Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | इच्छाविषविकारस्य वियोगं योगनामकम् | शान्तये श्रृणु भूयोऽपि पूर्वमुक्तमपि स्फुटम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | icchāviṣavikārasya viyogaṃ yoganāmakam | śāntaye śṛṇu bhūyo'pi pūrvamuktamapi sphuṭam || 1 ||

आत्मनो व्यतिरिक्तं चेद्विद्यते तदिहेच्छया | इष्यतामसति त्वेतत्स्वात्मान्यत्वं किमिष्यते || २ ||

ātmano vyatiriktaṃ cedvidyate tadihecchayā | iṣyatāmasati tvetatsvātmānyatvaṃ kimiṣyate || 2 ||

निर्भागावयवा सूक्ष्मा व्योम्नः शून्यतरैव चित् | सैवाहंजगदाकारा सती किं तत्तयेष्यते || ३ ||

nirbhāgāvayavā sūkṣmā vyomnaḥ śūnyataraiava cit | saivāhaṃjagadākārā satī kiṃ tattayeṣyate || 3 ||

सा व्योमरूपा व्योमैव व्योमात्मवेद्यवेदिका | व्योमात्मजगदाभासमत्रेच्छाविषयोऽस्ति कः || ४ ||

sā vyomarūpā vyomaiva vyomātma vedya vedikā | vyomātmajagadābhāsamatrecchāviṣayo'sti kaḥ || 4 ||

ग्राह्यग्राहकसंबन्धः कुतश्चिदिति तन्न नः | विद्यतेऽसौ प्रशान्तानां येषामस्ति न वेद्मि तान् || ५ ||

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ kutaściditi tanna na naḥ | vidyate'sau praśāntānāṃ yeṣāmasti na vedmi tān || 5 ||

ग्राह्यग्राहकसंबंधः स्वनिष्ठोऽपि न लभ्यतेअसतस्तु कथं लाभः केन लब्धोऽसितः शशी || ६ ||

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ svaniṣṭho'pi na labhyateasatastu kathaṃ lābhaḥ kena labdho'sitaḥ śaśī || 6 ||

एषैव ग्राहकादीनां सत्ता यन्नात्मनिष्ठतास्वभावावेक्षया सत्या न जाने क्व प्रयांति ते || ७ ||

eṣaiva grāhakādīnāṃ sattā yannātmaniṣṭhatāsvabhāvāvekṣayā satyā na jāne kva prayānti te || 7 ||

एष एव स्वभावो यद्दृष्टृदृश्यक्षयोऽखिलःज्ञात्वाऽसत्या विनिर्वाणमहंतात्मनि गच्छति || ८ ||

eṣa eva svabhāvo yaddṛṣṭṛdṛśyakṣayo'khilaḥjñātvā'satyā vinirvāṇamahaṃtātmani gacchati || 8 ||

निर्वाणे नास्ति दृश्यादि दृश्यादौ नास्ति निर्वृतिःमिथोऽनयोरनुभवो न च्छायातपयोरिव || ९ ||

nirvāṇe nāsti dṛśyādi dṛśyādau nāsti nirvṛtiḥmitho'nayoranubhavo na cchāyātapayoriva || 9 ||

उभे एते मिथोऽसत्ये असत्ये च न निर्वृतिःयतो निर्वाणमजरमदुःखमनुभूयते || १० ||

ubhe ete mitho'satye asatye ca na nirvṛtiḥyato nirvāṇamajaramaduḥkhamanubhūyate || 10 ||

भ्रमभूतं च दृश्यादि नित्यं नात्र सुखप्रदम् । असच्च तद्भाव्यतां मा निर्वाणे स्थीयतामजे ॥ || ११ ||

bhramabhūtaṃ ca dṛśyādi nityaṃ nātra sukhapradam | asacca tadbhāvyatāṃ mā nirvāṇe sthīyatāmaje || 11 ||

शुक्तिकारूप्यसदृशं प्रेक्षितं यन्न लभ्यते । अर्थकार्यपि तन्नास्ति किमत्रापह्नवेन च ॥ || १२ ||

