Utpatti उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच | अथ भूधरशृङ्गाभा सा महाकृष्णराक्षसी | कज्जलाम्बुदलेखेव तानवं गन्तुमुद्यता || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | atha bhūdharaśṛṅgābhā sā mahākṛṣṇarākṣasī | kajjalāmbudalekheva tānavam gantumudyatā || 1 ||

बभूवाभ्रोपमाकारा ततो विटपरूपिणी | पुंस्प्रमाणा ततोऽप्यासीदथाभूद्धस्तमात्रिका || २ ||

babhūvābhropamākārā tato viṭaparūpiṇī | puṃspramāṇā tato'pyāsīdathābhūddhastamātrīkā || 2 ||

ततः प्रादेशमात्रा सा ततोऽप्यङ्गुलिरूपिणी | ततो माषशमीतुल्या ततः सूची बभूव ह || ३ ||

tataḥ prādeśamātrā sā tato'pyaṅgulirūpiṇī | tato māṣaśamītulyā tataḥ sūcī babhūva ha || 3 ||

ततः कौशेयसूचित्वं पद्मकेसरसुन्दरी | प्राप सा शिखराकारा संकल्पाद्रिरिवाणुताम् || ४ ||

tataḥ kauśeyasūcitvaṃ padmakesarasundarī | prāpa sā śikharākārā saṃkalpādririvāṇutām || 4 ||

रराज सूचिका कृष्णा सूक्ष्मायसमनायसी | पुर्यष्टकेन चलिता व्योमगा व्योमवासिनी || ५ ||

rarāja sūcikā kṛṣṇā sūkṣmāyasamanāyasī | puryaṣṭakena calitā vyomagā vyomavāsinī || 5 ||

सूची दृश्यत एवासौ नत्वयो नाम विद्यतेसंविद्भ्रमकुले चैषा स्वल्पसूचीव लक्ष्यते || ६ ||

sūcī dṛśyata evāsau natvayo nāma vidyatesaṃvidbhramakule caiṣā svalpasūcīva lakṣyate || 6 ||

रत्नसूचीव मसृणा मनोमननसंयुतावैदूर्यरश्मिलेखेव भानुसंतानसुन्दरी || ७ ||

ratnasūcīva masṛṇā manomananasaṃyutāvaidūryaraśmilekheva bhānusaṃtānasundarī || 7 ||

कज्जलाम्भोदसंकल्कलतेव पवनाहृतासूक्ष्मरन्ध्रेक्षणस्वच्छदृष्टज्योतिःकनीनिका || ८ ||

kajjalāmbhodasaṃkalkalateva pavanāhṛtāsūkṣmarandhrekṣaṇasvacchadṛṣṭajyotiḥkanīnikā || 8 ||

सुमुखग्राह्यरूपेण श्लक्ष्णपुच्छशिखाणुनातदा वैपुल्यशान्त्यर्थं परं मौनव्रतं गता || ९ ||

sumukhagrāhyarūpeṇa ślakṣṇapucchaśikhāṇunātadā vaipulyaśāntyarthaṃ paraṃ maunavrataṃ gatā || 9 ||

सुदूराद्दीपवदृष्टं खतन्मात्रत्वमागतादूरादेव मनोज्ञेन प्रोद्गिरन्ती मुखेन खम् || १० ||

sudūrāddīpavadṛṣṭaṃ khatanmātratvamāgatādūrādeva manojñena prodgirantī mukhena kham || 10 ||

कुञ्चितेक्षणसंदृश्या दीर्घदीपांशुकोमलासद्यःस्नातसमुत्सन्नबालवालविलासिनी || ११ ||

kuñcitekṣaṇasaṃdṛśyā dīrghadīpāṃśukomalāsadyaḥsnātasamutsannabālavālavilāsinī || 11 ||

तन्तुर्बिसादिवोड्डीना बाह्यसंचारकौतुकात् | ब्रह्मनाडिरिवोद्युक्ता बहीरन्ध्रं सुसुन्दरी || १२ ||

tanturbisādivoḍḍīnā bāhyasaṃcārakautukāt | brahmanāḍirivodyuktā bahīrandhraṃ susundarī || 12 ||

