Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच अहो नु संप्रबुद्धोऽसि राघवाघविघातिनी वागियं तव संपन्ना प्रबुद्धेष्ववहासिनी || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca aho nu saṃprabuddho'si rāghavāghavighātinī vāgiyaṃ tava saṃpannā prabuddheṣvavahāsinī || 1 ||

विभातीवासदेवदमसंकल्पेन शाम्यति एतच्छान्तिस्तु निर्वाणमित्येव परमार्थता || २ ||

vibhātīvāsadevedamasaṃkalpena śāmyati etacchāntistu nirvāṇamityeva paramārthatā || 2 ||

कल्पनाकल्पने रूपं परस्यैवेतरस्य नो स्पन्दनास्पन्दने वायोर्यथा नात्रैकताद्विते || ३ ||

kalpanākalpane rūpaṃ parasyaivetarasya no spandanāspandane vāyoryathā nātraikatādvite || 3 ||

प्रबुद्धस्यैव या पुंसः शिलाजटहरवत्स्थितिः शान्तौ व्यवहृतौ वापि सामला मुक्ततोच्यते || ४ ||

prabuddhasyaiva yā puṃsaḥ śilājaṭharavatsthitiḥ śāntau vyavahṛtau vāpi sāmalā muktatocyate || 4 ||

वयमस्मिन्पदे स्थित्वा राघवाघविघातिनि शान्तत्वे व्यवहारे च सममिथमवस्थिताः || ५ ||

vayamasminpade sthitvā rāghavāghavighātini śāntatve vyavahāre ca samamitthamavasthitāḥ || 5 ||

अस्मिन्नेव पदे नित्यं ब्रह्मविष्णुहरादयः तिष्ठन्ति व्यवहारस्था अपि शान्ता ज्ञरूपिणः || ६ ||

asminneva pade nityaṃ brahmaviṣṇuharādayaḥ tiṣṭhanti vyavahārasthā api śāntā jñarūpiṇaḥ || 6 ||

शैलोदरस्थितिमतां प्रबुद्धानामनामयमस्माकं पदमेवं तदालभ्यैतदिहोष्यताम || ७ ||

śailodarasthitimatāṃ prabuddhānāmanāmayamasmākaṃ padamevaṃ tadālabhyaitadihoṣyatām || 7 ||

श्रीराम उवाच ब्रह्मण्येवमसद्रूपमनुत्पन्नमभासुरमनारम्भमनाकारमेवेदं भासते जगत् || ८ ||

śrīrāma uvāca brahmaṇyevamasadrūpamanutpannamabhāsuramanārambhamanākāramevedaṃ bhāsate jagat || 8 ||

मृगतृष्णाम्बुसदृशं तरङ्गावर्तिवारिवत् रुचकादीव कनके स्वप्नसंकल्पशैलवत् || ९ ||

mṛgatṛṣṇāmbusadṛśaṃ taraṅgāvartivārivat rucakādīva kanake svapnasaṃkalpaśailavat || 9 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच बुद्धवानसि चेद्राम तत्स्वबोधविवृद्धये कुरु संशयविच्छेदं पृच्छतः प्रच्छकस्य मे || १० ||

śrīvasiṣṭha uvāca buddhavānasi cedrāma tatsvabodhavivṛddhaye kuru saṃśayavicchedaṃ pṛcchataḥ pracchakasya me || 10 ||

इत्थं नित्यानुभूतोऽपि शिरस्थोऽप्यतिभासुरः जगदाख्योऽयमाभासः कथं नाम न विद्यते || ११ ||

itthaṃ nityānubhūto'pi śirastho'pyatibhāsuraḥ jagadākhyo'yamābhāsaḥ kathaṃ nāma na vidyate || 11 ||

श्रीराम उवाच पूर्वमेवदमुत्पन्नं न किंचन कदाचन तेन वन्ध्यासुतस्यास्य न सत्ता कल्पनादृते || १२ ||

