Sthiti स्थिति

श्रीवसिष्ठ उवाच | अन्नपानाङ्गनासङ्गादृते नास्तीह किंचन | शुभमस्त्विति संवादि महान्किमिव वाञ्छतु || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | annapānāṅganāsaṅgādṛte nāstīha kiṃcana | śubhamastviti saṃvādi mahānkimiva vāñchatu || 1 ||

तिर्यञ्चः पशवो मूढा ये न तुष्यन्त्यसाधवः | भोगैः कृपणसर्वस्वैरादिमध्यान्तपेलवैः || २ ||

tiryañcaḥ paśavo mūḍhā ye na tuṣyantyasādhavaḥ | bhogaiḥ kṛpaṇasarvasvairādimadhyāntapelavaiḥ || 2 ||

विश्वासं यान्ति ये लोके तैरलं नरगर्दभैःइतः केशा इतो रक्तमितीयं प्रमदातनुः || ३ ||

viśvāsaṃ yānti ye loke tairalaṃ naragardabhaiḥitaḥ keśā ito raktamitīyaṃ pramadātanuḥ || 3 ||

एतया तोषमायान्ति सारमेया न मानवाः | मृन्महीदारुतरवो देहा मांसमया अपि || ४ ||

etayā toṣamāyānti sārameyā na mānavāḥ | mṛnmahīdārutaravo dehā māṃsamayā api || 4 ||

अधो भूरम्बरं पृष्ठे किमपूर्वं सुखाय तुमात्रास्पर्शानुसारिण्यो विवेकपदभङ्गुराः || ५ ||

adho bhūrambaraṃ pṛṣṭhe kimapūrvaṃ sukhāya tumātrāsparśānusāriṇyo vivekapadabhaṅgurāḥ || 5 ||

मोहायैवापरामृष्टाः सकला लोकसंविदःसर्वस्या एव पर्यन्ते सुखाशायाश्च संस्थितम् || ६ ||

mohāyaivāparāmṛṣṭāḥ sakalā lokasaṃvidaḥsarvasyā eva paryante sukhāśāyāśca saṃsthitam || 6 ||

मालिन्यं दुःखमप्येवं ज्वालाया इव कज्जलमागमापायिनोऽनित्या मनःषष्ठेन्द्रियक्रियाः || ७ ||

mālinyaṃ duḥkhamapyevaṃ jvālāyā iva kajjalamāgamāpāyino'nityā manaḥṣaṣṭhendriyakriyāḥ || 7 ||

लता नागेन्द्रमृदिता धारयन्ति न सम्पदःपुत्रिका रक्तमांसस्य कान्तेयमिति सादरम् || ८ ||

latā nāgendramṛditā dhārayanti na saṃpadaḥputrikā raktamāṃsasya kānteyamiti sādaram || 8 ||

स्वदेहनाम्नास्थिचये श्लिष्यते मोहकक्रमःसर्वं सत्यमिदं राम स्थिरमज्ञस्य तुष्टये || ९ ||

svadehanāmnā'sthicaye śliṣyate mohakakramaḥsarvaṃ satyamidaṃ rāma sthiramajñasya tuṣṭaye || 9 ||

ज्ञस्यास्थैर्यमसत्यं च जगद्राम न तुष्टयेअभुक्तेऽपि विषा यैषा विषमूर्च्छां प्रयच्छति || १० ||

jñasyāsthairyamasatyaṃ ca jagadrāma na tuṣṭayeabhukte'pi viṣā yaiṣā viṣamūrcchāṃ prayacchati || 10 ||

तां परित्यज्य भोगास्थां स्वात्मैकत्वगतिं भज | अनात्ममयभावेन चित्तं स्थितिमुपागतम् | यदा तदैतदाजातं जगज्जालमसन्मयम् || ११ ||

tāṃ parityajya bhogāsthāṃ svātmaikatvagatiṃ bhaja | anātmamayabhāvena cittaṃ sthitimupāgatam | yadā tadaitetadājātaṃ jagajjālamasanmayam || 11 ||

