Utpatti उत्पत्ति

श्रीवसिष्ठ उवाच | इत्थं जगदहंतादिदृश्यजातं न किंचन | अजातत्वाच्च नास्त्वेव यच्चास्ति परमेव तत् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | itthaṃ jagadahaṃtādidṛśyajātaṃ na kiṃcana | ajātatvācca nāstveva yaccāsti parameva tat || 1 ||

परमाकाशमेवादौ जीवतां चेतति स्वयम् | निःस्पन्दाम्भोधिकुहरे सलिलं स्पन्दतामिव || २ ||

paramākāśamevādau jīvataṃ cetati svayam | niḥspandāmbhodhikuhare salilaṃ spandatāmiva || 2 ||

आकाशरूपमजहदेवं वेत्तीव हृद्यताम् | स्वप्नसंकल्पशैलादाविव चिद्वृत्तिरान्तरी || ३ ||

ākāśarūpamajahadevaṃ vettīva hṛdyatām | svapnasankalpaśailādāviva cidvṛttirāntarī || 3 ||

पृथ्व्यादिरहितो देहो यो विंराडात्मको महान् | आतिवाहिक एवासौ चिन्मात्राच्छनभोमयः || ४ ||

pṛthvyādirahito deho yo viṃrāḍātmako mahān | ātivāhika evāsau cinmātrācchanabhomayaḥ || 4 ||

अक्षयः स्वप्नशैलाभः स्थिरस्वप्नपुरोपमः | चित्रकृत्स्थिरचित्तस्थचित्रसैन्यसमाकृतिः || ५ ||

akṣayaḥ svapnaśailābhaḥ sthirasvapnapuropamaḥ | citrakṛtsthiracittasthacitrasainyasamākṛtiḥ || 5 ||

अनिखातमहास्तम्भपुत्रिकौघसमोपमः | ब्रह्माकाशेऽनिखातात्मा सुस्तम्भे शालभञ्जिका || ६ ||

anikhātamahāstambhaputrikaughasamopamaḥ | brahmākāśe'nikhātātmā sustambhe śālabhañjikā || 6 ||

आद्यः प्रजापतिः एवं स्वयंभूरिति विश्रुतः | प्राक्तनानां स्वकार्याणामभावादप्यकारणः || ७ ||

ādyaḥ prajāpatiḥ evaṃ svayaṃbhūriti viśrutaḥ | prāktanānāṃ svakāryāṇāmabhāvādapyakāraṇaḥ || 7 ||

महाप्रलयपर्यन्तेष्वाद्यकालपितामहाः | मुच्यन्ते सर्व एवातः प्राक्तनं कर्म तेषु किम् || ८ ||

mahāpralayaparyanteṣvādyakālapitāmahāḥ | mucyante sarva evātaḥ prāktanaṃ karma teṣu kim || 8 ||

सोऽकुड्य एव कुड्यात्मा दृश्यादृश्यः स्वयंस्थितः | न च दृश्यं न च द्रष्टा न स्रष्टा सर्वमेव च || ९ ||

so'kuḍya eva kuḍyātmā dṛśyādṛśyaḥ svayaṃsthitaḥ | na ca dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sraṣṭā sarvameva ca || 9 ||

प्रतिशब्दपदार्थानां सर्वेषामेष एव सः | तस्मादुदेति जीवाली दीपाली दीपकादिव || १० ||

pratiśabdapadārthānāṃ sarveṣāmeṣa eva saḥ | tasmādudeti jīvālī dīpālī dīpakādiva || 10 ||

संकल्प एव संकल्पात्किलैति क्ष्मादिवर्जितः | आदिमादिव निःशून्यः स्वप्नात्स्वप्नान्तरं यथा || ११ ||

saṃkalpa eva saṃkalpātkilaiti kṣmādivarjitaḥ | ādimādiva niḥśūnyaḥ svapnātsvapnāntaraṃ yathā || 11 ||

अस्मादेकप्रतिस्पन्दाज्जीवाः संप्रसरन्ति ये | सहकारिकारणानामभावाच्च स एव ते || १२ ||

asmādekapratispandājjīvāḥ saṃprasaranti ye | sahakārikāraṇānāmabhāvācca sa eva te || 12 ||

