Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | स्वप्नाभमाद्यं चिद्व्योम कारणं देहसंविदाम् | दृश्यान्यताऽसंभवतश्चिद्व्योम्नस्तत्कुतो वपुः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | svapnābhādyaṃ cidvyoma kāraṇaṃ dehasaṃvidām | dṛśyānyatā'saṃbhavataścidvyomnastatkuto vapuḥ || 1 ||

सर्गादौ स्वप्नसवित्तिरूपं सर्वं विनानघ | न सर्गो न परो लोको दृश्यमानोऽपि सिद्ध्यति || २ ||

sargādau svapnasavittirūpaṃ sarvaṃ vinānagh | na sargo na paro loko dṛśyamāno'pi siddhyati || 2 ||

असदेवानुभूरित्थमेवेदं भासते जगत् | स्वप्नाङ्गनासङ्ग इव शान्तं चिद्व्योम केवलम् || ३ ||

asadevānubhūritthamevedaṃ bhāsate jagat | svapnāṅganāsaṅga iva śāntaṃ cidvyoma kevalam || 3 ||

एवंनामास्ति चिद्धातुरनादिनिधनोऽमलः | शून्यात्मैवाच्छरूपोऽपि जगदित्यवभाति यः || ४ ||

evannāmāsti ciddhāturanādinidhano'malaḥ | śūnyātmaivāccharūpo'pi jagadityavabhāti yaḥ || 4 ||

मलस्त्वेषोऽपरिज्ञातः परिज्ञातः परं भवेत् | कुतः किल परे व्योमन्यनादिनिधने मलः || ५ ||

malastveṣo'parijñātaḥ parijñātaḥ paraṃ bhavet | kutaḥ kila pare vyomanyanādinidhane malaḥ || 5 ||

यदेतद्वेदनं शुद्धं तदेव स्वप्नपत्तनम्| जगत्तदेव सर्गादौ पृथ्व्यादेः संभवः कुतः|| ६ ||

yadetadvendaṃ śuddhaṃ tadeva svapnapattanam| jagattadeva sargādau pṛthvyādeḥ saṃbhavaḥ kutaḥ|| 6 ||

चिद्व्योमात्मावभासस्य नभसः सर्गरूपिणी| कृता पृथ्व्यादिकलना मनोबुद्ध्यादिता तथा|| ७ ||

cidvyomātmāvabhāsasya nabhasaḥ sargarūpiṇī| kṛtā pṛthvyādikalanā manobuddhyāditā tathā|| 7 ||

वार्यावर्त इवाभाति पवनस्पन्दवच्च यत्| अबुद्धिपूर्वं चिद्व्योम्नि जगद्भानमभित्तिमत्|| ८ ||

vāryāvart iva ābhāti pavanaspanḍavacca yat| abuddhipūrvaṃ cidvyomni jagadbhānamabhittimat|| 8 ||

पश्चात्तस्यैव तेनैव स्वयमैश्वर्यशंसिना| कृतं बुद्ध्यादिपृथ्व्यादिकल्पनं सदसन्मयम्|| ९ ||

paścāttasyeva tenaiva svayamaiśvaryaśaṃsinā| kṛtaṃ buddhyādipṛthvyādikalpanaṃ sadasanmayam|| 9 ||

स्वयमेव कचत्यच्छाच्छा येयं स्वा महाचितिः| सर्गाभिधानमस्यैव नभ एवेह नेतरत्|| १० ||

svayameva kacatyacchācchā yeyaṃ svā mahācitiḥ| sargābhidhānamasyeva nabha evaiha netarat|| 10 ||

न च किंचन नामाङ्ग कचत्यच्छैव सा स्मृता | चिन्मात्रैकैककलनं ततमेवात्मनात्मनि || ११ ||

na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchai va sā smṛtā | cinmātraikai kakala naṃ tatamevātmanātmani || 11 ||

चिदाकाशश्चिदाकाशे तदिदं स्वमलं वपुः | चित्तं दृश्यमिवाभाति यथा स्वप्ने तथा स्थितम् || १२ ||

cidākāśaścidākāśe tadidaṃ svamalaṃ vapuḥ | cittaṃ dṛśyamivābhāti yathā svapne tathā sthitam || 12 ||

अन्यथानुपपत्त्यार्थकारणाभावतः स्वतः | सर्गादावेव स्वात्मैव दृश्यं चिद्व्योम पश्यति || १३ ||

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ | sargādāveva svātmaiva dṛśyaṃ cidvyoma paśyati || 13 ||

