Utpatti, Chapter 80 उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच । महानिशि महारण्ये महाराक्षसकन्यया । इति प्रोक्ते महाप्रश्ने महामन्त्री गिरं ददौ || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | mahāniśi mahāraṇye mahārākṣasakaṇyayā | iti prokte mahāpraśne mahāmantrī giraṃ dadau || 1 ||

मन्त्र्युवाच । शृणु तोयदसंकाशे प्रश्नमेतं भिनद्मि ते । अनुक्रमात्मकं मत्तं गजेन्द्रमिव केसरी || २ ||

mantryuvāca | śṛṇu toya dasaṃkāśe praśnametaṃ bhinadmi te | anukramātmakaṃ mattaṃ gajendramiva kesarī || 2 ||

भवत्या परमात्मैष कथितः कमलेक्षणे । अनयैव वचोभङ्ग्या प्रश्नविद्बोधयोग्यया || ३ ||

bhavatyā paramātmaiṣa kathitaḥ kamalekṣaṇe | anayaiva vacobhaṅgyā praśnavidbodhayogyayā || 3 ||

अनाख्यत्वादगम्यत्वान्मनः षष्ठेन्द्रियस्थितेः । चिन्मात्रमेवमात्माणुराकाशादपि सूक्ष्मकः || ४ ||

anākhyatvādagamyatvānmanaḥ ṣaṣṭhendriyasthiteḥ | cinmātramevamātmāṇurākāśādapi sūkṣmakaḥ || 4 ||

चिदणोः परमस्यान्तः सदिवासदिवापि वा । बीजेऽन्तर्द्रुमसत्तेव स्फुरतीदं जगत्स्थितम् || ५ ||

cidāṇoḥ paramasyāntaḥ sadivāsadivāpi vā | bīje'ntardrumasatteva sphuratīdaṃ jagatsthitam || 5 ||

सत्किंचिदनुभूतित्वात्सर्वात्मकतया स्वतः | तदात्मकतया पूर्वं भावाः सत्तां किलागताः || ६ ||

satkicidanubhūtitvātsarvātmakatayā svataḥ | tadātmakatayā pūrvaṃ bhāvāḥ sattāṃ kilāgatāḥ || 6 ||

आकाशं बाह्यशून्यत्वादनाकाशं तु चित्त्वतः | अतीन्द्रियत्वान्नो किंचित्स एवाणुरनन्तकः || ७ ||

ākāśaṃ bāhyaśūnyatvādanākāśaṃ tu cittvataḥ | atīndriyatvānno kiṃcitsa evāṇuranantakaḥ || 7 ||

सर्वात्मकत्वाद्भुक्ते च तेन किंचिन्न किंचन | चिदणोः प्रतिभा सा स्यादेकस्यानेकतोदिता | असत्येव यथा हेम्नः कटकादि तथा परे || ८ ||

sarvātmakatvādbhukte ca tena kiṃcinnna kiṃcana | cidaṇoḥ pratibhā sā syādekasyānekatoditā | asatyeva yathā hemnnaḥ kaṭakādi tathā pare || 8 ||

एषोऽणुः परमाकाशः सूक्ष्मत्वादप्यलक्षितः | मनःषष्ठेन्द्रियातीतः स्थितः सर्वात्मकोऽपि सन् || ९ ||

eṣo'ṇuḥ paramākāśaḥ sūkṣmatvādapyalakṣitaḥ | manaḥṣaṣṭhendriyātītaḥ sthitaḥ sarvātmako'pi san || 9 ||

सर्वात्मकत्वान्नैवासौ शून्यो भवति कर्हिचित् | यदस्ति न तदस्तीति वक्ता मन्ता इति स्मृतः || १० ||

sarvātmakatvānnaivāsau śūnyo bhavati karhicit | yadasti na tadastīti vaktā mantā iti smṛtaḥ || 10 ||

कयाचिदपि युक्त्येह सतोऽसत्त्वं न युज्यते । सर्वात्मा स्वात्मगुप्तेन अपूरेणेव दृश्यते ॥ || ११ ||

kayācidapi yuktyeha satō'sattvaṃ na yujyate | sarvātmā svātmaguptena apūreṇeva dṛśyate || 11 ||