वासनावशतो ब्रह्ममनसा कल्पितं वपुः | तेजसा श्रितकुड्येन हेमाभत्वमिवात्मनः || १२ ||

vāsanāvaśato brahmanmanasā kalpitaṃ vapuḥ | tejasā śritakuḍyena hemābhatvamivātmanaḥ || 12 ||

श्रीराम उवाच | वैरिञ्चपदमासाद्य मनो ब्रह्मन्महामते | इदं जगत्सुघनतां कथमानयति क्रमात् || १३ ||

śrīrāma uvāca | vairiñcapadamāsādya mano brahmanmahāmate | idaṃ jagatsughanatāṃ kathamānayati kramaāt || 13 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | गर्भतल्पात्समुत्थाय पद्मजः प्रथमः शिशुः | ब्रह्मेति शब्दमकरोद्ब्रह्मा तेन स उच्यते || १४ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | garbhatalpātsamutthāya padmajaḥ prathamaḥ śiśuḥ | brahmeti śabdamakarodbrahmā tena sa ucyate || 14 ||

संकल्पजालरूपस्य मनसा कल्पिताकृतेः | अकरोत्तस्य संकल्पलक्ष्मीः पदमथोत्तरे || १५ ||

saṃkalpajālarūpasya manasā kalpitākṛteḥ | akarottasya saṃkalpalakṣmīḥ padamathottare || 15 ||

ततः संकल्पयामास पूर्वं तेजो महाप्रभम् | शरदन्ते लताचक्रचक्रीकृतदिगन्तरम् || १६ ||

tataḥ saṃkalpayāmāsa pūrvaṃ tejo mahāprabham | śaradante latācakracakrīkṛtadigantaram || 16 ||

पक्षप्रतिमनिस्यूतकर्मणातिगुणाक्षरम् | पुञ्जपिञ्जरपर्यन्तं हेमज्ञाननिभाम्बरम् || १७ ||

pakṣapratimanisūtakarmaṇātiguṇākṣaram | puñjapiñjaraparyantaṃ hemajñānanibhāmbaram || 17 ||

जालहेमलताजालजटालनिजमन्दिरम् | कचत्प्रसरदुद्यानाकारकुण्डलमण्डितम् || १८ ||

jālahema latājāla jaṭāla nija mandiram | kacatprasara dudyānākāra kuṇḍala maṇḍitam || 18 ||

तं शरीरं मनस्तस्मिंस्ततस्तेजसि भास्वरे | आत्माकारसमाकारं भास्वरं समकल्पयत् || १९ ||

taṃ śarīraṃ manastasmiṃstataḥ tejasi bhāsvare | ātmākārasamākāraṃ bhāsvaraṃ samakalpayat || 19 ||

स ततस्तेजसस्तस्मादभ्युदेति दिवाकरः | जालमण्डलमध्यस्थो ज्वलत्कनककुण्डलः || २० ||

sa tataḥ tejasastasmādabhyudeti divākaraḥ | jālamaṇḍalamadhyastho jvalatkanakakuṇḍalaḥ || 20 ||

ज्वलज्जटाभारधरोपान्तविस्फारपावकः | ज्वालाविशालावयवः पूरिताकाशमण्डलः || २१ ||

jvalajjaṭābhāradharopāntavisphārapāvakaḥ | jvālāviśālāvayavaḥ pūritākāśamaṇḍalaḥ || 21 ||

अथ ब्रह्मा महाबुद्धिरन्यास्तास्तेजसः कलाः | अपाल्य यदसद्ब्रह्मा तरङ्गानिव सागरः || २२ ||

atha brahmā mahābuddhiranyāstāstejasaḥ kalāḥ | apālya yadasadbrahmā taraṅgāniva sāgaraḥ || 22 ||