śuktikārūpyasadṛśaṃ prekṣitaṃ yannna labhyate | arthakāryapi tannāsti kimatrāpahnavena ca || 12 ||

तत्सद्भावान्महद्दुःखमसद्भावान्महत्सुखम् । अभावः सोपपत्तिस्तु दृढतां याति भावनात् ॥ || १३ ||

tatsadbhāvānmahadduḥkhamasadbhāvānmahatsukham | abhāvaḥ sopapattistu dṛḍhatāṃ yāti bhāvanāt || 13 ||

तत्किमात्मनि बन्धाय विदग्धं न मुधाधमाः । स्पष्ट एवोपचयादेर्वस्तुन्यस्तमिताऽपदे ॥ || १४ ||

tatkimātmani bandhāya vidagdhaṃ na mudhādhamaḥ | spaṣṭa evopacayādervastunyastamitā'pade || 14 ||

कार्यकारणभावादि ब्रह्मैव सकलं यदा । तदा तु ब्रह्मता ह्यस्मिन्संविन्मात्रात्मके तते ॥ || १५ ||

kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā | tadā tu brahmatā hyasmin saṃvinmātrātmake tate || 15 ||

मार्गयन्ति प्रबोधाय तैर्मृगैरलमस्तु नः व्योमरूपे किलैकस्मिन्सर्वात्मनि तते सति || १६ ||

mārgayanti prabodhāya tairmṛgairalamastu naḥ vyomarūpe kilaikasminsarvātmani tate sati || 16 ||

कार्यकारणताड्यानामुक्तीनामेव कः क्रमः यो हेतुः स्पन्दने वायोर्द्रवत्वे सलिलस्य च || १७ ||

kāryakāraṇatāḍhyānāmuktīnāmeva kaḥ kramaḥ yo hetuḥ spandane vāyordravatve salilasya ca || 17 ||

शून्यत्वे नभसः सौम्य सर्गादित्वे चिदात्मनः कार्यकारणभावादि ब्रह्मैव सकलं यदा || १८ ||

śūnyatve nabhasaḥ saumya sargāditve cidātmanaḥ kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā || 18 ||

तदा ब्रह्मणि सर्गाणां कारणार्था विलज्जता न दुःखमस्ति न सुखं शान्तं शिवमयं जगत् || १९ ||

tadā brahmaṇi sargāṇāṃ kāraṇārthā vilajjatā na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamayaṃ jagat || 19 ||

नास्ति चिन्मात्रतान्यत्वमत इच्छोदयः कुतः मृद्देहयोधसेनायां न मृन्मात्रेतरद्यथा || २० ||

nāsti cinmātratānyatvamata icchodayaḥ kutaḥ mṛddehayodhasenāyāṃ na mṛnmātretaradyathā || 20 ||

न सज्जगदहंतादौ दृश्ये ब्रह्मेतरत्तथा | श्रीराम उवाच | एवं चेत्तदुदेत्विच्छा मा वोदेतु मुनीश्वर || २१ ||

na sajjagadahaṃtādau dṛśye brahmetarattathā | śrīrāma uvāca | evaṃ cet tadudetvicchā mā vodetu munīśvara || 21 ||

सा तु ब्रह्मैव कोऽर्थः स्यादस्या विधिनिषेधने | श्रीवसिष्ठ उवाच | ज्ञातायां संप्रबुद्धायामिच्छा ब्रह्मैव नेतरत् || २२ ||

sā tu brahmaiva ko'rthaḥ syādasyā vidhinishedhane | śrīvasiṣṭha uvāca | jñātāyāṃ saṃprabuddhāyāmicchā brahmaiva netarat || 22 ||

यथा संबुद्धवान्राम तत्सत्यं किं त्विदं श्रृणु | यदा यदा ज्ञतोदेति शाम्यतीच्छा तदा तदा || २३ ||

yathā saṃbuddhavānrāma tatsatyaṃ kiṃ tvidaṃ śrṛṇu | yadā yadā jñatodeti śāmyatīcchā tadā tadā || 23 ||

