Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच भूयो निपुणबोधाय श्रुणु किंचिद्रघूद्वह पुनःपुनर्यत्कथितं तदज्ञेऽप्यवतिष्ठते || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca bhūyo nipuṇabodhāya śrṛṇu kiṃcidraghūdvaha punaḥpunaryatkathitaṃ tadajñe'pyavatiṣṭhate || 1 ||

राघव प्रथमं प्रोक्तं स्थितिप्रकरणं मया येनेदमित्थमुत्पन्नमिति विज्ञायते जगत् || २ ||

rāghava prathamaṃ proktaṃ sthitiprakaraṇaṃ mayā yenedamitthamutpannamiti vijñāyate jagat || 2 ||

ततो जगति जातेन परोपशमशालिना भवितव्यमिति प्रोक्तं मयोपशमयुक्तिभिः || ३ ||

tato jagati jātena paropaśamaśālinā bhavitavyamiti proktaṃ mayopaśamayuktibhiḥ || 3 ||

उपशान्तिप्रकरणे प्रोक्तैरुपशमक्रमैः परमोपशमं गत्वा वस्तव्यमिह विज्वरम् || ४ ||

upaśāntiprakaraṇe proktairupaśamakramaiḥ paramopaśamaṃ gatvā vastavyamiha vijvaram || 4 ||

प्राप्तप्राप्येण तज्ज्ञेन यथा संसारदृष्टिषु विहर्तव्यं हि नः किंचित्स्वल्पं श्रोतव्यमस्ति ते || ५ ||

prāptaprāpyeṇa tajjñena yathā saṃsāradṛṣṭiṣu vihartavyaṃ hi naḥ kiṃcitsvalpaṃ śrotavyamasti te || 5 ||

जन्म संप्राप्य जगति बाल्य एव जगत्स्थितिम् यथाभूतामिमां बुद्ध्वा वस्तव्यमिह विज्वरम् || ६ ||

janma saṃprāpya jagati bālya eva jagatsthitim yathābhūtāmimāṃ buddhvā vastavyamiha vijvaram || 6 ||

सर्वसौहार्दजननीं सर्वस्याश्वासकारिणीम् समतामलमाश्रित्य विहर्तव्यमिहानघ || ७ ||

sarvasauhārdajananīṃ sarvasyāśvāsakāriṇīm samatāmalamāśritya vihartavyamihānagha || 7 ||

सर्वसंपत्तिसुभगं सर्वसौभाग्यवर्धनम् समतासुलतायास्तु फलं भवति पावनम् || ८ ||

sarvasaṃpattisubhagaṃ sarvasaubhāgyavardhanam samatāsulatāyāstu phalaṃ bhavati pāvanam || 8 ||

समतासुभगेहानां कुर्वतां प्रकृतं क्रमम् सर्वैवयं जगल्लक्ष्मीर्भृत्यतामेति राघव || ९ ||

samatāsubhagehānāṃ kurvatāṃ prakṛtaṃ kramam sarvaiveyaṃ jagallakṣmīrbhṛtyatāmeti rāghava || 9 ||

न तदासाद्यते राज्यान्न कान्ताजनसंगमात् अनपायि सुखं सारं समत्वाद्यदवाप्यते || १० ||

na tadāsādyate rājyānna kāntājanasaṃgamāt anapāyi sukhaṃ sāraṃ samatvādyadavāpyate || 10 ||

द्वन्द्वोपशमसीमान्तं संरम्भज्वरनाशनम् सर्वदुःखातपाम्भोदं समत्वं विद्धि राघव || ११ ||

dvandvopaśamasīmāntaṃ saṃrambhajvaranāśanam sarvaduḥkhātapāmbhodaṃ samatvaṃ viddhi rāghava || 11 ||

मित्रीभूताखिलरिपुर्यथाभूतार्थदर्शनः दुर्लभो जगतां मध्ये साम्यामृतमयो जनः || १२ ||

mitrībhūtākhilaripuryathābhūtārthadarśanaḥ durlabho jagatāṃ madhye sāmyāmṛtamayo janaḥ || 12 ||

प्रबुद्धस्य स्वचित्तेन्दोर्निष्यन्दममृताधिकम् साम्यमास्वाद्य जीवन्ति सर्वे वै जनकादयः || १३ ||

prabuddhasya svacittendorniṣyandamamṛtādhikam sāmyamāsvādya jīvanti sarve vai janakādayaḥ || 13 ||

साम्यमभ्यस्यतो जन्तोः स्वदोषोऽपि गुणायते दुःखं सुखायते नित्यं मरणं जीवितायते || १४ ||

sāmyamabhyasyato jantoḥ svadoṣo'pi guṇāyate duḥkhaṃ sukhāyate nityaṃ maraṇaṃ jīvitāyate || 14 ||