śrīrāma uvāca pūrvamevedamutpannaṃ na kiṃcana kadācana tena vandhyāsutasyāsya na sattā kalpanādṛte || 12 ||

किमिवास्या जगद्भ्रान्तेः कारणं प्रोत्थिता यतः न कारणं विना कार्यं किंचित्संभवति क्वचित् || १३ ||

kimivāsyā jagadbhrānteḥ kāraṇaṃ protthitā yataḥ na kāraṇaṃ vinā kāryaṃ kiṃcitsaṃbhavati kvacit || 13 ||

न चाविकारमजरं सविकारं क्षयादृते कारणं क्वचिदेवेह किंचिद्भवितुमर्हति || १४ ||

na cāvikāramajaraṃ savikāraṃ kṣayādṛte kāraṇaṃ kvacideveha kiṃcitsaṃbhavati kvacit || 14 ||

ब्रह्मैवेदमनाख्यात्म कारणं प्रविजृम्भते तत्क्व कस्य कथं नाम जगच्छब्दार्थसंविदः || १५ ||

brahmaivedamanākhyātma kāraṇaṃ pravijṛmbhate tatkva kasya kathaṃ nāma jagacchabdārthasaṃvidaḥ || 15 ||

तदनाख्ये पदे शान्ते चिरात्प्रथमचेतनम् कञ्चित्काललवं तिष्ठत्यातिवाहिकदेहभृत् || १६ ||

tadanākhye pade śānte cirātprathamacetanam kaṃcitkālalavaṃ tiṣṭhatyātivāhikadehabhṛt || 16 ||

क्षणे वत्सरसंवित्तिं स्वप्ने त्वमिव चेतति काकतालीयवत्तत्र चन्द्रार्कादींश्च पश्यति || १७ ||

kṣaṇe vatsarasaṃvittiṃ svapne tvamiva cetati kākatālīyavattatra candrārkādīṃśca paśyati || 17 ||

संकल्पैकात्मनस्तस्य देशकालक्रियान्वितम् अत्यन्तमेव व्योम्न्येव भुवनं भासते स्वयम् || १८ ||

saṃkalpaikātmanastasya deśakālakriyānvitam atyantameva vyomnyeva bhuvanaṃ bhāsate svayam || 18 ||

तस्मिन्मिथ्योपसंपन्ने स मिथ्यापुरुषस्ततः मिथ्यैव तत्समाचारं कुर्वन्विपरिवर्तते || १९ ||

tasminmithyopasaṃpanne sa mithyāpuruṣastataḥ mithyaiva tatsamācāraṃ kurvanviparivartate || 19 ||

अधस्तादूर्ध्वमायाति पुनरूर्ध्वाद्ब्रजत्यधः कल्पितानन्तसंभारपदार्थानर्थसंभ्रमः || २० ||

adhastādūrdhvamāyāti punarūrdhvādbrajatyadhaḥ kalpitānantasaṃbhārapadārthānarthasaṃbhramaḥ || 20 ||

काकतालीयवत्तस्य संकल्पस्य भवेद्यदि यद्यथा तत्तथाद्यापि सुस्थिरामात्तवान्स्थितिम् || २१ ||

kākatālīyavattasya saṃkalpasya bhavedyadi yadyathā tattathādyāpi susthirāmāttavānsthitim || 21 ||

शिला वन्ध्यासुतमुखे व्योमचूर्णेन रञ्जनम् करोतीत्यादिवदिदं मिथ्या जगदुपस्थितम् || २२ ||

śilā vandhyāsutamukhe vyomacūrṇena rañjanam karotītyādivadidaṃ mithyā jagadupasthitam || 22 ||

सत्यमेवेदमथवा मिथ्यात्वं तु कुतः किल न मिथ्यात्वं न सत्यत्वं किमपीदमजं ततम् || २३ ||

satyamevedamathavā mithyātvaṃ tu kutaḥ kila na mithyātvaṃ na satyatvaṃ kimapīdamajaṃ tatam || 23 ||