नियतेन्द्रियशक्तिः सा जीवेनैव बहिःस्थिता | बौद्धतार्किकविज्ञानसंतानवदलक्षिता || १३ ||

niyatendriyaśaktiḥ sā jīvenaiva bahiḥsthitā | bauddhatārkikavijñānasantānavadalakṣitā || 13 ||

शून्यसिद्धार्थसविका रन्ध्रानीलमयाऽरवा | अदृश्यया जीवसूच्या संततानुसृता स्थिता || १४ ||

śūnyasiddhārthasavikā randhrānīlamayā'ravā | adṛśyayā jīvasūcyā saṃtatānusṛtā sthitā || 14 ||

कलाकलनधर्मिण्या वासनामात्रसारया | क्षीणदीपांशुसूचीवत्तीक्ष्णयानुपलभ्यया || १५ ||

kalākalanadharmiṇyā vāsanāmātrasārayā | kṣīṇadīpāṃśusūcīvattīkṣṇayānupalabhyayā || 15 ||

ग्रासार्थं सूचितां याता सैवास्था नोपयुज्यतेविचारितं तया नैतदहो मौर्ख्यविजृम्भितम् || १६ ||

grāsārthaṃ sūcitāṃ yātā saivāsthā nopayujyatevicāritaṃ tayā naitadaho maurkhyavijṛmbhitam || 16 ||

साग्रा संचिन्तयामास न सूचीरूपतुच्छताम्चित्तमीहितमेवैकं पश्यन्त्यास्ते निरर्थकम् || १७ ||

sāgrā saṃcintayāmāsa na sūcīrūpatucchatāmcittamīhitamevaikaṃ paśyantyāste nirarthakam || 17 ||

अविचार्यैव सूचित्वं तया मूढधियाऽस्थितम्नानर्थबुद्धेः स्फुरति पूर्वापरविचारणा || १८ ||

avicāryaiva sūcitvaṃ tayā mūḍhadhiyā''sthitamnānarthabuddheḥ sphurati pūrvāparavicāraṇā || 18 ||

स्वार्थक्रियोग्रसामर्थ्याद्याति भावनयान्यताम्पदार्थोऽभिमतांशाढ्यो निःश्वासेनेव दर्पणः || १९ ||

svārthakriyograsāmarthyādyāti bhāvanayānyatāmpadārtho'bhimatāṃśāḍhyo niḥśvāseneva darpaṇaḥ || 19 ||

सूचीभावं प्रपन्नायास्त्यजन्त्याः पीवरं वपुःमहामरणमप्यस्या राक्षस्याः सुसुखं स्थितम् || २० ||

sūcībhāvaṃ prapannāyāstyajantyāḥ pīvaraṃ vapuḥmahāmaraṇamapyasyā rākṣasyāḥ susukhaṃ sthitam || 20 ||

एकवस्त्वतिरागाणामहो नु विषमा गतिः| देहोऽपि तृणवत्त्यक्तो राक्षस्या निजयेच्छया || २१ ||

ekavastvatirāgāṇāmaho nu viṣamā gatiḥ| deho'pi tṛṇavattyakto rākṣasyā nijayecchayā || 21 ||

एकवस्त्वतिगन्धेन भ्रश्यन्त्यन्या हि संविदः| राक्षस्या ग्रासगन्धेन देहनाशोऽपि नेक्षितः || २२ ||

ekavastvatigandhena bhrasyantyanyā hi saṃvidaḥ| rākṣasyā grāsagandhena dehanāśo'pi nekṣitaḥ || 22 ||

नाशोऽपि सुखयत्यज्ञमेकवस्त्वतिरागिणम्| सूचीभूता विदेहापि परितुष्टैव राक्षसी || २३ ||

nāśo'pi sukhayatyajñamekavastvatirāgiṇam| sūcībhūtā videhāpi parituṣṭaiva rākṣasī || 23 ||

अन्या वभूव लग्ना सा तथा जीवविषूचिका| व्योमात्मिका निराकारा व्योमवृत्तिशरीरका || २४ ||

anyā vabhūva lagnā sā tathā jīvaviṣūcikā| vyomātmikā nirākārā vyomavṛttiśarīrakā || 24 ||