साम्यसौन्दर्यसुभगं वनिता मुदितादिकाः आलिङ्गन्ति महात्मानं नित्यं व्यसनिता इव || १५ ||

sāmyasaundaryasubhagaṃ vanitā muditādikāḥ āliṅganti mahātmānaṃ nityaṃ vyasanitā iva || 15 ||

समः समुदितो नित्यं समोऽनुदितधीः सदा न काश्चिदिह ताः सन्ति याः समस्य हि नर्धयः || १६ ||

samaḥ samudito nityaṃ samo'nuditadhīḥ sadā na kāścidiha tāḥ santi yāḥ samasya hi nardhayaḥ || 16 ||

सर्वकार्यसमं साधुं प्रकृतव्यवहारिणम् चिन्तामणिमिवोदारं प्रवाञ्छन्ति नरामराः || १७ ||

sarvakāryasamaṃ sādhuṃ prakṛtavyavahāriṇam cintāmaṇimivodāraṃ pravāñchanti narāmarāḥ || 17 ||

सम्यक्कारिणमुद्दाममुदितं समचेतसम् न दहन्त्यग्नयो राम नापः सिञ्चन्ति मानवम् || १८ ||

samyakkāriṇamuddāmamuditaṃ samacetasam na dahantyagnayo rāma nāpaḥ siñcanti mānavam || 18 ||

यद्यथा तत्तथा येन क्रियते दृश्यते तथा आनन्दोद्वेगमुक्तेन कस्तं तोलयितुं क्षमः || १९ ||

yadyathā tattathā yena kriyate dṛśyate tathā ānandodvegamuktena kastaṃ tolayituṃ kṣamaḥ || 19 ||

मित्राणि बन्धुरिपवो राजानो व्यवहारिणः सम्यक्कारिणि तत्त्वज्ञे विश्वसन्ति महाधियः || २० ||

mitrāṇi bandhuripavo rājāno vyavahāriṇaḥ samyakkāriṇi tattvajñe viśvasanti mahādhiyaḥ || 20 ||

नानिष्टात्प्रपलायन्ते नेष्टादायान्ति तुष्टताम् प्रकृतक्रमसंप्राप्तास्तत्त्वज्ञाः समदर्शिनः || २१ ||

nāniṣṭātprapalāyante neṣṭādāyānti tuṣṭatām prakṛtakramasaṃprāptāstattvajñāḥ samadarśinaḥ || 21 ||

त्यक्त्वा सर्वानुपादेयान्राम भावाननिन्दितान् समतायामदुःखायां दधाना वृत्तिमुत्तमाम् || २२ ||

tyaktvā sarvānupādeyānrāma bhāvānaninditān samatāyāmaduḥkhāyāṃ dadhānā vṛttimuttamām || 22 ||

विहसन्ति जगज्जालं जीवयन्ति निरामयाः पूज्यन्ते विबुधैः सर्वैः समतामुदिताशयाः || २३ ||

vihasanti jagajjālaṃ jīvayanti nirāmayāḥ pūjyante vibudhaiḥ sarvaiḥ samatāmuditāśayāḥ || 23 ||

प्रकृतक्रमसंप्राप्तं मुखेन्दौ कोपमेव यः समाशयो धारयति स्यात्सौम्यामृतवज्जनः || २४ ||

prakṛtakramasaṃprāptaṃ mukhendau kopameva yaḥ samāśayo dhārayati syātsaumyāmṛtavajjanaḥ || 24 ||

यत्करोति यदश्नाति यदाक्रामति निन्दति समदृष्टिस्तदस्येयं स्तौति नित्यं जनावलिः || २५ ||

yatkaroti yadaśnāti yadākrāmati nindati samadṛṣṭistadasyeyaṃ stauti nityaṃ janāvaliḥ || 25 ||

यच्छुभं वाशुभं यच्च यच्चिरेण यदद्य वा समदृष्टिकृतं सम्यगभिनन्दति तज्जनः || २६ ||

yacchubhaṃ vāśubhaṃ yacca yaccireṇa yadadya vā samadṛṣṭikṛtaṃ samyagabhinandati tajjanaḥ || 26 ||

सुखदुःखेषु भीमेषु संततेषु महत्स्वपि मनागपि न वैरस्यं प्रयान्ति समदृष्टयः || २७ ||

sukhaduḥkheṣu bhīmeṣu saṃtateṣu mahatsvapi manāgapi na vairasyaṃ prayānti samadṛṣṭayaḥ || 27 ||

शिबिर्भूपः कपोताय मांसमङ्गविकर्तनम् ददौ मुदितया बुद्ध्या समदृष्टितयानया || २८ ||

śibirbhūpaḥ kapotāya māṃsamaṅgavikartanam dadau muditayā buddhyā samadṛṣṭitayānayā || 28 ||

प्राणेभ्योऽपि प्रियतमां कान्तामग्रे विकालिताम् दृष्ट्वाप्यङ्ग महीपालो न ममोह समाशयः || २९ ||

prāṇebhyo'pi priyatamāṃ kāntāmagre vikālitām dṛṣṭvāpyaṅga mahīpālo na mumoha samāśayaḥ || 29 ||

