi yaḥ nīlotpaladalāghātairmanye dalitamastakam || 102 ||

जडेन मूकेनान्धेन निहतो मनसापि यः मन्ये स दह्यते मूढः पूर्णचन्द्रमरीचिभिः || १०३ ||

jaḍena mūkenāndhena nihato manasāpi yaḥ manye sa dahyate mūḍhaḥ pūrṇacandramarīcibhiḥ || 103 ||

विद्यमानोऽपि यः शूरो लोकस्तेनाभिभूयते अविद्यमानमेवेदं हन्यते मुग्धतोदिता || १०४ ||

vidyamāno'pi yaḥ śūro lokastenābhibhūyate avidyamānamevedaṃ hanyate mugdhatoditā || 104 ||

मिथ्यासंकल्पकलितं मिथ्यावस्थितिमागतम् अन्विष्टमपि नो दृष्टं का तस्य किल शक्तता || १०५ ||

mithyāsaṃkalpakalitaṃ mithyāvasthitimāgatam anviṣṭamapi no dṛṣṭaṃ kā tasya kila śaktatā || 105 ||

अहो नु खलु चित्रेयं मायामयविधायिनी चेतसाप्यतिलोलेन लोकोऽयमभिभूयते || १०६ ||

aho nu khalu citreyam māyāmayavidhāyinī cetasāpyatilolena loko'yamabhibhūyate || 106 ||

मौर्ख्यं यदापदान्विष्टः का हि नापदजानतः | पश्य मौर्ख्यादियं सृष्टिरज्ञानेनैव जन्यते || १०७ ||

maukhyam yadāpadānvishṭaḥ kā hi nāpadajānataḥ | pashya maukhyādiyam sṛshtirajñānenaiava janyate || 107 ||

हा कष्टमपि दुर्बुद्धेः सृष्टिर्मौर्ख्यवशं गता | असतैव यदेतेन जीवेनाप्युपपाद्यते || १०८ ||

hā kaṣṭamapi durbuddheḥ sṛshtirmaukhyavashaṃ gatā | asataiva yadetena jīvenāpyupapādyate || 108 ||

मन्ये मौर्ख्यमयी सृष्टिरियमत्यन्तपेलवा | वास्तरङ्गप्रवाहेण कणशः परिशीर्यते || १०९ ||

manye maukhyamayī sṛshtiriyamatyantapelavā | vāstarangapravāheṇa kaṇaśaḥ pariśīryate || 109 ||

नीलाञ्जनालवालेन यन्त्रेणैव विचूर्ण्यते | इन्दोराभोगपूर्णस्य करस्पर्शेन मुह्यति || ११० ||

nīlāñjanālavālena yantreṇaiva vicūrṇyate | indorābhogapūrṇasya karasparshena muhyati || 110 ||

रिपुभिर्नयनोन्मुक्तैर्दृष्टः सूत्रैर्निबध्यते | संकल्पकृतया शूरसेनया परिभूयते || १११ ||

ripubhirnayanonmuktairdṛshtaḥ sūtrairnibadhyate | saṃkalpakṛtayā śūrasenayā paribhūyate || 111 ||

तस्मात्किलेयं मनसा न स्थितेनैव कुत्रचित्| कल्पितेन मुधान्येन कृपणेन निहन्यते || ११२ ||

tasmātkileyaṁ manasā na sthitenaiva kutracit| kalpitena mudhānyena kṛpaṇena nihanyate || 112 ||

मूर्खलोकमयी सृष्टिर्मन एवासदुत्थितम्| यः शक्तो न वशीकर्तुं नासौ रामोपदिश्यते || ११३ ||

mūrkhalokamayī sṛṣṭirmama evāsadutthitam| yaḥ śakto na vaśīkartuṁ nāsau rāmopadiśyate || 113 ||

अभिजाताऽस्वरूपैषा प्रज्ञा क्षोदेषु न क्षमा| नोपदेशगिरां योग्या परिपूर्णेव संस्थिता || ११४ ||

abhijātā'svarūpaiṣā prajñā kṣodeṣu na kṣamā| nopadeśagirāṁ yogyā paripūrṇeva saṃsthitā || 114 ||

विभेत्येषापि वीणायास्तन्त्रीगुणतनुध्वनेः| बन्धोरपि सनिद्रस्य विभेति वदनद्युतेः || ११५ ||

vibhetyeṣāpi vīṇāyāstantṛguṇatanudhvaneḥ| bandhorapi sanidrasya vibhetyvadanadyuteḥ || 115 ||

असतोऽपि जनादुच्चैर्गीताद्भीता पलायते| स्वेनैव मनसाप्यज्ञा किलैषा विवशीकृता || ११६ ||

asato'pi janāduccairgītādbhītā palāyate| svenaiva manasāpyajñā kila eṣā vivashīkṛtā || 116 ||

सुखलवविवशा द्विषेव तप्ता हृदयगतेन निजेन चेतसैवविधुरितधिषणा न वेत्ति सत्यं तदपि कथं परिमोहितो मूढैव || ११७ ||

sukhalavavivaśā dviṣeva taptā hṛdayagatena nijena cetasaivavidhuritadhiṣaṇā na vetti satyaṃ tadapi kathaṃ parimohito mudhaiva || 117 ||