तेजस्तनुप्रवाहाभा प्राणतन्तुमयात्मिका| मूलसंवेदनाकारा चन्द्रार्कांशुकसुन्दरी || २५ ||

tejastanupravāhābhā prāṇatantumayātmikā| mūlasaṃvedanākārā candrārkāṃśukasundarī || 25 ||

पृथगेवासिधाराभा परमाण्ववलीय सा | कौसुमी गन्धलेखेव कला कलनरूपिणी || २६ ||

pṛthagevāsidhārābhā paramāṇvavalīya sā | kausumī gandhalekheva kalā kalanarūpiṇī || 26 ||

पापात्मिका मनोवृत्तिः सो हि तस्यास्तथा स्थिता | परप्राणवशादेव परमार्थपरायणा || २७ ||

pāpātmikā manovṛttiḥ so hi tasyāstathā sthitā | paraprāṇavaśādeva paramārthaparāyaṇā || 27 ||

एवमस्यास्तनुर्जाता सूचीद्वयमयी हि सा | नीहारांशुकवत्तन्वी कार्पासांशुसुपेलवा || २८ ||

evamasyaḥstanurjātā sūcīdvayamayī hi sā | nīhārāṃśukavattanvī kārpāsāṃśusupelavā || 28 ||

तनुद्वयेन तेनासौ प्रविश्य हृदयं नृणाम् | वेधयन्ती ततः क्रूरा प्रबभ्राम दिशो दश || २९ ||

tanudvayena tenāsau praviśya hṛdayaṃ nṛṇām | vedhayantī tataḥ krūrā prababhrāma diśo daśa || 29 ||

सर्वः स्वसंकल्पवशाल्लघुर्भवति वा गुरुः | कर्कट्योग्रं वपुस्त्यक्त्वा सूचीत्वमुररीकृतम् || ३० ||

sarvaḥ svasaṃkalpavaśāllaghurbhavati vā guruḥ | karkaṭyograṃ vapustyaktvā sūcītvamurarīkṛtam || 30 ||

तुच्छोऽप्यर्थोऽल्पसत्त्वानां गच्छति प्रार्थनीयताम्| सूचीवृत्तपिशाचीत्वं राक्षस्या तपसा स्थितम् || ३१ ||

tuccho'pyartho'lpasattvānāṃ gacchati prārthanīyatām| sūcīvṛttapiśācītvaṃ rākṣasyā tapasā sthitam || 31 ||

अपि पुण्यशरीराणां जातिबन्धो न शाम्यति| तनुसूचीपिशाचीत्वं राक्षस्या तपसार्जितम् || ३२ ||

api puṇyaśarīrāṇāṃ jātibandho na śāmyati| tanusūcīpiśācītvaṃ rākṣasyā tapasārjitam || 32 ||

तस्यां दिगन्तभ्रमणे प्रवृत्तायां महानिलैः| तत्रैव सा तनुः स्थूला गलिता शरदभ्रवत् || ३३ ||

tasyāṃ digantabhramaṇe pravṛttāyāṃ mahānilaiḥ| tatraiva sā tanuḥ sthūlā galitā śaradabhravat || 33 ||

कस्यचिद्विवशाङ्गस्य क्षीणस्य विपुलस्य च| प्रविश्यान्तर्वातसूचिर्भवत्यतिविषूचिका || ३४ ||

kasyacidvivasaṅgasya kṣīṇasya vipulasya ca| praviśyāntarvātasūcirbhavatyativiṣūcikā || 34 ||

कस्यचित्तनुदेहस्य स्वस्थस्य सुधियोऽपि वा| प्रविश्य जीवसूचित्वे भवत्यन्तर्विषूचिका || ३५ ||

kasyacittanudehasya svasthasya sudhiyo'pi vā| praviśya jīvasūcitve bhavatyantarviṣūcikā || 35 ||

एवं क्वचित्तृप्यति सा दुर्बुद्धिहृदयास्थिताक्वचिदुच्छेद्यते पुण्यैर्मन्त्रौषधितपःक्रमैः || ३६ ||

evaṃ kvacittṛpyati sā durbuddhihṛdayāsthitākvaciducchedyate puṇyairmantrauṣadhitapaḥkramaiḥ || 36 ||