मनोरथशतप्राप्तं तनयं समया धिया राक्षसाय त्रिगर्तेशो ददौ स्वपणहारितम् || ३० ||

manorathaśataprāptaṃ tanayaṃ samayā dhiyā rākṣasāya trigarteśo dadau svapaṇahāritam || 30 ||

नगर्यां दह्यमानायां भूषितायां तथोत्सवे सम एव महीपालो जनको भूभृतां वर || ३१ ||

nagaryāṃ dahyamānāyāṃ bhūṣitāyāṃ tathotsave sama eva mahīpālo janako bhūbhṛtāṃ vara || 31 ||

कुण्डप्रकरनिर्भासं यज्ञे पाण्डुमिवाचलम् जहौ जरत्तृणमिव सौवीरः समया धिया || ३३ ||

kundaprakaranirbhāsaṃ yajñe pāṇḍumivācalam jahau jarattṛṇamiva sauvīraḥ samayā dhiyā || 33 ||

समयैव धिया नित्यं निजमभ्याहरन्क्रमम् मातङ्गः कुण्डपो नाम प्राप वैमानिकस्थितिम् || ३४ ||

samayaiva dhiyā nityaṃ nijamabhyāharankramam mātaṅgaḥ kuṇḍapo nāma prāpa vaimānikasthitim || 34 ||

सर्वभूतक्षयकरीं साम्याभ्यासेन भूरिणा तत्याज राक्षसीं वृत्तिं कदम्बवनराक्षसः || ३५ ||

sarvabhūtakṣayakarīṃ sāmyābhyāsena bhūriṇā tatyāja rākṣasīṃ vṛttiṃ kadambavanarākṣasaḥ || 35 ||

बालचन्द्राभिजातोऽपि समबुद्धितया जडः गुडमोदकवन्न्यायप्राप्तमग्निमभक्षयत् || ३६ ||

bālacandrābhijāto'pi samabuddhitayā jaḍaḥ guḍamodakavannyāyaprāptamagnimabhakṣayat || 36 ||

समबुद्धितया क्रूरव्यवहारपरोऽपि सन् धर्मव्याधस्तनुं त्यक्त्वा जगाम परमं पदम || ३७ ||

samabuddhitayā krūravyavahāraparo'pi san dharmavyādhastanuṃ tyaktvā jagāma paramaṃ padam || 37 ||

नन्दनोद्यानसंस्थोऽपि पुरुषोऽपि कपर्दनः लुलुभे न सुरस्त्रीषु नूनं प्रणयिनीष्वपि || ३८ ||

nandanodyānasaṃstho'pi puruṣo'pi kapardanaḥ lulubhe na surastrīṣu nūnaṃ praṇayinīṣvapi || 38 ||

न्यायतः परिविक्रीतं साल्वराट समदर्शनः स्वमेव विचकर्ताशु शिरः पद्मदलं यथा || ३९ ||

nyāyataḥ parivikrītaṃ sālvarāṭ samadarśanaḥ svameva vicakartāśu śiraḥ padmadalaṃ yathā || 39 ||

ऋषयो मुनयश्चैव ये सिद्धाः सुरपूजिताः समदृष्टितयोद्विग्ना न ते तासु व्रतर्द्धिषु || ४० ||

ṛṣayo munayaścaiva ye siddhāḥ surapūjitāḥ samadṛṣṭitayodvignā na te tāsu vratarddhiṣu || 40 ||

राजानः प्राकृताश्चैव धर्मव्याधादयोऽपरे समदृष्टिपदाभ्यासान्महतां पूज्यतां गताः || ४१ ||

rājānaḥ prākṛtāścaiva dharmavyādhādayo'pare samadṛṣṭipadābhyāsānmahatāṃ pūjyatāṃ gatāḥ || 41 ||

इहामुत्र च सिद्ध्यर्थे पुरुषार्थप्रवृत्तये समदृष्टितया नित्यं विचरन्ति सुबुद्धयः || ४२ ||

ihāmutra ca siddhyarthe puruṣārthapravṛttaye samadṛṣṭitayā nityaṃ vicaranti subuddhayaḥ || 42 ||

अभिवाञ्छेन्न मरणमभिवाञ्छेन्न जीवितम् यथाप्राप्तसमाचारो विचरेदविहिंसकः || ४३ ||

abhivāñchenna maraṇamabhivāñchenna jīvitam yathāprāptasamācāro vicaredavihiṃsakaḥ || 43 ||

समकलितगुणागुणैकभावः समसुखदुःखपरावरो विलासी प्रविचरति समावमानमानः प्रकृतवरव्यवहारपूतमूर्तिः || ४४ ||

samakalitaguṇāguṇaikabhāvaḥ samasukhaduḥkhaparāvaro vilāsī pravicarati samāvamānamānaḥ prakṛtavaravyavahārapūtamūrtiḥ || 44 ||