Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | ज्ञानेन ज्ञेयनिष्ठत्वाद्योऽचित्तं चित्तमेव च | न बुध्यते कर्मफलं स ज्ञानीत्यभिधीयते || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | jñānena jñeyaniṣṭhatvādyo'cittaṃ cittameva ca | na budhyate karmaphalaṃ sa jñānītyabhidhīyate || 1 ||

ज्ञात्वा सम्यगनुज्ञानं दृश्यते येन कर्मसु | निर्वासनात्मकं ज्ञस्य स ज्ञानीत्यभिधीयते || २ ||

jñātvā samyaganujñānaṃ dṛśyate yena karmasu | nirvāsanātmakaṃ jñasya sa jñānītyabhidhīyate || 2 ||

अन्तःशीतलतेहासु प्राज्ञैर्यस्यावलोक्यते | अकृत्रिमैकशान्तस्य स ज्ञानीत्यभिधीयते || ३ ||

antaḥśītalatehāsu prājñairyasyāvalokyate | akṛtrimaikekśāntasya sa jñānītyabhidhīyate || 3 ||

अपुनर्जन्मने यः स्याद्बोधः स ज्ञानशब्दभाक् | वसनाशनदा शेषा व्यवस्था शिल्पजीविका || ४ ||

apunarjanmane yaḥ syādbodhaḥ sa jñānaśabdabhāk | vasanāśanadā śeṣā vyavasthā śilpajīvikā || 4 ||

प्रवाहपतिते कार्ये कामसंकल्पवर्जितः | तिष्ठत्याकाशहृदयो यः स पण्डित उच्यते || ५ ||

pravāhapatite kārye kāmasaṃkalpavarjitaḥ | tiṣṭhatyākāśahṛdayo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 5 ||

अकारणं प्रवर्तन्त इव भावा अकारणात्| अविद्यमाना अप्येतेऽविद्यमाना इव स्थिताः || ६ ||

akāraṇaṃ pravartanta iva bhāvā akāraṇāt| avidyamānā apyete'vidyamānā iva sthitāḥ || 6 ||

आविर्भावतिरोभावैर्भावाभावभवाभवैः| पश्चात्कारणतां यान्ति मिथः कारणकर्मभिः || ७ ||

āvirbhāvatirōbhāvairbhāvābhāvabhavābhavaibh| paścātkāraṇatāṃ yānti mithaḥ kāraṇakarmabhiḥ || 7 ||

असतः शशश्रृङ्गादेर्मृगतृष्णाम्भसो यथा| आलोकनादलभ्यस्य कीदृक् स्यात्किल कारणम् || ८ ||

asataḥ śaśaśṛṅgādermṛgatṛṣṇāmbhaso yathā| ālōkanādalabhyasya kīdṛk syātkila kāraṇam || 8 ||

असतः शशश्रृङ्गादेः कारणं मार्गयन्ति ये| वन्ध्यापुत्रस्य पौत्रस्य स्कन्धमासादयन्ति ते || ९ ||

asataḥ śaśaśṛṅgādeḥ kāraṇaṃ mārgayanti ye| vandhyāputrasya pautrasya skandhamāsādayanti te || 9 ||

असत्यप्रतिभासानामेतदेवाशु कारणम्| यदनालोकनं नाम समालोकक्षणक्षयम् || १० ||

asatyapratibhāsānāmetadevāśu kāraṇam| yadanālōkanaṃ nāma samālōkakṣaṇakṣayam || 10 ||

परमात्मायते जीवो बुध्यमानस्त्वचेतनम् | चेतनं बुध्यमानस्तु जीव एवावतिष्ठते || ११ ||

paramātmāyate jīvo budhyamānastvacetanam | cetanaṃ budhyamānastu jīva evāvatiṣṭhate || 11 ||

परमात्मैव जीवोऽयं बुध्यमानस्त्वचेतनम् | आम्र एव रसापत्तेः प्रयाति सहकारताम् || १२ ||

paramātmaiva jīvo'yaṃ budhyamānastvacetanam | āmra eva rasāpatteḥ prayāti sahakāratām || 12 ||

चेतनं बुध्यमानस्तु जीव एवावतिष्ठते | जीवो जीवितजीर्णेषु जातिजन्मसु जर्जरः || १३ ||

cetanaṃ budhyamānastu jīva evāvatiṣṭhate | jīvo jīvitajīrṇeṣu jātijanmasu jarjarḥ || 13 ||