सहकारिकारणानामभावे कार्यकारणम् | एकमेतदतो नान्यः परस्मात्सर्गविभ्रमः || १३ ||

sahakārikāraṇānāmabhāve kāryakāraṇam | ekametadato nānyaḥ parasmat sargavibhramaḥ || 13 ||

ब्रह्मवाद्यो विराडात्मा विराडात्मेव सर्गता | जीवाकाशः स एवेत्थं स्थितः पृथ्व्याद्यसद्यतः || १४ ||

brahmavādyo virāḍātmā virāḍātmeva sargatā | jīvākāśaḥ sa evetthaṃ sthitaḥ pṛthvyādyasadyataḥ || 14 ||

श्रीराम उवाच | किं स्यात्परिमितो जीवो राशिराहो अनन्तकः | आहोस्विदस्त्यनन्तात्मा जीवपिण्डोऽचलोपमः || १५ ||

śrīrāma uvāca | kiṃ syātparimito jīvo rāśirāho anantakaḥ | āhosvidastyānantātmā jīvapiṇḍo'calopamaḥ || 15 ||

धाराः पयोमुच इव शीकरा इव वारिधेः कणास्तप्तायस इव कस्मान्निर्यान्ति जीवकाः || १६ ||

dhārāḥ payomuca iva śīkarā iva vāridheḥ kaṇāstaptāyasa iva kasmānniyānti jīvakāḥ || 16 ||

इति मे भगवन्ब्रूहि जीवजालविनिर्णयम् ज्ञातमेतन्मया प्रायस्तदेव प्रकटीकुरु || १७ ||

iti me bhagavanbrūhi jīvajālavinirṇayam jñātametanmayā prāyastadeva prakaṭīkuru || 17 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच एक एव न जीवोऽस्ति राशीनां संभवः कुतः शशशृङ्गं समुड्डीय प्रयातीव हि ते वचः || १८ ||

śrīvasiṣṭha uvāca eka eva na jīvo'sti rāśīnāṃ saṃbhavaḥ kutaḥ śaśaśṛṅgaṃ samuḍḍīya prayātīva hi te vacaḥ || 18 ||

न जीवोऽस्ति न जीवानां राशयः सन्ति राघव न चैकः पर्वतप्रख्यो जीवपिण्डोऽस्ति कश्चन || १९ ||

na jīvo'sti na jīvānāṃ rāśayaḥ santi rāghava na caikaḥ parvataprakhyo jīvapiṇḍo'sti kaścana || 19 ||

जीवशब्दार्थकलनाः समस्तकलनान्विताः नेह काश्चन सन्तीति निश्चयोऽस्तु तवाचलः || २० ||

jīvaśabdārthakalanāḥ samastakalanānvitāḥ neha kāścana santīti niścayo'stu tavācalaḥ || 20 ||

शुद्धचिन्मात्रममलं ब्रह्मास्तीह हि सर्वगम् | तद्यथा सर्वशक्तित्वाद्विन्दते याः स्वयं कलाः || २१ ||

śuddhacinmātramamalaṃ brahmāstīha hi sarvagam | tadyathā sarvaśaktitvādvindate yāḥ svayaṃ kalāḥ || 21 ||

चिन्मात्रानुक्रमेणैव संप्रफुल्ललतामिव | ननु मूर्ताममूर्ता वा तामेवाशु प्रपश्यति || २२ ||

cinmātrānukrameṇaiva saṃprafullalatāmiva | nanu mūrtāmamūrtā vā tāmevāśu prapaśyati || 22 ||

जीवो बुद्धिः क्रियास्पन्दो मनोद्वित्वैक्यमित्यपि | स्वसत्तां प्रकचन्तीं तां नियोजयति वेदने || २३ ||

jīvo buddhiḥ kriyāspando manodvitvaikyamityapi | svasattāṃ prakacantīṃ tāṃ niyojayati veda || 23 ||

साऽबुद्धैव भवत्येवं भवेद्ब्रह्मैव बोधतः | अबोधः प्रेक्षया याति नाशं न तु प्रबुध्यते || २४ ||

sā'buddhaiva bhavatyevaṃ bhavedbrahmaiva bodhataḥ | abodhaḥ prekṣayā yāti nāśaṃ na tu prabudhyate || 24 ||