चिन्मात्राणुः स एवेह सर्वं किंचिन्मनःस्थितम् । न किंचिदिन्द्रियातीत रूपत्वादमलः स्थितः ॥ || १२ ||

cinmātrāṇuḥ sa eveha sarvaṃ kiṃcinmanaḥsthitam | na kiṃcidindriyātīta rūpatvādamalaḥ sthitaḥ || 12 ||

स एव चैकोऽनेकश्च सर्वसत्त्वात्मवेदनात् । स एवेदं जगद्धत्ते जगत्कोशस्तथैव हि ॥ || १३ ||

sa eva caiko'nekaśca sarvasattvātmavedanāt | sa evedam jagaddhatte jagatkośastathaiva hi || 13 ||

इमाश्चित्तमहाम्भोधौ त्रिजगल्लववीचयः । प्रज्ञास्तस्मिन्कचन्त्यप्सु द्रवत्वाच्चक्रता इव ॥ || १४ ||

imāścittamahāmbhodhau trijagallavavīcayaḥ | prajñāstasminkacantyapsu dravatvāccakratā iva || 14 ||

सोऽहं भवानेव भवान्संपन्नोऽद्वैतवेदनात् । स भवान्न भवेन्नाहं जातो बोधबृहद्वपुः ॥ || १६ ||

so'haṃ bhavāneva bhavānsaṃpanno'dvaitavedanāt | sa bhavānna bhavennāhaṃ jāto bodhabṛhadvapuḥ || 16 ||

त्वंताहंतात्मकं सर्वं विनिगीर्यावबोधतः | न त्वं नाहं न सर्वं च सर्वं वा भवति स्वयम् || १७ ||

tvaṃtāhaṃtātmakaṃ sarvaṃ vinigīryāvabodhataḥ | na tvaṃ nāhaṃ na sarvaṃ ca sarvaṃ vā bhavati svayam || 17 ||

गच्छन्न गच्छत्येषोऽणुर्योजनौघगतोऽपि सन् | संवित्त्या योजनौघत्वं तस्याणोरन्तरे स्थितम् || १८ ||

gacchann na gacchatyeṣo'ṇuryojanaughagato'pi san | saṃvittyā yojanaughatvaṃ tasyāṇorantare sthitam || 18 ||

न गच्छत्येष यातोऽपि संप्राप्तोऽपि च नागतः | स्वसत्ताकाशकोशान्तर्वासित्वाद्देशकालयोः || १९ ||

na gacchatyeṣa yāto'pi saṃprāpto'pi ca nāgataḥ | svasattākāśakośāntarvāsitvādddeśakālayoḥ || 19 ||

गम्यं यस्य शरीरस्थं क्व किलासौ प्रयाति हि | कुचकोटरगः पुत्रः किं मात्रान्यत्र वीक्ष्यते || २० ||

gamyaṃ yasya śarīrasthaṃ kva kilāsau prayāti hi | kucakoṭaragaḥ putraḥ kiṃ mātrānyatra vīkṣyate || 20 ||

गम्यो यस्य महादेशो यावत्संभवमक्षयः | अन्तस्थः सर्वकर्तुर्हिं स कथं क्वेव गच्छति || २१ ||

gamyo yasya mahādeśo yāvatsaṃbhavamakṣayaḥ | antasthaḥ sarvakarturhiṃ sa kathaṃ kveva gacchati || 21 ||

यथा देशान्तरप्राप्ते कुम्भे वक्त्रसमुद्रिते| तदाकाशस्य गमनागमने न तथात्मनः || २२ ||

yathā deśāntaraprāpte kumbhe vaktrasamudrite| tadākāśasya gamanāgamane na tathātmanaḥ || 22 ||

चित्तता स्थाणुता स्वान्तर्यदा स्तोऽनुभवात्मिके| चेतनस्य जडस्यैव तदासौ द्वयमेव च || २३ ||

cittatā sthāṇutā svāntaryadā sto'nubhavātmike| cetanasyajadasyaiva tadāsau dvayameva ca || 23 ||

यदा चेतनपाषाणसत्तैकात्मैकचिद्वपुः| तदा चेतन एवासौ पाषाण इव राक्षसि || २४ ||

yadā cetanapāṣāṇasattaikātmaikacidvapuḥ| tadā cetana evāsau pāṣāṇa iva rākṣasi || 24 ||

परमव्योम्न्यनाद्यन्ते चिन्मात्रपरमात्मना| विचित्रं त्रिजगच्चित्रं तेनेदमकृतं कृतम् || २५ ||

paramavyomnyanādyante cinmātraparamātmanā| vicitraṃ trijagaccitraṃ tenedaṃkṛtaṃ kṛtam || 25 ||