तेऽपि संकल्पसंप्राप्तसिद्धयः समशक्तयः | यथासंकल्पितं वस्तु क्षणाद्दृष्ट्वापुरग्रतः || २३ ||

teapi saṃkalpasamprāptasiddhayaḥ samśaktayaḥ | yathāsaṃkalpitam vastu kṣaṇāddṛṣṭvāpuragratḥ || 23 ||

संकल्पयन्तो यान्यांस्ते नानाभूतगणान्बहून् | भूतेष्वन्यांस्तु तेष्वन्यांस्तेष्वन्यान्विविधानपि || २४ ||

saṃkalpayanto yānyāṃste nānābhūtagaṇānbahūn | bhūteṣvanyāṃstu teṣvanyāṃsteṣvanyānvividhānapi || 24 ||

संस्मृत्य वेदांस्तदनु यज्ञक्रमगुणान्बहून् | जगद्ग्रहादयं ब्रह्मा मर्यादां समकल्पयत् || २५ ||

saṃsmṛtya vedāṃstadanu yajñakramaguṇānbahūn | jagadgrahādayaṃ brahmā maryādāṃ samakalpayat || 25 ||

ब्राह्मं रूपमुपादाय मनोनाम महद्वपुः | तनोतीत्थमिमां दृष्टिं भूतसंततिसंकुलाम् || २६ ||

brāhmaṃ rūpamupādāya manonāma mahadvapuḥ | tanotītthamimāṃ dṛṣṭiṃ bhūtasaṃtatisaṃkulām || 26 ||

समुद्राचलवृक्षाढ्यां कृतलोकोत्तरक्रमाम् | मेरुभूपीठदिक्कुञ्जजटालोदरमण्डलाम् || २७ ||

samudrācalavṛkṣāḍhyāṃ kṛtalokottarakramām | merubhūpīṭhadikkun̄jajaṭālodaramaṇḍalām || 27 ||

सुखदुःखजराजन्ममरणस्वाधिबोधिताम् | रागद्वेषमयोद्विग्नां गुणत्रयमयात्मिकाम् || २८ ||

sukhaduḥkhajarājanmamarṇasvādhibodhitām | rāgadveṣamayodvignāṃ guṇatrayamayātmikām || 28 ||

मनोहस्तैर्विरिंचोत्थैर्यद्यथा कल्पितं पुरा | तत्तथैवाखिलं द्रष्टुं दृश्यतेऽद्यापि मायया || २९ ||

manohastairvirin̄cotthairyadyathā kalpitaṃ purā | tattathaivākhilaṃ draṣṭuṃ dṛśyate'dyāpi māyayā || 29 ||

इत्थं सर्वेषु भूतेषु केषुचित्त्वथवा पुनः | संकल्पयति संसारं परं पश्यति चित्स्थितम् || ३० ||

itthaṃ sarveṣu bhūteṣu keṣucittvathavā punaḥ | saṃkalpayati saṃsāraṃ paraṃ paśyati citsthitam || 30 ||

मोह एवंमयो मिथ्या जागतः स्थिरतां गतः | संकल्पनेन मनसा कल्पितोऽचिरतः स्वयम् || ३१ ||

moha evaṃmayo mithyā jāgataḥ sthiratāṃ gataḥ | saṃkalpanena manasā kalpito'cirataḥ svayam || 31 ||

संकल्पवशतः सर्वाः प्रसवन्ति जगत्क्रियाः | संकल्पवशतो देवा निर्यान्ति नियतिस्थिताः || ३२ ||

saṃkalpavaśataḥ sarvāḥ prasavanti jagatkriyāḥ | saṃkalpavaśato devā niryānti niyatisthitāḥ || 32 ||

कोपितायाः प्रजानाथैर्जगत्सृष्टेः कुलोद्भवः | ब्रह्मा संचिन्तयत्येष पद्मासनगतः प्रभुः || ३३ ||

kopitāyāḥ prajānāthairjagatsṛṣṭeḥ kulodbhavaḥ | brahmā saṃcintayatyēṣa padmāsanagataḥ prabhuḥ || 33 ||