यथान्धकारो दीपेन प्रेक्ष्यमाणः प्रणश्यति | न चास्य ज्ञायते तत्त्वमबोधस्यैवमेव हि || २५ ||

yathāndhakāro dīpena prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati | na cāsya jñāyate tattvamabodhasyaivameva hi || 25 ||

एवं ब्रह्मैव जीवात्मा निर्विभागो निरन्तरः| सर्वशक्तिरनाद्यन्तो महाचित्साररूपवान् || २६ ||

evaṃ brahmaiva jīvātmā nirvibhāgo nirantaraḥ| sarvaśaktiranādyanto mahācitsārarūpavān || 26 ||

सर्वानणुतया त्वस्य न क्वचिद्भेदकल्पना| विद्यते या हि कलना सा तदेवानुभूतितः || २७ ||

sarvāṇuṇutayā tvasyā na kvacidbhedakalpanā| vidyate yā hi kalanā sā tadevānubhūtitaḥ || 27 ||

श्रीराम उवाच| एवमेतत्कथं ब्रह्मन्नेकजीवेच्छयाखिलाः| जगज्जीवा न युज्यन्ते महाजीवैकतावशात् || २८ ||

śrīrāma uvāca| evametatkathaṃ brahmannēkajīvecchayākhilāḥ| jagajjīvā na yujyante mahājīvaikatāvaśāt || 28 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच| महाजीवात्म तद्ब्रह्म सर्वशक्तिमयात्मकम्| स्थितं तथेच्छमेवेह निर्विभागं निरन्तरम् || २९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca| mahājīvātma tadbrahma sarvaśaktimayātmakam| sthitaṃ tathecchameveha nirvibhāgaṃ nirantaram || 29 ||

यदेवेच्छति तत्तस्य भवत्याशु महात्मनः| पूर्वं तेनेष्टमिच्छादि ततो द्वित्वमुदेति यत् || ३० ||

yadeveicchati tattasya bhavatyāśu mahātmanaḥ| pūrvaṃ teneṣṭamicchādi tato dvitvamudeti yat || 30 ||

पश्चाद्द्वित्वविभक्तानां स्वशक्तीनां प्रकल्पितः | अनेनेत्थं हि भवतीत्येवं तेन क्रियाक्रमः || ३१ ||

paścāddvitvavibhaktānāṃ svaśaktīnāṃ prakalpitaḥ | anenetthaṃ hi bhavatītyevaṃ tena kriyākramaḥ || 31 ||

तं विनानुदये त्वासां प्रधानेच्छैव रोहति | शक्त्या ह्यजातया ब्राह्म्या नियमोऽयं प्रकल्पितः || ३२ ||

taṃ vinānudaye tvāsāṃ pradhānecchaiva rohati | śaktyā hyajātayā brāhmyā niyamo'yaṃ prakalpitaḥ || 32 ||

यस्या जीवाभिधानायाः शक्त्यपेक्षा फलत्यसौ | प्रधानशक्तिनियमानुष्ठानेन विना न तु || ३३ ||

yasyā jīvābhidhānāyāḥ śaktyapekṣā phalatyasau | pradhānaśaktiniyamānuṣṭhānena vinā na tu || 33 ||

प्रधानशक्तिनियमः सुप्रतिष्ठो न चेद्भवेत् | तत्फलं शक्त्यधीनत्वान्नेहितानां क्वचिद्भवेत् || ३४ ||

pradhānaśaktiniyamaḥ supratiṣṭho na cedbhavet | tatphalaṃ śaktyadhīnatvānnehitānāṃ kvacidbhavet || 34 ||

एवं ब्रह्म महाजीवो विद्यतेऽन्तादिवर्जितः | जीवकोटि महाकोटि भवत्यथ न किंचन || ३५ ||

evaṃ brahma mahājīvo vidyate'ntādivarjitaḥ | jīvakoṭi mahākoṭi bhavatyatha na kiṃcana || 35 ||

चेत्यसंवेदनाज्जीवो भवत्यायाति संसृतिम् । तदसंवेदनाद्रूपं समायाति समं पुनः || ३६ ||

cetyasaṃvedanājjīvo bhavatyāyāti saṃsṛtim | tadasaṃvedanādrūpaṃ samāyāti samaṃ punaḥ || 36 ||