वस्तुस्वभावादुदयत्यादित्ये यामिनी यथा | शाम्यत्येव न तूदेति ज्ञप्ताविच्छादि तत्तथा || २४ ||

vastusvabhāvādudayatyaāditye yāminī yathā | śāmyatyeva na tūdeti jñaptāvicchādi tattathā || 24 ||

यथा यथोदयो ज्ञप्तेर्द्वैतशान्तिस्तथा तथा | वासनाविलयश्चैव कथमिच्छोदयो भवेत् || २५ ||

yathā yathodayo jñapterdvaityaśāntistathā tathā | vāsanāvilayaścaiva kathamicchodayo bhavet || 25 ||

तस्या विद्योपशान्तेयं निर्मला मुक्ततोदिता | अशेषदृश्यवैरस्याद्यस्येच्छोदेति न क्वचित् || २६ ||

tasyā vidyopaśānteyaṃ nirmalā muktatoditā | aśeṣadṛśyavairasyādyasyecchōdeti na kvacit || 26 ||

विरक्ततास्य नो दृश्ये नोदेत्यत्रास्य रक्तता | केवलं द्रष्टृदृश्यश्रीः स्वदते न स्वभावतः || २७ ||

viraktatāsya no dṛśye nōdetyatrāsya raktatā | kevalaṃ draṣṭṛdṛśyaśrīḥ svadate na svabhāvataḥ || 27 ||

काकतालीययोगेन परप्रेरणयानया | यदि किंचित्कदाचिच्च सम्यगिच्छति वा न वा || २८ ||

kākatālīyayogena paraprēraṇayānayā | yadi kiñcitkadācicca samyagicchati vā na vā || 28 ||

तदस्य सेच्छा नेच्छा वा ब्रह्मैवात्र न संशयः | इच्छा न जायते ज्ञस्यावश्यमेवानु वा नवा || २९ ||

tadasya secchā necchā vā brahmaivātra na saṃśayaḥ | icchā na jāyate jñasyāvaśyamevānu vā navā || 29 ||

ज्ञता चेदुदिता जन्तोस्तदिच्छास्योपशाम्यति | नैतयोः स्थितिरेकत्र प्रकाशतमसोरिव || ३० ||

jñatā ceduditā jantostadicchāsyopaśāmyati | naityoḥ sthitirekatra prakāśatamasoriva || 30 ||

प्रतिषेधविधीनां तु तज्ज्ञो न विषयः क्वचित्| शान्तसर्वैषणेच्छस्य कोऽस्य किं वक्ति किंकृते || ३१ ||

pratiṣedhavidhīnāṃ tu tajjño na viṣayaḥ kvacit| śāntasarvaiṣaṇecchasya ko'sya kiṃ vakti kiṃkṛte || 31 ||

एतदेव ज्ञताचिह्नं यदिच्छास्वतितानवम्| ह्लादनं सर्वलोकानामथानुभव एव वा || ३२ ||

etadeva jñatācihnaṃ yadicchāsvatitānavam| hlādanaṃ sarvalokānāmathānubhava eva vā || 32 ||

दृश्यं विरसतां यातं यदा न स्वदते क्वचित्| तदा नेच्छा प्रसरति तदैव च विमुक्तता || ३३ ||

dṛśyaṃ virasatāṃ yātaṃ yadā na svadate kvacit| tadā necchā prasarati tadaiva ca vimuktatā || 33 ||

बोधादनैक्यमद्वैतं यः शान्तमवतिष्ठते| इच्छानिच्छादयः सर्वे भावास्तस्य शिवात्मकाः || ३४ ||

bodhādanaikyamadvaitaṃ yaḥ śāntamavatiṣṭhate| icchānicchādayaḥ sarve bhāvāstasya śivātmakāḥ || 34 ||

बोधादस्तमितद्वैतमद्वैतैक्यविवर्जितम्| यः स्वच्छो विगतव्यग्रः शान्त आत्मन्यवस्थितः || ३५ ||

bodhādastamitadvaitamadvaitaikyavivarjitam| yaḥ svaccho vigatavyagraḥ śānta ātmanyavasthitaḥ || 35 ||