मनःस्पन्दनमात्रेण चित्रं चित्तं यदुत्थितम् | सृष्टिर्वा भोगिनी स्फारा व्यवहारविकारिणी || ३४ ||

manaḥspandanamātreṇa citraṃ cittaṃ yadutthitam | sṛṣṭirvā bhoginī sphārā vyavahāravikāriṇī || 34 ||

रुद्रोपेन्द्रमहेन्द्राद्या शैलसागरसंकुला | पातालरोदोदिक्स्वर्गमार्गसंकटकोटरा || ३५ ||

rudropendramahēndrādyā śailasāgarasaṅkulā | pātālarododiksvargamārgasaṅkaṭakoṭarā || 35 ||

संकल्पजालमत्यन्तं मयेदमभितस्ततम् | अधुनाविरतोऽस्म्यस्माद्विकल्पोल्लासनक्रमात् || ३६ ||

saṃkalpajālamatyantaṃ mayedamabhitastatam | adhunāvirato'smyasmādvikalpollāsanakramāt || 36 ||

इति निश्चित्य विरतः कल्पनानर्थसंकटात् | अनादिमत्परं ब्रह्म स्मरत्यात्मानमात्मना || ३७ ||

iti niścitya virataḥ kalpanānarthasaṃkaṭāt | anādimatparaṃ brahma smaratyātmānamātmanā || 37 ||

तमासाद्य तदाभासे पदे गलितमानसे | सुखं तिष्ठति शान्तात्मा तल्पेऽधः श्रमवानिव || ३८ ||

tamāsādya tadābhāse pade galitamānase | sukhaṃ tiṣṭhati śāntātmā talpe'dhaḥ śramavāniva || 38 ||

निर्ममो निरहंकारः परां शान्तिमुपागतः | अविक्षुब्ध इवाम्भोधिरात्मनात्मनि तिष्ठति || ३९ ||

nirmamo nirahaṃkāraḥ parāṃ śāntimupāgataḥ | avikṣubdha ivāmbhodhirātmanātmani tiṣṭhati || 39 ||

ध्यानात्कदाचिद्भगवान्स्वयं विरमति प्रभुः | बन्धनात्सलिलस्यन्दात्सौम्यत्वादिव वारिधिः || ४० ||

dhyānātkadācidbhagavānsvayaṃ viramati prabhuḥ | bandhanātsalilasyandātsaumyatvādiva vāridhiḥ || 40 ||

विचारयति संसारं सुखदुःखसमन्वितम् | आशापाशशतैर्बद्धं रागद्वेषभयातुरम् || ४१ ||

vicārayati saṃsāraṃ sukhaduḥkhasamanvitam | āśāpāśaśatairbaddhaṃ rāgadveṣabhayāturam || 41 ||

ततः स करुणाक्रान्तमना भूतविभूतये | करोतीह महार्थानि शास्त्राणि विविधानि च || ४२ ||

tataḥ sa karuṇākrāntamanā bhūtavibhūtaye | karotīha mahārthāni śāstrāṇi vividhāni ca || 42 ||

अध्यात्मज्ञानगर्भाणि वेदवेदाङ्गसंग्रहम् | पुराणादीनि चान्यानि मुक्तये सर्वदेहिनाम् || ४३ ||

adhyātmajñānagarbhāṇi vedavedāṅgasaṃgraham | purāṇādīni cānyāni muktaye sarvadehinām || 43 ||

पुनस्तत्पदमालम्ब्य परमापद्विनिर्गतः | स्वस्थस्तिष्ठति शान्तात्मा निर्मन्दर इवार्णवः || ४४ ||

punastatpadamālambya paramāpadvinirgataḥ | svasthaṣtiṣṭhati śāntātmā nirmandara ivārṇavaḥ || 44 ||

अवलोक्य जगच्चेष्टां मर्यादां विनियोज्य च | ब्रह्मा कमलपीठस्थः पुनः स्वात्मनि तिष्ठति || ४५ ||

avalokya jagacceṣṭāṃ maryādāṃ viniyojya ca | brahmā kamalapīṭhasthaḥ punaḥ svātmani tiṣṭhati || 45 ||