एवं कनिष्ठजीवानां ज्येष्ठजीवक्रमाक्रमैः । समुदेत्यात्मजीवत्वं ताम्राणामिव हेमता || ३७ ||

evaṃ kaniṣṭhajīvānāṃ jyeṣṭhajīvakramākramaiḥ | samudetyātmajīvatvaṃ tāmrāṇāmiva hematā || 37 ||

अत्रान्तरे महाकाश इत्थमेष गणोऽप्यसन् । स्वात्मैव सदिवोदेति चिच्चमत्करणात्मकः || ३८ ||

atrāntare mahākāśa itthameṣa gaṇo'pyasan | svātmaiva sadivo'deti ciccamatkaraṇātmakaḥ || 38 ||

स्वयमेव चमत्कारो यः समापद्यते चितः । भविष्यन्नामदेहादि तदहंभावनं विदुः || ३९ ||

svayameva camatkāro yaḥ samāpadyate citaḥ | bhaviṣyannāmadehādi tadahaṃbhāvanaṃ viduḥ || 39 ||

चितो यस्माच्चिदालेहस्तन्मयत्वादनन्तकः । स एष भुवनाभोग इति तस्यां प्रबिम्बति || ४० ||

citasya yasmāccidālehaḥ tanmayatvādanantakaḥ | sa eṣa bhuvanābhoga iti tasyāṃ prabimbatī || 40 ||

परिणामविकारादिशब्दैः सैव चिदव्यया | तादृग्रूपादभेद्यापि स्वशक्त्यैव विबुध्यते || ४१ ||

pariṇāmavikārādiśabdaiḥ saiva cidavyayā | tādṛgrūpādabhedyāpi svaśaktyaiva vibudhyate || 41 ||

अविच्छिन्नविलासात्म स्वतो यत्स्वदनं चितः | चेत्यस्य च प्रकाशस्य जगदित्येव तत्स्थितम् || ४२ ||

avicchinnavilāsātma svato yatsvadanaṃ citaḥ | cetysa ca prakāśasya jagadityeva tatsthitam || 42 ||

आकाशादपि सूक्ष्मैषा या शक्तिर्वितता चितः | सा स्वभावत एवैतामहंतां परिपश्यति || ४३ ||

ākāśādapi sūkṣmaiṣā yā śaktirvitatā citaḥ | sā svabhāvata evaitāmahaṃtāṃ paripaśyati || 43 ||

आत्मन्यात्मात्मनैवास्या यत्प्रस्फुरति वारिवत् | जगदन्तमहंताणुं तदैषा संप्रपश्यति || ४४ ||

ātmanyātmātmanaivāsyā yatprasphurati vārivat | jagadantamahaṃtāṇuṃ tadaiṣā saṃprapaśyati || 44 ||

चमत्कारकरी चारु यच्चमत्कुरुते चितिः | स्वयं स्वात्मनि तस्यैव जगन्नाम कृतं ततः || ४५ ||

camatkārakarī cāru yaccamatkurute citiḥ | svayaṃ svātmani tasyaiva jagannāma kṛtaṃ tataḥ || 45 ||

चितश्चेत्यमहंकारः सैव राघव कल्पना | तन्मात्रादि चिदेवातो द्वित्वैकत्वे क्व संस्थिते || ४६ ||

citaścetyamahaṃkāraḥ saiva rāghava kalpanā | tanmātrādi cidevāto dvitvaikatve kv saṃsthite || 46 ||

जीवहेत्वादिसंत्यागे त्वं चाहं चेति संत्यज | शेषः सदसतोर्मध्ये भवत्यर्थात्मको भवेत् || ४७ ||

jīvahetvādisaṃtyāge tvaṃ cāhaṃ ceti saṃtyaja | śeṣaḥ sadasator madhye bhavatyarthātmako bhavet || 47 ||

चिता यथादौ कलिता स्वसत्ता सा तथोदिता | अभिन्ना दृश्यते व्योम्नः सत्तासत्ते न विद्महे || ४८ ||

citā yathādau kalitā svasattā sā tathoditā | abhinnā dṛśyate vyomnaḥ sattāsatte na vidmahe || 48 ||

विश्वं खं जगदीहाख्यं खमस्ति विबुधालयः | साकारश्चिच्चमत्काररूपत्वान्नान्यदस्ति हि || ४९ ||

viśvaṃ khaṃ jagadīhākhyam khamasti vibudhālayaḥ | sākāraściccamatkārarūpatvān nānyadasti hi || 49 ||