ये परां दृष्टिमायाता विधि तेषामपामिव | अरूपालोकमननं स्पन्दमस्पन्दनं सदा || १४ ||

ye parāṃ dṛṣṭimāyātā vidhi teṣāmapāmiva | arūpālokamananaṃ spandamaspanḍanaṃ sadā || 14 ||

ये परां दृष्टिमायाता दृश्यश्रीपारदर्शिनः | न विद्यमानमप्यस्ति तेषां वेदनमाततम् || १५ ||

ye parāṃ dṛṣṭimāyātā dṛśyaśrīpāradarśinaḥ | na vidyamānamapyasti teṣāṃ vedanamātatam || 15 ||

ये परां दृष्टिमायाता विद्धि तेषामपामिव| स्पन्दमस्पन्दनं सर्वमवेदनवशादिह || १६ ||

ye parāṃ dṛṣṭimāyātā viddhi teṣāmapāmiva| spandamaspandanaṃ sarvamavedanavaśādiha || 16 ||

अरूपालोकमननवेष्टिता मुक्तदामवत्| बुधाः कर्मसु चेष्टन्ते वृक्षपत्रेष्विवानिलः || १७ ||

arūpālokamananaveṣṭitā muktaḍāmavat| budhāḥ karmasu ceṣṭante vṛkṣapatreṣvivānilaḥ || 17 ||

ये परां दृष्टिमायाताः संसृतेः पारदर्शिनः| न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां वसन्निव || १८ ||

ye parāṃ dṛṣṭimāyātāḥ saṃsṛteḥ pāradarśinaḥ| na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ vasanniva || 18 ||

ये बद्धवासना मूढाः कर्म शंसन्ति तेऽनघ| श्रुतिस्मृत्युचितं तेन विनाबोधं प्रयान्ति ते || १९ ||

ye baddhavāsanā mūḍhāḥ karma śaṃsanti te'nagha| śrutismṛtyucitaṃ tena vinābodhaṃ prayānti te || 19 ||

इन्द्रियाणि पतन्त्यर्थं भ्रष्टं गृध्र इवामिषम्| तानि संयम्य मनसा युक्त आसीत तत्परः || २० ||

indriyāṇi patantyarthaṃ bhraṣṭaṃ gṛdhra ivāmiṣam| tāni saṃyamya manasā yukta āsīta tatparaḥ || 20 ||

नासन्निवेशं हेमास्ति नासर्गं ब्रह्म विद्यते। किंतु सर्गादिशब्दार्थमुक्तं युक्तिमतेः शिवम् || २१ ||

nāsanniveśaṃ hemāsti nāsargaṃ brahma vidyate kiṃtu sargādiśabdārthamuktaṃ yuktimateḥ śivam || 21 ||

एकान्धकारे सम्पन्ने व्यवहारो युगक्षये निर्विभागो निराभासो यथा ब्रह्मघने तथा || २२ ||

ekāndhakāre saṃpanne vyavahāro yugakṣaye nirvibhāgo nirābhāso yathā brahmaghane tathā || 22 ||

अभ्रोदरे भ्रमाङ्गानां स्पन्दास्पन्दमयी यथा स्वसंविदात्मिका सत्ता भूतानामीश्वरी तथा || २३ ||

abhrodare bhramāṅgānāṃ spandāspandamayī yathā svasaṃvidātmikā sattā bhūtānāmīśvarī tathā || 23 ||

जलस्यान्तर्जलांशानां द्वैताद्वैतमयो यथा स्वसंविदात्मा सुस्पन्दस्तथा ब्रह्मणि भूतदृक् || २४ ||

jalasyāntarjalāṃśānāṃ dvaitādvaitamayo yathā svasaṃvidātmā suspandaḥ tathā brahmaṇi bhūtadṛk || 24 ||

यथाम्बरेऽम्बरांशानां द्वैताद्वैतकृतात्मनि अनन्या सृष्टिराभाति तथा अनवयवे शिवे || २५ ||

yathāmbare'mbarāṃśānāṃ dvaitādvaitakṛtātmani ananyā sṛṣṭirābhāti tathānavayave śive || 25 ||

जगतोऽन्तरहंरूपमहंरूपान्तरे जगत् | स्थितमन्योन्यवलितं कदलीदलपीठवत् || २६ ||

jagato'ntarahamrūpamahamrūpāntare jagat | sthitamanyonyavaliatam kadalīdalapīṭhavat || 26 ||