तत्संवित्त्या वह्निसत्ता तेनात्यक्तानलाकृतिः| सर्वगोऽप्यदहत्येव स जगद्द्रव्यपावकः || २६ ||

tatsaṃvittyā vahnisattā tenātyaktānalākṛtiḥ| sarvago'pyadahatyeva sa jagaddravyapāvakaḥ || 26 ||

प्रज्वलद्भास्वराकारान्निर्मलाद्गगनादपिप्रज्वलच्चेतनैकात्मा तस्मादग्निः स जायते || २७ ||

prajvaladbhāsvarākārānnirmalādgaganādapiprajvalaccetanaikātmā tasmādagniḥ sa jāyate || 27 ||

संवेदनाद्यदर्कादिप्रकाशस्य प्रकाशकःन नश्यत्यात्मभारूपो महाकल्पाम्बुदैरपि || २८ ||

saṃvedanādyadarkādiprakāśasya prakāśakaḥna naśyatyātmabhārūpo mahākalpāmbudairapi || 28 ||

अनेत्रलभ्योऽनुभवरूपो हृद्गृहदीपकःसर्वसत्ताप्रदोऽनन्तः प्रकाशः परमः स्मृतः || २९ ||

anetralabhyo'nubhavarūpo hṛdgṛhadīpakaḥsarvasattāprado'nantaḥ prakāśaḥ paramaḥ smṛtaḥ || 29 ||

प्रवर्ततेऽस्मदालोको मनःषष्ठेन्द्रियातिगात्येनान्तरापि वस्तूनां दृष्टा दृश्यचमत्कृतिः || ३० ||

pravartate'smadāloko manaḥṣaṣṭhendriyātigātyenāntarāpi vastūnāṃ dṛṣṭā dṛśyacamatkṛtiḥ || 30 ||

लतागुल्माङ्कुरादीनामनक्षाणां च पोषकःउत्सेधवेदनाकारः प्रकाशोऽनुभवात्मकः || ३१ ||

latāgulmāṅkurādīnāmanakṣāṇāṃ ca poṣakaḥutsedhavedanākāraḥ prakāśo'nubhavātmakaḥ || 31 ||

कालाकाशक्रियासत्ता जगत्तत्रास्ति वेदने | स्वामी कर्ता पिता भोक्ता आत्मत्वाच्च न किंचन || ३२ ||

kālākāśakriyāsattā jagattatrāsti vedane | svāmī kartā pitā bhoktā ātmatvācca na kiṃcana || 32 ||

अणुत्वमजहत्सोऽणुर्जगद्रत्नसमुद्गकः | मातृमानप्रमेयात्म जगन्नास्तीति केवले || ३३ ||

aṇutvamajahatsō'ṇurjagadrātnaśamudgakaḥ | mātṛmānaprameyātma jagannāstīti kevale || 33 ||

स एव सर्वजगति सर्वत्र कचति स्फुटम् | यदा जगत्त्समुद्गेऽस्मिंस्तदासौ परमो मणिः || ३४ ||

sa eva sarvajagati sarvatra kacati sphuṭam | yadā jagattsamudge'smiṃstadāsau paramo maṇiḥ || 34 ||

दुर्बोधत्वात्तमः सोऽणुश्चिन्मात्रत्वात्प्रकाशदृक् | सोऽस्ति संवित्तिरूपत्वादक्षातीतस्तथा न सन् || ३५ ||

durbodhatvāttamaḥ sō'ṇuścinmātratvātprakāśadṛk | sō'sti saṃvittirūpatvādakṣātītastathā na san || 35 ||

दूरे सोऽनक्षलभ्यत्वाच्चिदूपत्वान्न दूरगः | सर्वसंवेदनाच्छैलो ह्यसावेवाणुरेव सन् || ३६ ||

dūre sō'nakṣalabhyatvāccidūpatvānna dūragaḥ | sarvasaṃvedanācchailo hyasāvevāṇureva san || 36 ||

तत्संवेदनमात्रं यत्तदिदं भासते जगत्न सत्यमस्ति शैलादि तेनाणावेव मेरुता || ३७ ||

tatsaṃvedanamātraṃ yattadidaṃ bhāsate jagatna satyamasti śailādi tenāṇāveva merutā || 37 ||