यो यद्विलासस्तस्मात्स न कदाचन भिद्यते | अपि सावयवं तस्मात्कैवानवयवे कथा || ५० ||

yo yadvilāsastasmātsa na kadācana bhidyate | api sāvayavaṃ tasmātkai vānavayave kathā || 50 ||

चितेर्नित्यमचेत्याया निर्नाम्न्या वितताकृतेः | यद्रूपं जगतो रूपं तत्तत्स्फुरणरूपिणः || ५१ ||

citer nityam acetyāyā nirnāmnyā vitatākṛteḥ | yadrūpaṃ jagato rūpaṃ tattatsphuraṇarūpiṇaḥ || 51 ||

मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि गिरयो दिशः | इति या यास्तु रचनाश्चितस्तत्त्वाज्जगत्स्थितेः || ५२ ||

mano buddhirahaṃkāro bhūtāni girayo diśaḥ | iti yā yāstu racanāścittattvājjagatsthitēḥ || 52 ||

चितेश्चित्त्वं जगद्विद्धि नाजगच्चित्त्वमस्ति हि | अजगत्त्वादचिच्चित्स्याद्भानाद्भेदो जगत्कुतः || ५३ ||

citeścittvaṃ jagadviddhi nājagaccittvamasti hi | ajagattvādacicciatsyādbhānādbhedo jagatkutaḥ || 53 ||

चितेर्मरीचिबीजस्य निजा यान्तश्चमत्कृतिः | सा चैषा जीवतन्मात्रमात्रं जगदिति स्थिता || ५४ ||

citer marīcibījasya nijā yāntaścamatkṛtiḥ | sā caiṣā jīvatanmātra mātraṃ jagaditi sthitā || 54 ||

चित्तात्स्वशक्तिकचनं यदहंभावनं चितः | जीवः स्पन्दनकर्मात्मा भविष्यदभिधो ह्यसौ || ५५ ||

cittātsvaśaktikacanaṃ yadahaṃbhāvanaṃ citaḥ | jīvaḥ spandanakarmātmā bhaviṣyadabhidho hyasau || 55 ||

यच्चिच्चित्त्वेन कचनं स्वसंपाद्याभिधात्मकम् | स्वविकारैर्व्यवच्छेद्यं भिद्यते नो न विद्यते || ५६ ||

yaccicittvena kacanaṃ svasaṃpādyābhidhātmakam | svavikārairvyavacchedyaṃ bhidyate no na vidyate || 56 ||

चित्स्पन्दरूपिणोरस्ति न भेदः कर्तृकर्मणोः | स्पन्दमात्रं भवेत्कर्म स एव पुरुषः स्मृतः || ५७ ||

citsprandarūpiṇorasti na bhedaḥ kartṛkarmaṇoḥ | spandamātraṃ bhavetkarma sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ || 57 ||

जीवश्चित्तपरिस्पन्दः पुंसां चित्तं स एव च | मनस्त्विन्द्रियरूपं सत्सत्तां नानेव गच्छति || ५८ ||

jīvaścittaparispandaḥ puṃsāṃ cittaṃ sa eva ca | manastvindriyarūpaṃ satsattāṃ nāneva gacchati || 58 ||

शान्ताशेषविशेषं हि चित्प्रकाशच्छटा जगत् | कार्यकारणकादित्वं तस्मादन्यन्न विद्यते || ५९ ||

śāntāśeṣaviśeṣaṃ hi citprakāśacchāṭā jagat | kāryakāraṇakāditvaṃ tasmādanyanna vidyate || 59 ||

अच्छेद्योऽहमदाह्योऽहमक्लेद्योऽशोष्य एव च | नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽहमिति स्थितम् || ६० ||

acchedyo'hamadāhyo'hamakledyo'śoṣya eva ca | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'hamiti sthitam || 60 ||

विवदन्ते तथा ह्यत्र विवदन्तो यथा भ्रमैः | भ्रमयन्तो वयं त्वेते जाता विगतविभ्रमाः || ६१ ||

vividante tathā hyatra vividanto yathā bhramaiḥ | bhramayanto vayaṃ tvetā jātā vigatavibhramāḥ || 61 ||