रूपालोकमनस्कारै रन्ध्रैर्बहिरिव स्थितम् | सृष्टिं पश्यति जीवोऽन्तः सरसीमिव पर्वतः || २७ ||

rūpālokamanaskārai randhrirbahiriva sthitam | sṛṣṭiṃ paśyati jīvo'ntaḥ sarasīmiva parvataḥ || 27 ||

जीवो जगत्तयात्मानं पश्यत्ययमकारणम् | हेमेव कटकादित्वं तदपश्यन्न पश्यति || २८ ||

jīvo jagattayātmānaṃ paśyatyayamakāraṇam | hemeva kaṭakāditvaṃ tadapaśyann paśyati || 28 ||

जीवन्तोऽपि न जीवन्ति म्रियन्ते न मृता अपि | सन्तोपि च न सन्तीव पारावारविदः शुभाः || २९ ||

jīvanto'pi na jīvanti mriyante na mṛtā api | santo'pi ca na santīva pārāvāravidaḥ śubhāḥ || 29 ||

प्रबुद्धः सर्वकर्माणि कुर्वन्नपि न पश्यति | गृहकर्माणि गेहस्थो गोष्ठभाण्डमना इव || ३० ||

prabuddhaḥ sarvakarmāṇi kurvannapi na paśyati | gṛhakarmāṇi gehastho goṣṭhabhāṇḍamanā iva || 30 ||

विराड् हृदि यथा चन्द्रः प्रतिदेहं यथा स्थितः | जीवो हिमकणाकारः स्थूले स्थूलो लघौ लघुः || ३१ ||

virāḍ hṛdi yathā candraḥ pratidehaṃ yathā sthitaḥ | jīvo himakaṇākāraḥ sthūle sthūlo laghau laghuḥ || 31 ||

अहमात्मा त्रिकोणत्वमुपगच्छति कल्पनम् | असदेव सदाभासं मन्यते चेतनाद्वपुः || ३२ ||

ahamātmā trikoṇatvamupagacchati kalpanam | asadeva sadābhāsaṃ manyate cetanādvapuḥ || 32 ||

कर्मकोशे त्रिकोणे च शुक्रसारेऽवतिष्ठते | देहे जीवोहमित्यात्मा स्वामोदः कुसुमे यथा || ३३ ||

karmakośe trikoṇe ca śukrasāre'vatiṣṭhate | dehe jīvohamityātmā svāmodaḥ kusume yathā || 33 ||

अहमित्येव शुक्रस्था संविदापादमस्तकम् | विसरत्यखिले ज्योत्स्ना यथा ब्रह्माण्डमण्डपे || ३४ ||

ahamityeva śukrasthā saṃvidāpādamastakam | visaratyakhile jyotsnā yathā brahmāṇḍamaṇḍape || 34 ||

अक्षरन्ध्रप्रणालेन विसृतं वेदनोदकम् | व्याप्नोति त्रिजगद्धूमो वियन्मेघतया यथा || ३५ ||

akṣarandhrapraṇālena visṛtaṃ vedanodakam | vyāpnoti trijagaddhūmo viyanmeghatayā yathā || 35 ||

देहे यद्यप्यशेषेऽस्मिन्बहिरन्तश्च वेदनम् | विद्यते तत्तथाप्यत्र शुक्रेऽस्ति घनवासना || ३६ ||

dehe yadyapyasheṣe'sminbahirantashcha vedanam | vidyate tattathāpyatra śukre'sti ghanavāsanā || 36 ||

जीवः संकल्पमात्रात्मा यत्संकल्पोऽवतिष्ठते | हृदि भूत्वा स एवाशु बहिः प्रसरति स्फुटम् || ३७ ||

jīvaḥ saṅkalpamātrātmā yatsaṅkalpo'vatiṣṭhate | hṛdi bhūtvā sa evāśu bahiḥ prasarati sphuṭam || 37 ||

यथास्थितां च निश्चित्तां वर्जयित्वा स्थिरोपमाम् | न कयाचिदपि स्थित्या शाम्यत्यहमिति भ्रमः || ३८ ||

yathāsthitāṃ ca niścittāṃ varjayitvā sthiro pamām | na kayācidapi sthityā śāmyatyahamiti bhramaḥ || 38 ||