निमेषप्रतिभासो हि निमेष इति कथ्यतेकल्पेति प्रतिभासो हि कल्पशब्देन कथ्यते || ३८ ||

nimeṣapratibhāso hi nimeṣa iti kathyatekalpeti pratibhāso hi kalpaśabdena kathyate || 38 ||

कल्पक्रियाविलासो हि निमेषः प्रतिभासतेबहुयोजनकोटिस्थं मनस्येव महापुरम् || ३९ ||

kalpakriyāvilāso hi nimeṣaḥ pratibhāsatebahuyojanakoṭisthaṃ manasyeva mahāpuram || 39 ||

निमेषजठरे कल्पसंभवः समुदेति हिमहानगरनिर्माणं मुकुरेऽन्तरिवामले || ४० ||

nimeṣajaṭhare kalpasaṃbhavaḥ samudeti himahānagaranirmāṇaṃ mukure'ntarivāmale || 40 ||

निमेषकल्पशैलादिपूरयोजनकोटयःयत्राणावेव विद्यन्ते तत्र द्वैतैक्यते कुतः || ४१ ||

nimeṣakalpaśailādipūrayojanakoṭayaḥyatrā'ṇāveva vidyante tatra dvaitaikyate kutaḥ || 41 ||

कृतवान्प्रागिदमहमिति बुद्धावुदेति हि | क्षणात्सत्यमसत्यं च दृष्टान्तः स्वप्नविभ्रमः || ४२ ||

kṛtavānprāgidamahamiti buddhāvudeti hi | kṣaṇātsatyamasatyaṃ ca dṛṣṭāntaḥ svapnavibhramaḥ || 42 ||

दुःखे कालः सुदीर्घो हि सुखे लघुतरः सदा | रात्रिर्द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रस्य चोदिता || ४३ ||

duḥkhe kālaḥ sudrīgho hi sukhe laghutaraḥ sadā | rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandrasya coditā || 43 ||

निश्चयो य उदेत्यन्तः सत्यात्मा सत्य एव च | हेम्नीव कटकादित्वं स एव चिति राजते || ४४ ||

niścayo ya udetyantaḥ satyātmā satya eva ca | hemnīva kaṭakāditvaṃ sa eva citi rājate || 44 ||

न निमेषोऽस्ति नो कल्पो नादूरं न च दूरता | चिदणुप्रतिभैवैवं स्थितान्यान्यान्यवस्तुवत् || ४५ ||

na nimeṣo'sti no kalpo nādūraṃ na ca dūratā | cidaṇupratibhaivaivam sthitānyānyānyavastuvat || 45 ||

प्रकाशतमसोर्दूरादूरयोः क्षणकल्पयोः | एकचिद्देहयोरेव न भेदोऽस्ति मनागपि || ४६ ||

prakāśatamasordūrādūrayoḥ kṣaṇakalpayoḥ | ekaciddehayoreva na bhedo'sti manāgapi || 46 ||

प्रत्यक्षमक्षसारत्वादप्रत्यक्षं ततोऽतिगम्दृश्यत्वेनैष वोदेति चेता द्रष्टैव सद्वपुः || ४७ ||

pratyakṣamakṣasāratvādapratyakṣaṃ tato'tigamdṛśyatvenaiṣa vodeti cetā draṣṭaiva sadvapuḥ || 47 ||

यावत्कटकसंवित्तिस्तावन्नास्तीव हेमतायावच्च दृश्यतापत्तिस्तावन्नास्तीव सा कला || ४८ ||

yāvatkaṭakasaṃvittistāvannāstīva hematāyāvacca dṛśyatāpattistāvannāstīva sā kalā || 48 ||

कटकत्वेऽकृतेऽदृष्टे सुवर्णत्वमिवाततम्केवलं निर्मलं शुद्धं ब्रह्मैव परिदृश्यते || ४९ ||

kaṭakatve'kṛte'dṛṣṭe suvarṇatvamivātatamkevalaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ brahmaiva paridṛśyate || 49 ||

सर्वत्वादेव सद्रूपो दुर्लक्ष्यत्वादसद्वपुःचेतनश्चेतनात्मत्वाच्चेत्यासंभवतस्त्वचित् || ५० ||

sarvatvādeva sadrūpo durlakṣyatvādasadvapuḥcetanaścetanātmatvāccetyāsaṃbhavatastvacit || 50 ||