आकाशकोशवत्स्वच्छं शिलाजटहरवद्धनम् पाषाणमौनवच्चेदं शान्तमेवाक्षयं जगत् || २४ ||

ākāśakośavatsvacchaṃ śilājaṭharavaddhanam pāṣāṇamaunavaccedaṃ śāntamevākṣayaṃ jagat || 24 ||

चिन्मात्रसर्वसंकल्पे विराडात्मातिवाहिके देहे संवेदनं व्योम जगदित्यवभासते || २५ ||

cinmātrasarvasaṃkalpe virāḍātmātivāhike dehe saṃvedanaṃ vyoma jagadityavabhāsate || 25 ||

एवं ब्रह्म महाकाशमेवेदं क्व जगत्कथा शान्तं समसमाभोगमेकमाद्यन्तवर्जितम || २६ ||

evaṃ brahma mahākāśamevedaṃ kva jagatkathā śāntaṃ samasamābhogamekamādyantavarjitam || 26 ||

यथा पयसि वीचीनामुन्मज्जननिमज्जनैः न जलान्यत्वमेवं हि भावाभावैः परैः परे || २७ ||

yathā payasi vīcīnāmunmajjananimajjanaiḥ na jalānyatvamevaṃ hi bhāvābhāvaiḥ paraiḥ pare || 27 ||

परावरविदः केचिदेतस्मिन्परमे पदे शुद्धे परिणमन्त्यन्तर्वारिबिन्दुरिवाम्भसि || २८ ||

parāvaravidaḥ kecidetasminparame pade śuddhe pariṇamantyantarvāribindurivāmbhasi || 28 ||

परेऽपरमिदं भाति परस्यैव परात्मकम् संभवन्त्यमले शान्ते न जगन्ति न तत्क्रियाः || २९ ||

pare'paramidaṃ bhāti parasyeva parātmakam saṃbhavantyamale śānte na jaganti na tatkriyāḥ || 29 ||

स्वप्ने स्वप्न इति ज्ञाते दृश्ये ब्रह्मतयापि च मृगाम्बुनि परत्वेन को भावयति भावनाम् || ३० ||

svapne svapna iti jñāte dṛśye brahmatayāpi ca mṛgāmbuni paratvena ko bhāvayati bhāvanām || 30 ||

परमार्थचमत्कारमन्तःस्थानुभवं विना अन्यस्यान्यं न जानाति सीधुस्वादुमिव द्विजः || ३१ ||

paramārthacamatkāramantaḥsthānubhavaṃ vinā anyasyānyaṃ na jānāti sīdhusvādumiva dvijaḥ || 31 ||

निर्वाय निज आत्मायं परिवृत्यावलोकितः चेत्योन्मुखत्वमुत्सृज्य संतिष्ठेच्छान्त आत्मनि || ३२ ||

nirvāya nija ātmāyaṃ parivṛtyāvalokitaḥ cetyonmukhatvamutsṛjya saṃtiṣṭhecchānta ātmani || 32 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच दृश्यं बीजाङ्कुर इव स्थितं ब्रह्मणि कारणे इति सर्गादिसद्भावः कस्मान्नेहोपपद्यते || ३३ ||

śrīvasiṣṭha uvāca dṛśyaṃ bījāṅkura iva sthitaṃ brahmaṇi kāraṇe iti sargādisadbhāvaḥ kasmānnehopapadyate || 33 ||

श्रीराम उवाच बीजेऽङ्कुरोऽङ्कुरतया संश्रितो नोपलब्ध्यते बीजोदरे तु या सत्ता बीजमेव हि सा भवेत् || ३४ ||

śrīrāma uvāca bīje'ṅkuro'ṅkuratayā saṃśrito nopalabhyate bījodare tu yā sattā bījameva hi sā bhavet || 34 ||

ब्रह्मणोऽन्तर्जगत्तैवं जगत्तैवोपलब्ध्यते अस्ति चेत्तद्भवेन्नित्यं सा ब्रह्मैवाविकारि तत् || ३५ ||

brahmaṇo'ntarjagattaivaṃ jagattaivopalabhyate asti cettadbhavennityaṃ sā brahmaivāvikāri tat || 35 ||