चिन्तानुचिन्त्यमानापि भावनीयाम्बरोपमा | अहंभावोपशमने शमनेन क्रमेण ते || ३९ ||

cintānucintyamānāpi bhāvanīyāmbaropamā | ahaṃbhāvopaśamane śamanena krameṇa te || 39 ||

तज्ज्ञा व्यवहरन्तीह भाव्यभावनवर्जितम् | अरूपालोकमननं मौनं दारुनरा इव || ४० ||

tajjñā vyavaharantīha bhāvyabhāvanavarjitam | arūpālokamananaṃ maunaṃ dārunarā iva || 40 ||

अकिंचिद्भावनो यः स्यात्स मुक्त इति कथ्यते | जीवन्नाकाशविशदो बन्धशून्य इव स्फुटम् || ४१ ||

akiṃcidbhāvano yaḥ syātsa mukta iti kathyate | jīvannākāśaviśado bandhaśūnya iva sphuṭam || 41 ||

अहमित्येव शुक्रस्था संविदापादमस्तकम् | विसरत्यखिले देहे ब्रह्माण्डेऽर्कप्रभा यथा || ४२ ||

ahamityeva śukrasthā saṃvidāpādamastakam | visaratyakhile dehe brahmāṇḍe'rkaprabhā yathā || 42 ||

दृङनेत्रं स्वदनं जिह्वा श्रुतिः श्रोत्रं भवत्यसौ | इत्याद्या वासनाः पञ्च बद्ध्वा तासु निमज्जति || ४३ ||

dṛṅanetraṃ svadanaṃ jihvā śrutiḥ śrotraṃ bhavatyasau | ityādyā vāsanāḥ pañca baddhvā tāsu nimajjati || 43 ||

चिद्भावोऽक्षतयोदेति मनो भूत्वैकदेशतः | सर्वगोऽपि रसो भूमौ यथाङ्कुरतया मधौ || ४४ ||

cidbhāvo'kṣatayodeti mano bhūtvaiakadeśataḥ | sarvago'pi raso bhūmau yathāṅkuratayā madhau || 44 ||

यो भावयति भावेषु नेह रूढेष्वभावताम् | तस्यायत्नवतो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति || ४५ ||

yo bhāvayati bhāveṣu neha rūḍheṣvabhāvatām | tasyāyatnavato duḥkhamanantaṃ nopaśāmyati || 45 ||

येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः | यत्र क्वचनशायीह स सम्राडिव राजते || ४६ ||

yena kenacidācchanno yena kenacidāśitaḥ | yatra kvacanaśāyīha sa samrāḍiva rājate || 46 ||

वासनाभिरुपेतोऽपि समग्राभिरवासनः | अन्तःशून्योऽप्यशून्यात्मा खमिव श्वसनान्वितः || ४७ ||

vāsanābhirupeto'pi samagrābhiravāsanaḥ | antaḥśūnyo'pyaśūnyātmā khamiva śvasanānvitaḥ || 47 ||

आसने शयने याने स्थितो यत्नेन बोध्यते | निद्रालुरिव निर्वाणमनोमनननिर्वृतः || ४८ ||

āsane śayane yāne sthito yatnena bodhyate | nidrāluriva nirvāṇamanomanananirvṛtaḥ || 48 ||

संविन्मात्रं हि पुरुषः सर्वगोऽपि स तिष्ठति | स्फुटसारे शरीरस्य यथा गन्धोऽब्जकेसरे || ४९ ||

saṃvinmātraṃ hi puruṣaḥ sarvago'pi sa tiṣṭhati | sphuṭasāre śarīrasya yathā gandho'bjakesare || 49 ||

संविन्मात्रं विदुर्जन्तुं तस्य प्रसरणं जगत् | आत्मनिष्ठत्वमजगत्परमेत्युपदेशभूः || ५० ||

saṃvinmātraṃ vidurjantuṃ tasya prasaraṇaṃ jagat | ātmaniṣṭhatvamajagatparametyupadeśabhūḥ || 50 ||

नीरसो भव भावेषु सर्वेषु विभवादिषु | पाषाणं हृदयं कृत्वा यथा भवसि भूतये || ५१ ||

nīraso bhava bhāveṣu sarveṣu vibhavādiṣu | pāṣāṇaṃ hṛdayaṃ kṛtvā yathā bhavasi bhūtaye || 51 ||