कदाचित्केवलं सर्वसंकल्पपरिहीनया | यदृच्छयानुग्रहार्थं लोकक्रमवदास्थितः || ४६ ||

kadācitkevalaṃ sarvasaṃkalpaparihīnayā | yadṛcchayānugrahārthaṃ lokakramavadāsthitaḥ || 46 ||

नार्जवं नास्य संत्यागो वपुषो नच संग्रहः | नाना न चेतनं नेह न स्थितिर्नास्थितिः स्थिता || ४७ ||

nārjavaṃ nāsya saṃtyāgo vapuṣo na ca saṃgrahaḥ | nānā na cetanaṃ neha na sthitirnāsthitiḥ sthitā || 47 ||

सर्वभावसमारम्भः समः सर्वासु वृत्तिषु | परिपूर्णार्णवाकारो मुक्तशेषोऽवतिष्ठते || ४८ ||

sarvabhāvasamārambhaḥ samaḥ sarvāsu vṛttiṣu | paripūrṇārṇavākāro muktśeṣo'vatiṣṭhate || 48 ||

कदाचित्केवलं सर्वसंकल्पपरिहीनया | यदृच्छयानुग्रहार्थ लोकानां प्रतिबुध्यते || ४९ ||

kadācitkevalaṃ sarvasaṃkalpaparihīnayā | yadṛcchayānugrahārtha lokānāṃ pratibudhyate || 49 ||

एषाब्राह्मी स्थितिः पुण्या या मयोक्ता महामते | यातां विधिसुरानीकौ तामेतां सात्त्विकीमपि || ५० ||

eṣābrāhmī sthitiḥ puṇyā yā mayoktā mahāmate | yātāṃ vidhisurānīkau tāmetāṃ sāttvikīmapi || 50 ||

चित्सर्गोपरमाकाशे ब्रह्मणो यन्मनःफलम् | उदेति प्रथमः सैव ब्रह्मत्वं समवाश्नुते || ५१ ||

citsargoparamākāśe brahmaṇo yanmanaḥphalam | udeti prathamaḥ saiva brahmatvaṃ samavāśnute || 51 ||

सर्गे स्थितिं गते त्वन्या योदेति कल्पनापरा | सा व्योमानिलमाश्रित्य प्रविश्यौषधिपल्लवान् || ५२ ||

sarge sthitiṃ gate tvanyā yodeti kalpanāparā | sā vyomānilamāśritya praviśyauṣadhipallavān || 52 ||

काचित्सुरत्वमायाति काचिदायाति यक्षताम् | उदेति प्रथमं सैषा ब्रह्मत्वं समवाश्नुते || ५३ ||

kācitsuratvamāyāti kācidāyāti yakṣatām | udeti prathamaṃ saiṣā brahmatvaṃ samavāśnute || 53 ||

या यत्सत्त्वं समन्वेति सा तदेवाशु जायते | जाता संसर्गवशतस्तस्मिन्नेव च जन्मनि | बध्यते मुच्यते वासौ स्वयमन्वारभेदतः || ५४ ||

yā yatsattvaṃ samanveti sā tadevāśu jāyate | jātā saṃsargavaśatastasminneva ca janmani | badhyate mucyate vāsau svayamanvārabhedataḥ || 54 ||

इत्थं गतास्थितिरियं किल रामभद्र सृष्टिः स्फुटप्रकटसंकटकर्मलब्धा | आविर्भवेद्विविधवेगविहारभारसंरम्भगर्भविधृता कलनापदे सा || ५५ ||

itthaṃ gatāsthitiriyam kila rāmabhadra sṛṣṭiḥ sphuṭaprakaṭasaṅkaṭakarmalabdhā | āvirbhavedvividhavegavihārabhārasaṃrambhagarbhavidhṛtā kalanāpade sā || 55 ||