दृश्ये मूर्ते ज्ञसंरूढे विकारादि पृथग्भवेत् | नामूर्ते तज्ज्ञकचिते चित्खे सदसदात्मनि || ६२ ||

dṛśye mūrte jñasaṃrūḍhe vikārādi pṛthagbhavet | nāmūrte tajjñakacite citkhe sadāsadātmani || 62 ||

चित्तरौ चेत्यरसतः शक्तिः कालादिनामिकाम् | तनोत्याकाशविशदां चिन्मधुश्रीः स्वमञ्जरीम् || ६३ ||

cittarau cetyarasataḥ śaktiḥ kālādināmikām | tanotyākāśaviśadāṃ cinmadhuśrīḥ svamañjarīm || 63 ||

स्वयं विचित्रं स्फुरति चिदण्डकमनाहतम् | स्वयं विलक्षणस्पन्दं चिद्वायुरण्डजात्मकः || ६४ ||

svayaṃ vicitraṃ sphurati cidaṇḍakamanāhatam | svayaṃ vilakṣaṇaspandaṃ cidvāyuraṇḍajātmakaḥ || 64 ||

स्वयं विचित्रं कचनं चिद्वारि न निखातगम् | स्वयं विचित्रधातुत्वं श्रेष्ठाङ्गमपि निर्मितम् || ६५ ||

svayaṃ vicitraṃ kacanaṃ cidvāri na nikhātagam | svayaṃ vicitradhātutvaṃ śreṣṭhāṅgamapi nirmitam || 65 ||

स्वविचित्ररसोल्लासा चिज्ज्योत्स्ना सततोदिता | स्वयं चिदेव प्रकटश्चिदालोको महात्मकः || ६६ ||

svavicitrarsollāsā cijjyotsnā satatoditā | svayaṃ cideva prakaṭaścidāloko mahātmakaḥ || 66 ||

स्वयमस्तं गते बाह्ये स्वज्ञानादुदिता चितिः | स्वयं जडेषु जाड्येन पदं सौषुप्तमागता || ६७ ||

svayamastaṃ gate bāhye svajñānāduditā citiḥ | svayaṃ jaḍeṣu jāḍyena padaṃ sauṣuptamāgatā || 67 ||

स्वयं स्पन्दितयास्पन्दिचित्त्वाच्चिति महानभ | चित्प्रकाशप्रकाशो हि जगदस्ति च नास्ति च || ६८ ||

svayaṃ spanditayāspandicitvācciti mahānabha | citprakāśaprakāśo hi jagadasti ca nāsti ca || 68 ||

चिदाकाशैकशून्यत्वं जगदस्ति च नास्ति च | चिदालोकमहारूपं जगदस्ति च नास्ति च || ६९ ||

cidākāśaikśūnyatvaṃ jagadasti ca nāsti ca | cidālokamahārūpaṃ jagadasti ca nāsti ca || 69 ||

चिन्मारुतपरिस्पन्दो जगदस्ति च नास्ति च | चिद्धनध्वान्तकृष्णत्वं जगदस्ति च नास्ति च || ७० ||

cinmārutaparispando jagadasti ca nāsti ca | ciddhanadhvāntakṛṣṇatvaṃ jagadasti ca nāsti ca || 70 ||

चिदर्कालोकदिवसो जगदस्ति च नास्ति च | चित्कज्जलरजस्तैलपरमाणुर्जगत्क्रमः || ७१ ||

cidarkālokadivaso jagadasti ca nāsti ca | citkajjalarajastaiparamāṇurjagatkramah || 71 ||

चिदग्न्यौष्ण्यं जगल्लेखा जगच्चिच्छङ्खशुक्लता | जगच्चिच्छैलजठरं चिज्जलद्रवता जगत् || ७२ ||

cidagnyauṣṇyaṃ jagallekhā jagacchiśśaṅkhaśuklatā | jagacchiśśailajaṭharaṃ cijjaladravatā jagat || 72 ||

जगच्चिदिक्षुमाधुर्यं चित्क्षीरस्निग्धता जगत् | जगच्चिद्धिमशीतत्वं चिज्ज्वालाज्वलनं जगत् || ७३ ||

jagaccidikṣumādhuryaṃ citkṣīrasnigdhatā jagat | jagacciddhimaśītatvaṃ cijjvālājvalanaṃ jagat || 73 ||