आसीद्बहूनि वर्षाणि भ्रमणैकपरायणादेहद्वयेन गच्छन्ती व्योम्नि भूमितले तथा || ३७ ||

āsīdbahūni varṣāṇi bhramaṇaikaparāyaṇādehadvayena gacchantī vyomni bhūmitale tathā || 37 ||

रजस्तिरोहिता भूमौ हस्तेऽङ्गुलितिरोहिताप्रभातिरोहिता व्योम्नि वस्त्रे सूत्रतिरोहिता || ३८ ||

rajastirohitā bhūmau haste'ṅgulitirohitāprabhātirohitā vyomni vastre sūtratirohitā || 38 ||

अन्तःस्थस्नायुसरिति दुर्भगे पांशुपाण्डुरेषुष्करेखासरित्खाते सूक्ष्मरेखाजरत्तृणे || ३९ ||

antaḥsthasnāyusariti durbhage pāṃśupāṇḍureśuṣkarekhāsaritkhāte sūkṣmarekhājarattṛṇe || 39 ||

अर्थहीने गतच्छाये शून्या उच्छ्वासकारिणीमक्षिकावातहरिते श्रीवृक्षपरिवर्जिते || ४० ||

arthahīne gatacchāye śūnyā ucchvāsakāriṇīmakṣikāvātaharite śrīvṛkṣaparivarjite || 40 ||

स्थूलास्थिग्रन्थिवलिते नित्यकम्पस्फुरत्तमे अनात्मीयाच्छनीहारेऽशुद्धांशुककृतभ्रमे || ४१ ||

sthūlāsthigranthivalite nityakampasphurattameanātmīyācchanīhāre'śuddhāṃśukakṛtabhrame || 41 ||

किणस्थाण्वङ्गविश्रान्तमक्षिकापिकवायसेरौक्षरूढरसद्वाते विलोलाङ्गुलिशाखिनि || ४२ ||

kiṇasthāṇvaṅgaviśrāntamakṣikāpikavāyaseraukṣarūḍharasadvāte vilolāṅguliśākhini || 42 ||

मालाभ्रलेखासंसारे स्वाङ्गुलिव्रणगर्तकेस्पन्दावश्यायपृषति पदवल्मीकपर्वते || ४३ ||

mālābhralekhāsaṃsāre svāṅgulivraṇagartakespandāvaśyāyapṛṣati padavalmīkaparvate || 43 ||

कचत्याशु जलभ्रान्तौ नखाजगरकर्कशेक्वाचित्कविसरद्भीतभीतयूककुपान्थके || ४४ ||

kacatyāśu jalabhrāntau nakhājagarakarkaśekvācitkavisaradbhītabhītayūkakupānthake || 44 ||

विरूपाशुष्कसंदष्टवीटिकापूतिपल्वलेमध्यस्थलेखमार्गौघशीतश्वसनगोचरे || ४५ ||

virūpāśuṣkasaṃdaṣṭavīṭikāpūtipalvalemadhyasthalekhamārgaughaśītaśvasanagocare || 45 ||

ग्रस्तयूकानरौघासृक्पूर्णसृक्किनखास्यताम्दधताङ्गुष्ठपक्षेण क्रान्ते सर्वत्र यायिनी || ४६ ||

grastayūkānaraughāsṛkpūrṇasṛkkinakhāsyatāmdadhatāṅguṣṭhapakṣeṇa krānte sarvatra yāyinī || 46 ||

नानाविरचनाचित्रपटपत्तनगामिनीगमागमपरिश्रान्ता तत्रात्यन्तचिराध्वगा || ४७ ||

nānāviracanācitrapaṭapattanagāminīgamāgamapariśrāntā tatrātyantacirādhvagā || 47 ||

नगरानगरे व्यस्तसूत्रभाण्डैकभारिणीतप्ते कलेवरारण्ये बलीवर्दापवर्तिनी || ४८ ||

nagarānagare vyastasūtrabhāṇḍaikabhāriṇītapte kalevarāraṇye balīvardāpavartinī || 48 ||