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन | न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः || ३६ ||

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ || 36 ||

नानिच्छया नेच्छयाथ न सता नासता सदा | नैवात्मना न चान्येन नैतैर्मरणजीवितैः || ३७ ||

nānicchayā necchayātha na satā nāsatā sadā | naivātmanā na cānyena naitairmaraṇajīvitaiḥ || 37 ||

इच्छा च तस्य नोदेति निर्वाणस्य प्रबोधिनः | यदि चोदेति तस्येच्छा ब्रह्म शाश्वतमेव सा || ३८ ||

icchā ca tasya nōdēti nirvāṇasya prabōdhināḥ | yadi codēti tasyecchā brahma śāśvatamēva sā || 38 ||

न दुःखमस्ति न सुखं शान्तं शिवमजं जगत् | इति योऽन्तः शिलेवास्ते तं प्रबुद्धं विदुर्बुधाः || ३९ ||

na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamajaṃ jagat | iti yō'ntaḥ śilēvāstē taṃ prabuddhaṃ vidurbudhāḥ || 39 ||

दुःखं सुखं भावनया कुर्वन्विषमिवामृतम् | इति निश्चित्य धीरात्मा प्रबुद्ध इति कथ्यते || ४० ||

duḥkhaṃ sukhaṃ bhāvanayā kurvanviviṣamivāmṛtam | iti niścitya dhīrātmā prabuddha iti kathyatē || 40 ||

तत्स्थितं व्योमनि व्योम शान्ते शान्तं शिवे शिवम् | शून्ये शून्यं सति च सद्यद्ब्रह्मणि जगत्स्थितम् || ४१ ||

tatsthitaṃ vyomani vyoma śānte śāntaṃ śive śivam | śūnye śūnyaṃ sati ca sadyadbrahmaṇi jagatsthitam || 41 ||

असंवेदनसंवित्खे ततेऽविश्वमिति स्थिते | सौम्ये समसमे शान्ते शिवेऽहंताभ्रमः क्षयी || ४२ ||

asaṃvedanasamvitkhe tate'viśvamiti sthite | saumye samasame śānte śive'haṃtābhraṃmaḥ kṣayī || 42 ||

परचिन्तापुरोमध्ये गतविघ्नं गमागमौ | यथान्तस्तव शून्यत्वात्तथैवास्मिञ्जगद्भ्रमे || ४४ ||

paracintāpuromadhye gatavighnaṃ gamāgamau | yathāntastava śūnyatvāttathaivāsmiñjagadbhraṃme || 44 ||

स्वप्ननिर्माणपुरवद्वालवेतालतालवत् | यदिदं दृश्यते तत्र किं किलासत्यतेतरत् || ४६ ||

svapnanirmāṇapuravadvālaveālātālavat | yadidaṃ dṛśyate tatra kiṃ kilāsatyaṃtetarat || 46 ||

असत्यमेवाहमिति भासते सत्यमेव च | भ्रान्तिभाजं विनैवेयं भ्रान्तिः स्फुरति सा सती || ४७ ||

asatyamevāhamiti bhāsate satyameva ca | bhrāntibhājaṃ vinaiveyaṃ bhrāntiḥ sphurati sā satī || 47 ||

न सन्नासन्न सदसत्किमपीदमतीन्द्रियम् | अवाच्यं जगदित्येव भात्यवक्षुभितं खवत् || ४८ ||

na sannāsanna sadasatkimapīdamatīndriyam | avācyaṃ jagadityeva bhātyavakṣubhitaṃ khavat || 48 ||

इहेच्छानिच्छते ज्ञस्य शाम्यतां यदलं समे | तथापि श्रेयसे मन्ये नन्वनिच्छोदयं स्फुटम् || ४९ ||

ihecchānicchatē jñasya śāmyatāṃ yadalaṃ samē | tathāpi śrēyasē manyē nanvanicchōdayaṃ sphuṭam || 49 ||