अविकारादनाकाराद्विकार्याकृतिभासुरम् उदेतीति किलास्माभिर्नैव दृष्टं न च श्रुतम् || ३६ ||

avikārādanākārādvikāryākṛtibhāsuram udetīti kilāsmābhirnaiva dṛṣṭaṃ na ca śrutam || 36 ||

अनाकृतावाकृतिमन्न चैतत्स्थातुमर्हति परमाणौ न चैवान्तरिव संभान्ति मेरवः || ३७ ||

anākṛtāvākṛtimanna caitatsthātumarhati paramāṇau na caivāntariva saṃbhānti meravaḥ || 37 ||

समुद्गके रत्नमिव जगद्ब्रह्मणि तिष्ठति महाकारं निराकार इत्युन्मत्तवचो भवेत् || ३८ ||

samudgake ratnamiva jagadbrahmaṇi tiṣṭhati mahākāraṃ nirākāra ityunmattavaco bhavet || 38 ||

शान्तं परं च साकारस्याधार इति राजते न वक्तुं राजते क्वेव साकारस्याविनाशिता || ३९ ||

śāntaṃ paraṃ ca sākārasyādhāra iti rājate na vaktuṃ rājate kveva sākārasyāvināśitā || 39 ||

बोध एवायमाकार इति कल्पनयापि धीः अपूर्वैः स्वप्नवद्रूढैः संसारैर्नोपलभ्यते || ४० ||

bodha evāyamākāra iti kalpanayāpi dhīḥ apūrvaiḥ svapnavadrūḍhaiḥ saṃsārairnopalabhyate || 40 ||

अपूर्व एव स्वप्नोऽयं यद्वै सर्गोऽनुभूयते स्वप्नः किलानुभूतार्थः स्वभ्यस्त इव दृश्यते || ४१ ||

apūrva eva svapno'yaṃ yadvai sargo'nubhūyate svapnaḥ kilānubhūtārthaḥ svabhyasta iva dṛśyate || 41 ||

यदेव जाग्रत्तत्स्वप्न इति नात्रोपपद्यते स्वप्ने प्रदग्धः पुरुषः कथं प्रातर्विलोक्यते || ४२ ||

yadeva jāgrattatsvapna iti nātropapadyate svapne pradagdhaḥ puruṣaḥ kathaṃ prātarvilokyate || 42 ||

अशरीरस्य न स्वप्न इत्येतदपि नोचितम् संभवन्ति पिशाचाद्याः तेषां च स्वप्नवत्स्थितिः || ४३ ||

aśarīrasya na svapna ityetadapi nocitam saṃbhavanti piśācādyāḥ teṣāṃ ca svapnavatsthitiḥ || 43 ||

तस्मात्स्वप्नवदाभासः संविदात्मनि संस्थितः सर्गादिनानाकृतिना परमात्मा निराकृतिः || ४४ ||

tasmātsvapnavadābhāsaḥ saṃvidātmani saṃsthitaḥ sargādinānākṛtinā paramātmā nirākṛtiḥ || 44 ||

स्वप्ने चिदेव शैलादिरूपेणात्मनि तिष्ठति ब्रह्मात्माखिलमुक्तोऽसावन्येनासौ कृतो यदि || ४५ ||

svapne cideva śailādirūpeṇātmani tiṣṭhati brahmātmākhilamukto'sāvanyenāsau kṛto yadi || 45 ||

नेहास्तित्वं न नास्तित्वमुपलब्धेऽनुभूयते नैवानुभवितृत्वं च न चानुभवनक्रमः || ४६ ||

nehāstitvaṃ na nāstitvamupalabdhe'nubhūyate naivānubhavitṛtvaṃ ca na cānubhavanakramaḥ || 46 ||