चिच्चमत्कारमात्रात्मन्यस्मिंश्चित्प्रतिभात्मनिजगत्यनिलवृक्षाभे चिच्चेत्यकलने कुतः || ५१ ||

ciccamatkāramātrātmanyasmiṃścitpratibhātmanijagatyanilavṛkṣābhe ciccetyakalane kutaḥ || 51 ||

यथा तापस्य पीनस्य भासनं मृगतृष्णिका एवं पीवरमद्वैतं तथा चिद्भासनं जगत् || ५२ ||

yathā tāpasyā pīnasya bhāsanaṃ mṛgatṛṣṇikā evaṃ pīvaramadvaitaṃ tathā cidbhāsanaṃ jagat || 52 ||

अर्कांशुभिः सूक्ष्मतरनिर्माणं यदनामयम् अस्तितानास्तिते तत्र कल्पादेरिव कैव धीः || ५३ ||

arkāṃśubhiḥ sūkṣmataranirmāṇaṃ yadanāmayam astitānāstite tatra kalpāderiva kaiva dhīḥ || 53 ||

माययांशुकणाङ्के खे यथा कचति काञ्चनम् तथा जगदिदं भाति चिच्चेत्यकलने कुतः || ५४ ||

māyayāṃśukṇāṅke khe yathā kacati kāñcanam tathā jagadidaṃ bhāti cicchetyakalane kutaḥ || 54 ||

स्वप्नगन्धर्वसंकल्पनगरे कुड्यवेदनम् न सन्नासद्यथा तद्वद्विद्धि दीर्घभ्रमं जगत् || ५५ ||

svapnagandharvasaṃkalpanagare kuḍyavedanam na sannāsadyathā tadvadviddhi dīrghabhramaṃ jagat || 55 ||

तथा चैवंविधन्यायभावनाभ्यासनिर्मलात् चिदाकाशेन निर्याति यथा भूतार्थदर्शिनः || ५६ ||

tathā caivaṃvidhanyāyabhāvanābhyāsanirmalāt cidākāśena niryāti yathā bhūtārthadarśinaḥ || 56 ||

न कुड्याकाशयोर्भेदो दृश्यसंवेदनादृते | आब्रह्मजीवकलनाद्यद्रूढं रूढमेव च || ५७ ||

na kuḍyākāśayorbhedo dṛśyasaṃvedanādṛte | ābrahmajīvakalanādyadrūḍhaṃ rūḍhameva ca || 57 ||

प्रतिभासाच्चिदाकाशे सत्त्वशून्यं भवन्ति ताः | प्रकचन्ति ह्यनिर्भाव्याः प्रभापिण्ड इव प्रभाः || ५८ ||

pratibhāsāccidākāśe sattvaśūnyaṃ bhavanti tāḥ | prakacanti hyanirbhāvyāḥ prabhāpiṇḍa iva prabhāḥ || 58 ||

पृथक्तामतिभासस्य स्वचमत्कारयोगतः | सर्वात्मिका हि प्रतिभा परा वृक्षात्मबीजवत् || ५९ ||

pṛthaktāmatibhāsasya svacamatkārayogataḥ | sarvātmikā hi pratibhā parā vṛkṣātmabījavat || 59 ||

बीजमन्तस्थवृक्षत्वं नानाऽनाना यथैकदृक् | तथाऽसंख्यजगद्ब्रह्म शान्तमाकाशकोशवत् || ६० ||

bījamantasthavṛkṣatvaṃ nānā'nānā yathaikadṛk | tathā'saṃkhyajagadbrahma śāntamākāśakośavat || 60 ||

बीजस्यान्तस्थवृक्षस्य व्योमाद्वैता स्थितिर्यथा | ब्रह्मणोऽन्तस्थजगतः साक्षित्वाच्चित्स्थितिस्तथा || ६१ ||

bījasya antasthavṛkṣasya vyomādvaitā sthitiryathā | brahmaṇo'ntasthajagataḥ sākṣitvāccitsthitis tathā || 61 ||

शान्तं समस्तमजमेकमनादिमध्यं नेहास्ति काचन कलाकलना कथंचित् | निर्द्वन्द्वशान्तमतिरेकमनेकमच्छमाभासरूपमजमेकविकासमास्ते || ६२ ||

śāntaṃ samastamajamekamanādimadhyaṃ nehāsti kācana kalākalanā kathaṃcit | nirdvandvaśāntamatirekamanekamacchamābhāsarūpamajamekavikāsamāste || 62 ||