अहं जगदिति ज्ञप्तिः खे खस्येवेयमास्थिता | चिदात्मनो यथा वायोः स्पन्दो नात्रास्ति कारणं || ५० ||

ahaṃ jagaditi jñaptiḥ khē khasyēvēyamāsthitā | cidātmano yathā vāyoḥ spandaḥ nātrāsti kāraṇaṃ || 50 ||

चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तच्चित्तं सैव संसृतिः | सेच्छा तन्मुक्तता मुक्तिर्युक्तिं ज्ञात्वेति शाम्यताम् || ५१ ||

citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittaṃ saiva saṃsṛtiḥ | secchā tanmuktatā muktiryuktiṃ jñātveti śāmyatām || 51 ||

इच्छा भवत्वनिच्छा वा सर्गो वा प्रलयोऽथवा | क्षतिर्न कस्यचित्काचिन्न च किंचिदिहास्ति हि || ५२ ||

icchā bhavatvanicchā vā sargo vā pralayo'thavā | kṣatirna kasyacitkācinnaca kiṃcidihāsti hi || 52 ||

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् | तत्सर्वं शान्तमाकाशं परचिन्तापुरोपमम् || ५३ ||

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam | tatsarvaṃ śāntamākāśaṃ paracintāpuropamam || 53 ||

इच्छानां तानवं यस्य दिनानुदिनमागतम् | विवेकशमतृप्तस्य तमाहुर्मोक्षभागिनम् || ५४ ||

icchānāṃ tānavaṃ yasya dinānudinamāgatam | vivekaśamatṛptasya tamāhurmokṣabhāginam || 54 ||

अब्धिद्यूर्वीनदीशैलशोभाशून्यतरात्मनि | जृम्भते द्रष्टृकरणं मृगतृष्णाम्बुवीचिवत् || ५५ ||

abdhidyūrvīnadīśailaśobhāśūnyatarātmani | jṛmbhate draṣṭṛkaraṇaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvīcivat || 55 ||

यान्कार्यकरणव्यूहान्कृतवान्पूर्वमेव तान् | संप्रेक्षया न पश्यामि मिथ्याभ्रमभरादृते || ५६ ||

yānkāryakaraṇavyūhānkṛtavānpūrvameva tān | saṃprekṣayā na paśyāmi mithyābharamabharādṛte || 56 ||

भ्रमभूतेन कुर्मश्चेद्व्यवहारमवस्तुना | तत्कस्मात्परचित्ताद्रिः कम्बलत्वं न नीयते || ५७ ||

bhramabhūtena kurmaścedvyavahāramavastunā | tatkasmātparacittādriḥ kambalatvaṃ na nīyate || 57 ||

असता व्यवहारश्चेत्प्रेक्षामात्रविनाशिना | क्रियते शशशृङ्गेण तत्कथं छाद्यते न खम् || ५८ ||

asatā vyavahāraścetprekṣāmātravināśinā | kriyate śaśaśṛṅgeṇa tatkathaṃ chādyate na kham || 58 ||

अहभावाच्चिदाकाशो जाड्यातिशयतः क्षणात् | पाषाणतां जलमिव मनस्त्वाद्याति देहताम् || ५९ ||

ahabhāvāccidākāśo jāḍyātiśayataḥ kṣaṇāt | pāṣāṇatāṃ jalamiva manastvādyāti dehatām || 59 ||

चित्त्वादनुभवत्येतामसत्यामेव देहिताम् | अविनष्टैव चिच्छक्तिः स्वप्ने स्वमरणं यथा || ६० ||

cittvādanubhavatyetāmasatyāmeva dehitām | avinaṣṭaiva cicchaktiḥ svapne svamarṇaṃ yathā || 60 ||

व्योम्न्यसत्यमवस्तुत्वात्सत्यं चानुभवाद्यथा | नीलत्वं तद्वदीशेऽस्मिन्सर्गो नासन्न सन्मयः || ६१ ||

vyomnyasatyamavastutvātsatyaṃ cānubhavādyathā | nīlatvaṃ tadvadīśe'smin sargo nāsanna sanmayaḥ || 61 ||