जगच्चित्सर्षपस्नेहो वीचिश्चित्सरितो जगत् | जगच्चित्क्षौद्रमाधुर्यं जगच्चित्कनकाङ्गदम् || ७४ ||

jagaccitsarṣapasneho vīciścitsarito jagat | jagaccitkṣaudramādhuryaṃ jagaccitkanakāṅgadam || 74 ||

जगच्चित्पुष्पसौगन्ध्यं चिल्लताग्रफलं जगत् | चित्सत्तैव जगत्सत्ता जगत्सत्तैव चिद्वपुः || ७५ ||

jagaccitpuṣpasaugandhyaṃ cillatāgraphalaṃ jagat | citsattaiva jagatsattā jagatsattaiva cidvapuḥ || 75 ||

अत्र भेदविकारादि नखे मलमिव स्थितम् । इतीदं सन्मयत्वेन सदसद्भुवनत्रयम् || ७६ ||

atra bhedavikārādi nakhe malamiva sthitam| itīdaṃ sanmayatvena sad asadbhuvanatrayam|| 76 ||

अविकल्पतदात्मत्वात्सत्तासत्तैकतैव च । अवयवावयविता शब्दार्थौ शशशृङ्गवत् || ७७ ||

avikalpatadātmatvātsattāsattaikeva ca| avayavāvayavitā śabdārthau śaśaśṛṅgavat|| 77 ||

अनुभूत्यपलापाय कल्पितो यैर्धिगस्तु तान् । न विद्यते जगद्यत्र साद्र्यब्ध्युर्वीनदीश्वरम् || ७८ ||

anubhūtyapalāpāya kalpito yairdhi gastu tān| na vidyate jagadyatra sādryabdhyrvīnadīśvaram|| 78 ||

चिदेकत्वात्प्रसङ्गः स्यात्कस्तत्रेतरविभ्रमः । शिलाहृदयपीनापि स्वाकाशे विशदैव चित् || ७९ ||

cidekatvātprasaṅgaḥ syātkastatretaravibhramaḥ| śilāhṛdayapīnāpi svākāśe viśadaiva cit|| 79 ||

धत्तेऽन्तरखिलं शान्तं संनिवेशं यथा शिला । पदार्थनिकराकाशे त्वयमाकाशजो मलः || ८० ||

dhattēntarakhilaṃ śāntaṃ saṃniveśaṃ yathā śilā| padārthani karākāśe tvayamākāśajo malaḥ|| 80 ||

सत्तासत्तात्मतात्वत्तामत्ताश्लेषा न सन्ति ते| पल्लवान्तरलेखौघसंनिवेशवदाततम् || ८१ ||

sattāsattātmātātattāmattāśleṣā na santi te| pallavāntaralekhaughasaṃniveśavadātatam || 81 ||

अन्यानन्यात्मकमिदं धत्तेऽन्तश्चित्स्वभावतः| समस्तकारणौघानां कारणादि पितामहः || ८२ ||

anyānanyātmakamidaṃ dhatte'ntaścitsvabhāvataḥ| samastakāraṇaughānāṃ kāraṇādi pitāmahaḥ || 82 ||

स्वभावतो कारणात्म चित्तं चिद्ध्यनुभूतितः| न चासत्त्वमचेत्यायाश्चितो वाचापि सिद्ध्यति || ८३ ||

svabhāvato kāraṇātma cittaṃ ciddhyanubhūtitḥ| na cāsattvamacetyāyāścito vācāpi siddhyati || 83 ||

यदस्ति तदुदेतीति दृष्टं बीजादिवाङ्कुरः || ८४ ||

yadasti tadudetīti dṛṣṭaṃ bījādivāṅkuraḥ || 84 ||

गगन इव सुशून्यभेदमस्ति त्रिभुवनमङ्ग महाचितोऽन्तरस्याः| परमपदमयं समस्तदृश्यं त्विदमिति निश्चयवान्भवानुभूतेः || ८५ ||

gagana iva suśūnyabhedamasti tribhuvanamaṅga mahācito'ntarasyāḥ| paramapadamayaṃ samastadṛśyaṃ tvidamiti niścayavānbhavānubhūteḥ || 85 ||

इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम | स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम || ८६ ||

ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyatanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtnamaskarāṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma || 86 ||