गुप्ता विश्रमणायैव मनाक्करपरिच्युतातन्तुप्रोता मुखाकृष्टिः खिन्ना क्वापि विलीयते || ४९ ||

guptā viśramaṇāyaiva manākkaraparicyutātantuprotā mukhākṛṣṭiḥ khinnā kvāpi vilīyate || 49 ||

वेधनं कर्मसंश्लिष्टा कठिनापि न साकरोत्न हि तीक्ष्णो बहिः कार्यो निजत्वं विजहाति चेत् || ५० ||

vedhanaṃ karmasaṃśliṣṭā kaṭhināpi na sākarotna hi tīkṣṇo bahiḥ kāryo nijatvaṃ vijahāti cet || 50 ||

सायःसूची मनःसूच्या वलिता विजहार ह | दिक्ष्वाशेव शिलागुर्वी नावाङ्गपलिता सती || ५१ ||

sāyaḥsūcī manaḥsūcyā valitā vijahāra ha | dikṣvāśeva śilāgurvī nāvāṅgapalitā satī || 51 ||

विससार दिगन्तेषु सान्तःकरणसत्तया | तुषलेखेव पवनशक्त्या संसृतिरूपया || ५२ ||

visasāra diganteṣu sāntaḥkaraṇasattayā | tuṣalekheva pavanaśaktyā saṃsṛtirūpayā || 52 ||

मुखेन सूक्ष्मसूत्रान्तं चरन्तीव परोम्भितम् | परपूरोद्यमेनाशु जातेव हृदयान्विता || ५३ ||

mukhena sūkṣmasūtrāntaṃ carantīva parombitam | parapūrodyamenāśu jāteva hṛdayānvitā || 53 ||

परपूररसेनैव सूच्या हृत्सुविकासितम् | अनारतपतत्सूक्ष्मसूत्रान्त इव स्तम्भिता || ५४ ||

parapūrarasenaiava sūcyā hṛtsuvikāsitam | anāratapatatsūkṣmasūtrānta iva stambhitā || 54 ||

तीक्ष्णैरपि चिरक्षीणं पूर्यते निर्विचारणादृष्टान्तोऽत्र क्षणात्सूच्या पूरितो जर्जरः पटः || ५५ ||

tīkṣṇairapi cirakṣīṇaṃ pūryate nirvicāraṇādṛṣṭānto'tra kṣaṇātsūcyā pūrito jarjaraḥ paṭaḥ || 55 ||

सूत्रांशुनिर्गमे योग्यं सूच्या हृदयमर्जितम् | परपूरणयैवाशु तेजश्च कवितार्करुक् || ५६ ||

sūtrāṃśunirgame yogyam sūcyā hṛdayamarjitam | parapūraṇayaivāśu tejaśca kavitārkaruk || 56 ||

अकस्मात्तेन रूढेन क्षीणपूरेण रूपिणी | हृदये राक्षसी सूचिः कर्मणा तप्यते च सा || ५७ ||

akasmāttena rūḍhena kṣīṇapūreṇa rūpiṇī | hṛdaye rākṣasī sūciḥ karmaṇā tapyate ca sā || 57 ||

वेधं पूररयेणेव करोति स्वं प्रचारिता | प्रकृतेन निजेनापि वेधाय व्यवहारिता || ५८ ||

vedhaṃ pūrarayeṇeva karoti svaṃ pracāritā | prakṛtena nijenāpi vedhāya vyavahāritā || 58 ||

संचारयति वस्त्रेषु सूत्रं चतुरवेधनात् | आदीर्घवासनातन्तुः शरीरेष्विव चेतनाम् || ५९ ||

saṃcārayati vastrēṣu sūtraṃ caturavedhanāt | ādīrghavāsanātantuḥ śarīrēṣviva cetanām || 59 ||

संचार्यमाणवेधेन धावन्तीवाक्षिपातने | अदर्शितमुखा एव दुर्जना मर्मवेधिनः || ६० ||

saṃcāryamāṇavedhena dhāvantīvākṣipātane | adarśitamukhā eva durjanā marma vedhinaḥ || 60 ||