यथा शून्यत्वनभसोर्यथा स्पन्दनभस्वतोः | भेदो नास्ति तथा सर्गब्रह्मणोरेकरूपयोः || ६२ ||

yathā śūnyatvanabhasor yathā spandanabhasvatoḥ | bhedo nāsti tathā sargabrahmaṇorekarūpayoḥ || 62 ||

नेह संजायते किंचिज्जगदादि न नश्यति | स्वप्नो निद्रागतस्येव केवलं प्रतिभासते || ६३ ||

neha saṃjāyate kiṃcijjagadādi na naśyati | svapno nidrāgatasyeva kevalaṃ pratibhāsate || 63 ||

अविद्यमाने पृथ्व्यादौ प्रतिभामात्ररूपिणि | सर्गे क इव संरम्भस्त्यागादानैश्चिदम्बरे || ६४ ||

avidyamāne pṛthvyādau pratibhāmātrarūpiṇi | sarge ka iva saṃrambhastyāgādānaiścidambare || 64 ||

न देहः प्रतिभातोऽस्ति पृथ्व्यादिकारणान्वितः | केवलं ब्रह्मचिन्मात्रमेवात्मन्येव संस्थितम् || ६५ ||

na dehaḥ pratibhāto'sti pṛthvyādikāraṇānvitaḥ | kevalaṃ brahmachinmātramevātmanyeva saṃsthitam || 65 ||

बुद्ध्यादेः कारणत्वं च द्वैतैक्यासंभवान्न सत् | अनेनेदं क्रियत इत्यस्यार्थं याति संभवात् || ६६ ||

buddhyādeḥ kāraṇatvaṃ ca dvaitaikyāsaṃbhavānna sat | anenedaṃ kriyata ityasyārthaṃ yāti saṃbhavāt || 66 ||

अहेतुरक्रमं भाति चिति कल्पक्रियागणः | क्षणेनैव यथा स्वप्ने मृतिजन्मादि सत्वराः || ६७ ||

aheturakramaṃ bhāti citi kalpakriyāgaṇaḥ | kṣaṇenaiva yathā svapne mṛtijanmādi satvarāḥ || 67 ||

खमेव पृथ्वी खं शैलाः खमेव दृढभित्तयःखमेव लोकाः स्पन्दः खं सर्गसंवेदनं चितेः || ६८ ||

khameva pṛthvī khaṃ śailāḥ khameva dṛḍhabhittayaḥkhameva lokāḥ spandaḥ khaṃ sargasaṃvedanaṃ citeḥ || 68 ||

व्योमभित्तौ जगच्चित्रं चिद्रङ्गमयमाततम्नोदेति नास्तमायाति न शाम्यति न ताम्यति || ६९ ||

vyomabhittau jagaccitraṃ cidraṅgamayamātatamnodeti nāstamāyāti na śāmyati na tāmyati || 69 ||

चिद्वारिणि जगत्तुङ्गतरङ्गद्रवरूपिणिकिं नु वा कथमुत्पन्नं किं शान्तं च कदा कथम् || ७० ||

cidvāriṇi jagattuṅgataraṅgadravarūpiṇikiṃ nu vā kathamutpannaṃ kiṃ śāntaṃ ca kadā katham || 70 ||

शान्ते महाचिदाकाशे जगच्छून्यत्वशालिनिचेत्यासम्भवतः सन्ति नोदयास्तमयौ कुतः || ७१ ||

śānte mahācidākāśe jagacchūnyatvaśālinicetyāsaṃbhavataḥ santi nodayāstamayau kutaḥ || 71 ||

पर्वता गगनायन्ते गगनं पर्वतायतेसंवेदनप्रयोगेण ब्रह्मणः सर्गता स्थितौ || ७२ ||

parvatā gaganāyante gaganaṃ parvatāyatesaṃvedanaprayogeṇa brahmaṇaḥ sargatā sthitau || 72 ||