साधो हृदयसौषिर्यमसौषिर्यमिवास्तु ते | अचित्त्ववपुषोऽचित्त्वादुपलस्येव राघव || ५२ ||

sādho hṛdayasauṣiryam asauṣiryam ivāstu te | acittvavapuṣo'cittvād upalasyeva rāghava || 52 ||

तज्ज्ञाज्ञयोरशेषेषु भावाभावेषु कर्मसु | ऋते निर्वासनत्वात्तु न विशेषोऽस्ति कश्चन || ५३ ||

tajjñājñayor aśeṣeṣu bhāvābhāveṣu karmasu | ṛte nirvāsanatvāt tu na viśeṣo'sti kaścana || 53 ||

सत्तैवैषा विदो यत्सा भवत्युन्मिषिता जगत् | परं तत्त्वं निमिषता दृगिवानामकं ततम् || ५४ ||

sattaiṣā vidho yatsā bhavatyunmiṣitā jagat | paraṃ tattvaṃ nimiṣatā dṛgivānāmakaṃ tatam || 54 ||

दृश्यं विनश्यत्यखिलं विनष्टं जायते पुनः | यन्न नष्टं न चोत्पन्नं तत्सद्भवति तद्भवान् || ५५ ||

dṛśyaṃ vinaśyatyakhilaṃ vinaṣṭaṃ jāyate punaḥ | yan na naṣṭaṃ na cotpannaṃ tatsad bhavati tad bhavān || 55 ||

भावज्ञप्तिर्हि निर्मूला भावितापि न विद्यते | सलिलं मृगतृष्णेव न ददाति भवाङ्कुरम् || ५६ ||

bhāvajñaptirhi nirmūlā bhāvitāpi na vidyate | salilaṃ mṛgatṛṣṇeva na dadāti bhavāṅkuram || 56 ||

यथाभूतार्थसदर्शच्छिन्नाऽहमिति भावना | दृष्टामि न करोत्यन्तर्दग्धं बीजमिवाङ्कुरम् || ५७ ||

yathābhūtārthasadarśacchinnāhamiti bhāvanā | dṛṣṭāmi na karotyantardagdhaṃ bījamivāṅkuram || 57 ||

कर्म कुर्वन्नकुर्वन्वा वीतरागो निरामयः | निर्मना नित्यनिर्वाणः पुमानात्मनि तिष्ठति || ५८ ||

karma kurvannakurvannvā vītarāgo nirāmayaḥ | nirmanā nityanirvāṇaḥ pumānātmani tiṣṭhati || 58 ||

चित्तोपशान्तौ संशान्ताः शान्ताये भोगबन्धवः | न स्वभावपरिक्षीणाश्चित्तमेषां किलाकरः || ५९ ||

cittopaśāntau saṃśāntāḥ śāntāye bhogabandhavāḥ | na svabhāvaparikṣīṇāścittameṣāṃ kilākaraḥ || 59 ||

अघनः केवलालोको बुधो जीवः परायते | स एवान्योऽप्यनन्योऽन्तरपराह्न इवातपः || ६० ||

aghanaḥ kevalāloko budho jīvaḥ parāyate | sa evānyo'pyananyo'ntaraparāhna ivātapaḥ || 60 ||

एकदेशस्थितात्पुंसो दूरायातस्य चेतसः | यद्रूपं सकलं मध्ये तद्रूपं परमात्मनः || ६१ ||

ekadeśasthitātpum̐so dūrāyātasya cetasaḥ | yadrūpaṃ sakalaṃ madhye tadrūpaṃ paramātmanaḥ || 61 ||

चारुचिद्व्योमकर्पूरं यच्चमत्कुरुते स्वयम् | अनन्तमन्तरव्यक्तं जगदित्येव वेत्ति तत् || ६२ ||

cārucidvyomakarpūraṃ yaccamatkurute svayam | anantamantaravyaktaṃ jagadityeva vetti tat || 62 ||

गतभवभ्रमभासुरमक्षयं शममुपेतमुपेक्षितदीपवत् | स्थितमपीह जनं जगदीश्वरादनुगतं ननु भाति मुदा च खे || ६३ ||

gatabhavabhramabhāsuramakṣayaṃ śamamupetamupekṣitadīpavat | sthitamapīha janaṃ jagadīśvarādanugataṃ nanu bhāti mudā ca khe || 63 ||