किमपीदमनाख्येयं बुद्धेनैवानुभूयते स्वसंवेदनसंवेद्यं सत्तासत्ताविजृम्भितम् || ४७ ||

kimapīdamanākhyeyaṃ buddhenaivānubhūyate svasaṃvedanasaṃvedyaṃ sattāsattāvijṛmbhitam || 47 ||

अभावरूपिणो भावा अभावा भावरुपिणः सर्वदा सर्वथा सर्वे भान्ति भासुरतां गताः || ४८ ||

abhāvarūpiṇo bhāvā abhāvā bhāvarupiṇaḥ sarvadā sarvathā sarve bhānti bhāsuratāṃ gatāḥ || 48 ||

बृंहति ब्रह्मणि ब्रह्म व्योम व्योमनि वर्धते न चोपपद्यते किंचिद्ब्रह्म व्योम्नि विबृंहणम् || ४९ ||

bṛṃhati brahmaṇi brahma vyoma vyomani vardhate na copapadyate kiṃcidbrahma vyomni vibṛṃhaṇam || 49 ||

द्रष्टृदृश्यदृगात्मायमहं सर्गादिविभ्रमः शान्तश्चिद्व्योमविस्तारो न कुड्याद्युपपद्यते || ५० ||

draṣṭṛdṛśyadṛgātmāyamahaṃ sargādivibhramaḥ śāntaścidvyomavistāro na kuḍyādyupapadyate || 50 ||

पूर्णं हि परमं शान्तमिदं सर्वमक्षण्डितमनिङ्गनमनाभासमनाद्यन्तमचेतितम || ५२ ||

pūrṇaṃ hi paramaṃ śāntamidaṃ sarvamakhaṇḍitamanāṅganamanābhāsamanaādyantamacetitam || 52 ||

यथा न सन्न कुड्यादि स्वसंकल्पनपत्तनम तथैवायं जगदिति शान्तमेकमनामयम || ५३ ||

yathā na sanna kuḍyādi svasaṃkalpanapattanam tathaivāyaṃ jagaditi śāntamekamanāmayam || 53 ||

या संविदन्तः स्फुरति सैवोपायाति वाक्यताम यद्बीजं लीनमवनौ तद्यात्यङ्कुरतां किल || ५४ ||

yā saṃvidantaḥ sphurati saivopāyāti vākyatām yadbījaṃ līnamavanau tadyātyaṅkuratāṃ kila || 54 ||

शुद्धज्ञानामयैकात्मा द्वैतैक्यपरिवर्जितः मनागपि न जानामि द्वैतैक्यकलनाकलाम || ५५ ||

śuddhajñānāmayaikātmā dvaitaikyaparivarjitaḥ manāgapi na jānāmi dvaitaikyakalanākalām || 55 ||

सर्वे तूष्णींमया एव जीवन्मुक्ता इमे जनाः संशान्तसर्वसंरम्भाः खे खभाव इव स्थिताः || ५६ ||

sarve tūṣṇīṃmayā eva jīvanmuktā ime janāḥ saṃśāntasarvasaṃrambhāḥ khe khabhāva iva sthitāḥ || 56 ||

जगत्स्पर्शमहारम्भमपि तूष्णीमिदं स्थितम् चित्रं भित्ताविव कृतं मनोराज्य इवोदितम् || ५७ ||

jagatsparśamahārambhamapi tūṣṇīmidaṃ sthitam citraṃ bhittāviva kṛtaṃ manorājya ivoditam || 57 ||

शैलादिवोत्कीर्णसमं कथायामिव वर्णितम् शम्बरेणेव रचितं व्योम्नि स्वप्न इवोदितम् || ५८ ||

śailādivotkīrṇasamaṃ kathāyāmiva varṇitam śambareṇeva racitaṃ vyomni svapna ivoditam || 58 ||

किल स्वप्नवदेवेदं सर्गादावेव भाति यत् अभित्तिकं निष्प्रतिघं जगत्केवास्य सत्यता || ५९ ||

kila svapnavadevedaṃ sargādāveva bhāti yat abhittikaṃ niṣpratighaṃ jagatkevāsya satyatā || 59 ||