कण्ठवस्त्रदलप्रोता वेधाक्ष्णा मुखमीक्षते | कथमेता भिनद्मीति तीक्ष्णानामेतदीप्सितम् || ६१ ||

kaṇṭhavastradalaprotā vedhākṣṇā mukhamīkṣate | kathametā bhinadmīti tīkṣṇānāmetadīpsitam || 61 ||

सममेव च कौशेये क्षौमे च वसने सृता | जडः क इव वा नाम गुणागुणमपेक्षते || ६२ ||

samameva ca kauśeye kṣaume ca vasane sṛtā | jaḍaḥ ka iva vā nāma guṇāguṇamapekṣate || 62 ||

सा दधाना ततं सूत्रमङ्गुष्ठाङ्गुलिपीडिता | आन्त्रतन्तुमिवामान्तमुद्गिरन्ती निरीक्षते || ६३ ||

sā dadhānā tataṃ sūtram aṅguṣṭhāṅgulipīḍitā | āntratantum ivāmāntam udgirantī nirīkṣate || 63 ||

तीक्ष्णाप्यहृदयत्वेन सरसेष्वरसेष्ववित् | सूत्रितापि पदार्थेषु विशत्यरसगामिनी || ६४ ||

tīkṣṇāpy ahṛdayatvena saraseṣvaraseṣv avit | sūtritāpi padārtheṣu viśaty arasagāminī || 64 ||

अगर्दती मुखप्रोता सुतीक्ष्णापि च तापिधीःसुवेधिताप्यहृदया राजपुत्र्यापि दुर्भगा || ६५ ||

agardatī mukhaprotā sutīkṣṇāpi ca tāpidhīḥsuvedhitāpyahṛdayā rājaputryāpi durbhagā || 65 ||

विना परापकारेण तीक्ष्णा मरणमीहते | वेदनाद्रोधिता सूची कर्मपाशे प्रलम्बते || ६६ ||

vinā parāpakāreṇa tīkṣṇā maraṇamīhate | vedanādrodhitā sūcī karmapāśe pralambate || 66 ||

शेते किंश्याममैत्र्येव दूरे करपरिच्युता | स्वरूपसदृशं मित्रं कस्मै नाम न रोचते || ६७ ||

śete kiṃśyāmamaitryeva dūre karaparicyutā | svarūpasadṛśaṃ mitraṃ kasmai nāma na rocate || 67 ||

मिश्रिता मूढचित्तानां वृत्तिभिः प्राकृते जने | तिष्ठत्यात्मसमां को हि संगतिं त्यक्तुमिच्छति || ६८ ||

miśritā mūḍhacittānāṃ vṛttibhiḥ prākṛte jane | tiṣṭhatyātmasamāṃ ko hi saṃgatiṃ tyaktumicchati || 68 ||

भवत्ययस्कारवित्तौ संत्यज्यान्तर्धिगामिनी | भस्त्रावातैर्विचलिता गगनादुत्पतोन्मुखी || ६९ ||

bhavatyayaskāravittau saṃtyajyāntardhigāminī | bhastrāvātairvicalitā gaganādutpatonmukhī || 69 ||

प्राणापानप्रवाहस्थहृत्पद्मान्तरचारिणी | दुःखशक्तिर्महाघोरा जीवशक्तिरिवोदिता || ७० ||

prāṇāpānapravāhasthahṛtpadmāntaracāriṇī | duḥkhaśaktirmahāghorā jīvaśaktirivoditā || 70 ||

समानवैपरीत्येन समानसमगामिनी | उदानविपरीतत्वादुदानसमगामिनी || ७१ ||

samānavaiaprītyena samānasamagāminī | udānaviparītatvādudānasamagāminī || 71 ||

व्यानस्था व्याधिजननी सर्वाङ्गरसचारिणी | हृत्कण्ठे शूलपवने वैवर्ण्योन्मादकारिणी || ७२ ||

vyānasthā vyādhijananī sarvāṅgarasacāriṇī | hṛtkaṇṭhe śūlapavane vaivarṇyonmādakāriṇī || 72 ||

प्रायशोऽविकहस्तस्था सुप्तोर्णा गन्धकोटरे | बालहस्ताङ्गुलीतल्पवेधनैकविलासिनी || ७३ ||

prāyaśo'vikahastasthā suptorṇā gandhakoṭare | bālahastāṅgulītalpavedhanaiakavilāsinī || 73 ||