संविच्चूर्णप्रयोगेण निमेषार्धेन योगिनः | कुर्वन्ति जगदाकाशमाकाशं त्रिजगन्ति च || ७३ ||

saṃviccūrṇaprayogeṇa nimeṣārdhena yoginaḥ | kurvanti jagadākāśamākāśaṃ trijaganti ca || 73 ||

सिद्धसंकल्पनगराण्यसंख्यानि यथाम्बरे | तथा सर्गसहस्राणि सन्ति तानि तु चिन्नभः || ७४ ||

siddhasaṃkalpananagarāṇyasaṃkhyāni yathāmbare | tathā sargasahasrāṇi santi tāni tu cinnabhaḥ || 74 ||

महार्णवे यथावर्ता अन्योन्यमपि मिश्रिताः | पृथगेवावतिष्ठन्ते पयसोऽन्ये च नैव ते || ७५ ||

mahārṇave yathāvartā anyonyamapi miśritāḥ | pṛthagevāvatiṣṭhante payaso'nye ca naiva te || 75 ||

महाचिति महासर्गा अन्योन्यमपि मिश्रिताः | पृथगेवावतिष्ठन्ते व्यतिरिक्ता न ते ततः || ७६ ||

mahāciti mahāsargā anyonyamapi miśritāḥ | pṛthagevāvatiṣṭhante vyatiriktā na te tataḥ || 76 ||

सर्गात्सर्गान्तरालोके या प्रबुद्धस्य योगिनः | सिद्धलोकान्तरे प्राप्तिः सैवेति विबुधोक्तयः || ७७ ||

sargātsargāntarāloke yā prabuddhasya yoginaḥ | siddhalokāntare prāptiḥ saiveiti vibudhoktayaḥ || 77 ||

अविनाशिनि भूतानि स्थितानि परमे शिवेव्योम्नीव शून्यतोल्लासाः सर्गवर्गा निरर्गलम् || ७८ ||

avināśini bhūtāni sthitāni parame śivevyomnīva śūnyatollāsāḥ sargavargā nirargalam || 78 ||

परमार्थनिजामोदाः सहजाः सर्गविभ्रमाःनोद्यन्ति नोपशाम्यन्ति लेखा इव शिलोदरे || ७९ ||

paramārthanijāmodāḥ sahajāḥ sargavibhramāḥnodyanti nopaśāmyanti lekhā iva śilodare || 79 ||

अन्योन्यं कुसुमामोदा मिलिता अप्यमीलिताःव्योमरूपास्तथा सर्गा अन्योन्यं सिद्धभूमयः || ८० ||

anyonyaṃ kusumāmodā militā apyamīlitāḥvyomarūpāstathā sargā anyonyaṃ siddhabhūmayaḥ || 80 ||

संकल्पाकाशरूपत्वात्सर्वानुभववत्स्थितेःतनुसंकल्पमोहानां सत्याश्च मननोक्तयः || ८१ ||

saṃkalpākāśarūpatvātsarvānubhavavatsthiteḥtanusaṃkalpamohānāṃ satyāśca mananoktayaḥ || 81 ||

न ज्ञानवादिता सत्या न बाह्यानर्थवादितायथावेदनमेतानि वेदनानि फलन्ति वः || ८२ ||

na jñānavāditā satyā na bāhyānarthavāditāyathāvedanametāni vedanāni phalanti vaḥ || 82 ||

चिति चित्त्वं यदस्त्यन्तर्जगदित्येव भाविते | भेदो द्रवत्वपयसोरिव नात्रोपपद्यते || ८३ ||

citi cittvaṃ yadastyantarjagadityeva bhāvite | bhedo dravatvapayasoriva nātropapadyate || 83 ||

कालो जगन्ति भुवनान्यहमक्षवर्गस्त्वं तानि तत्र च तथेति च सर्वमेकम् | चिद्व्योम शान्तमजमव्ययमीश्वरात्म रागादयः खलु न केचन संभवन्ति || ८४ ||

kālo jaganti bhuvanānyahamakṣavargastvaṃ tāni tatra ca tatheti ca sarvamekam | cidvyoma śāntamajamavyayamīśvarātma rāgādayaḥ khalu na kecana saṃbhavanti || 84 ||