जगद्बुद्धाविदं सत्यं परिज्ञानवतो मृषा ब्रह्मात्मक इदं ब्रह्म शान्ते शान्तं पराम्बरम् || ६० ||

jagadbuddhāvidaṃ satyaṃ parijñānavato mṛṣā brahmātmaka idaṃ brahma śānte śāntaṃ parāmbaram || 60 ||

सर्व एव इमे भावाः सह स्थावरजङ्गमाः अस्मदादय आकाशं जगज्ज्ञविषयं तथा || ६१ ||

sarva eva ime bhāvāḥ saha sthāvarajaṅgamāḥ asmadādaya ākāśaṃ jagajjñaviṣayaṃ tathā || 61 ||

क्षमहं क्षं भवांश्चित्क्षं जगत्क्षं क्षं क्षमेव च चिदाकाशैकतामेत्य भजैकाकाशरूपताम || ६२ ||

khamahaṃ khaṃ bhavāṃścitkhaṃ jagatkhaṃ khaṃ khameva ca cidākāśaikatāmetya bhajaikākāśarūpatām || 62 ||

ज्ञानेनाकाशकल्पेन सर्वात्म गगनोपमम ज्ञेयाभिन्नेन संबोधात्तं वन्दे द्विपदां वरम || ६३ ||

jñānenākāśakalpena sarvātma gaganopamam jñeyābhinnena saṃbodhāttaṃ vande dvipadāṃ varam || 63 ||

चिद्रूपत्वादुदेतीदं जगत्तत्रैव लीयते अकारणकमेवान्तः परं व्योमैव निर्मलम || ६४ ||

cidrūpatvādudetīdaṃ jagattatraiva līyate akāraṇakamevāntaḥ paraṃ vyomaiva nirmalam || 64 ||

एतत्सर्वपदातीतं सर्वंशास्त्रकलातिगम पदमासाद्य निर्द्वन्द्वं त्वमाकाशात्मकोऽभवः || ६५ ||

etatsarvapadātītaṃ sarvaṃśāstrakalātigam padamāsādya nirdvandvaṃ tvamākāśātmako'bhavaḥ || 65 ||

अहं जगच्च नो पादपाण्यादि न घटादि च सर्वमाकाशमाकाशमेवाच्छ सूक्ष्यचिद्भवेत || ६६ ||

ahaṃ jagacca no pādapāṇyādi na ghaṭādi ca sarvamākāśamākāśamevāccha sūkṣyacidbhavet || 66 ||

सर्वापह्नव एवायं मया यो दर्शितस्तव स निन्द्यो वादिनां वादेष्वात्मज्ञानेषु राजते || ६७ ||

sarvāpahnava evāyaṃ mayā yo darśitastava sa nindyo vādināṃ vādeṣvātmajñāneṣu rājate || 67 ||

काष्ठमौनात्मको वादे न सर्वापह्नवो यदा क्रियते तेन वादेषु नात्मज्ञानं प्रसीदति || ६८ ||

kāṣṭhamauṇātmako vāde na sarvāpahnavo yadā kriyate tena vādeṣu nātmajñānaṃ prasīdati || 68 ||

प्रत्यक्षादिप्रमाणानां यदगम्यमचिह्नितम् स्वानुभूतिभवं ब्रह्म वादेस्तल्लभ्यते कथम् || ६९ ||

pratyakṣādipramāṇānāṃ yadagamyamacihnitam svānubhūtibhavaṃ brahma vādaistallabhyate katham || 69 ||

सर्वागमार्थसमतीतमचिह्नमच्छमाकाशमेकमजमाद्यमनामरूपम् शुद्धं चिदात्मकमिहास्त्यनुभूतिमात्रं शान्ताभिधानकलनं मलशङ्कयालम् || ७० ||

sarvāgamārthasamatītamacihnamacchamākāśamekamajamādyamanāmarūpaṃ śuddhaṃ cidātmakamihāstyānubhūtimātraṃ śāntābhidhānakalanaṃ malaśaṅkayālam || 70 ||