पादप्रविष्टा रुधिरपानोपार्जनविस्मिता | तुष्यत्यतितरां गुच्छभोजना तुच्छभोजनैः || ७४ ||

pādapraviṣṭā rudhirapānopārjanavismitā | tuṣyatyatitarāṃ gucchabhojanā tucchabhojanaiḥ || 74 ||

शेते कर्दमकोशस्था चिरकालमधोमुखी | इच्छानुरूपमासाद्य क इवास्पदमुज्झति || ७५ ||

śete kardamakośasthā cirakālamadhomukhī | icchānurūpamāsādya ka ivāspadamujjhati || 75 ||

क्रौर्येणापहतात्मानं दर्शयत्युपवेधनैःउत्सवादपि नीचानां कलहोऽपि सुखायते || ७६ ||

krauryeṇāpahatātmānaṃ darśayatyupavedhanaiḥutsavādapi nīcānāṃ kalaho'pi sukhāyate || 76 ||

कपर्दकार्धलाभेन कृपणो बहु मन्यतेदुरुच्छेदा हि भूतानामहंकारचमत्कृतिः || ७७ ||

kapardakārdhalābhena kṛpaṇo bahu manyatedurucchedā hi bhūtānāmahaṃkāracamatkṛtiḥ || 77 ||

सूचिकायुग्मलभ्येन मोहितेनात्मना नृणांमृतिमाशङ्कते चित्रा स्वार्थे नोदेति मूढता || ७८ ||

sūcikāyugmalabhyena mohitenātmanā nṛṇāmmṛtimāśaṅkate citrā svārthe nodeti mūḍhatā || 78 ||

वस्त्रतन्तुविभेदेन परमारणमाशु मेइदं संपद्यत इति भवत्यन्तर्हि निर्मला || ७९ ||

vastratantuvibhedena paramāraṇamāśu meidaṃ saṃpadyata iti bhavatyantarhi nirmalā || 79 ||

स्थापिता मलमादत्ते यथा मृद्धर्षणं विनापरापराधविरहाद्व्याधिस्तस्याः प्रवर्तते || ८० ||

sthāpitā malamādatte yathā mṛddharṣaṇaṃ vināparāparādhavirahādvyādhistasyāḥ pravartate || 80 ||

सूक्ष्माऽदृश्या चैव दात्री क्षणाद्विस्मृतिमेति सा | तीक्ष्णभेदकरी क्रूरा सूची चेष्टेव दैविकी || ८१ ||

sūkṣmā'dṛśyā caiva dātrī kṣaṇādvisṃṛtimeti sā | tīkṣṇabhedakarī krūrā sūcī ceṣṭeva daivikī || 81 ||

तन्तुवेधनमात्रेण हतोऽन्य इति तोषिता | दुर्जनो येन तेनैव नाशितेनैति हृष्टताम् || ८२ ||

tantuve dhanamātreṇa hato'nya iti toṣitā | durjano yena tenaiva nāśitenaiti hṛṣṭatām || 82 ||

पङ्के मज्जति याति खं विहरति व्योमानिलैर्दिक्तटे शेते पांसुषु भूतलेष्विव वने पट्टे गृहेऽन्तःपुरे | हस्ते श्रोत्रसरोरुहेऽथ मृदुनि स्वेच्छोर्णिकाखण्डके रन्ध्रे काष्ठमृदां च माति हृदये द्रव्यात्मशक्त्यैव सा || ८३ ||

paṅke majjati yāti khaṃ viharati vyomānilairdiktṭe śete pāṃsuṣu bhūtaleṣviv vane paṭṭe gṛhe'ntaḥpure | haste śrotrasaroruhe'tha mṛduni svecchornaikākhaṇḍake randhre kāṣṭhamṛdāṃ ca māti hṛdaye dravyātmaśaktyaiva sā || 83 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम | स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामक्षये रविकरैश्च सहाजगाम || ८४ ||

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskarṇā jagāma śyāmakṣaye ravikaraiśca sahājagāma || 84 ||