स्वप्नवत्तच्च निर्धर्म मनागपि न भिद्यते | तस्माच्चिद्व्योम चिद्व्योम शून्यत्वं गगनादिवत् || १४ ||

svapnavattaccana nirdharma manāgapi na bhidyate | tasmāccidvyoma cidvyoma śūnyatvaṃ gaganādivat || 14 ||

यदैव तत्परं ब्रह्म सर्वरूपविवर्जितम् | तदेवैकं तथारूपमेवं सर्वतया स्थितम् || १५ ||

yadaiva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam | tadevaikaṃ tathārūpamevaṃ sarvatayā sthitam || 15 ||

स्वप्नेऽनुभूयते चैतत्स्वप्नो ह्यात्मैव भासते | नानाबोधमनानैव ब्रह्मैवामलमेव तत् || १६ ||

svapne'nubhūyate caitatsvapno hyātmaiva bhāsate | nānābodhamanānaiva brahmaivāmalameva tat || 16 ||

ब्रह्मैवात्मनि चिद्भावाज्जीवत्वमिव कल्पयत् | रूपमत्यजदेवाच्छं मनस्तामिव गच्छति || १७ ||

brahmaivātmani cidbhāvājjīvatvamiva kalpayat | rūpamatyajadevācchaṃ manastāmiva gacchati || 17 ||

इदं सर्वं तनोतीव तच्च खात्मकमेव खम् | भवतीव जगद्रूपं विकारीवाविकार्यपि || १८ ||

idaṃ sarvaṃ tanotīva taccakhātmakameva kham | bhavatīva jagadrūpaṃ vikārīvāvikhāryapi || 18 ||

मन एव स्वयं ब्रह्मा स सर्गस्य हृदि स्थितः | करोत्यविरतं सर्वमजस्रं संहरत्यपि || १९ ||

mana eva svayaṃ brahmā sa sargasya hṛdi sthitaḥ | karotyavirataṃ sarvamajasraṃ saṃharatyapi || 19 ||

पृथ्व्यादिरहितो यस्मिन्मनोहृद्यङ्गवर्जिते | अन्यद्वा त्रिजगद्भाति यथा स्वप्ने निराकृति || २० ||

pṛthvyādirahito yasminmanohṛdyaṅgavarjite | anyadvā trijagadbhāti yathā svapne nirākṛti || 20 ||

देहरूपजगद्रूपैरहमेकमनाकृति | मनस्तिष्ठाम्यनन्तात्म बोधाबोधं पराभवम् || २१ ||

deharūpajagadrūpairahamekamanākṛti | manastiṣṭhāmyanantātma bodhābodhaṃ parābhavam || 21 ||

नेह पृथ्व्यादि नो देहो न चैवान्यास्ति दृश्यता | जगत्तया केवलं खं मनः कचकचायते || २२ ||

neha pṛthvyādi no deho na caivānyāsti dṛśyatā | jagattayā kevalaṃ khaṃ manaḥ kacakacāyate || 22 ||

विचार्यदृष्ट्यैतदपि न किंचिदपि विद्यते | केवलं भाति चिन्मात्रमात्मनात्मनि निर्घनम् || २३ ||

vicāryadṛṣṭyaitadapi na kiñcidapi vidyate | kevalaṃ bhāti cinmātramātmanātmani nirghanaṃ || 23 ||

यतो वाचो निवर्तन्ते तूष्णींभावोऽवशिष्यते | व्यवहार्यपि खात्मैव तद्वत्तिष्ठति मूकवत् || २४ ||

yato vāco nivartante tūṣṇīṃbhāvo'vaśiṣyate | vyavahāryapi khātmaiva tadvattiṣṭhati mūkavat || 24 ||

अनन्तापारपर्यन्ता चिन्मात्रपरमेष्टका | तूष्णीं भूत्वा भवत्येष प्रबुद्धः पुरुषोत्तमः || २५ ||

anantāpāraparyantā cinmātraparamēṣṭakā | tūṣṇīṃ bhūtvā bhavatyēṣa prabuddhaḥ puruṣōttamaḥ || 25 ||

अबुद्धिपूर्वं द्रवतो यथावर्तादयोऽम्भसि | क्रियन्ते ब्रह्मणा तद्वच्चित्तबुद्ध्यादयो जडाः || २६ ||

abuddhipūrvaṃ dravato yathāvartādayo'mbhasi | kriyante brahmaṇā tadvacchittabuddhyādayo jaḍāḥ || 26 ||

अबुद्धिपूर्वं वातेन क्रियते स्पन्दनं यथा | अनन्यदेवं बुद्ध्यादि क्रियते परमात्मना || २७ ||

abuddhipūrvaṃ vātena kriyate spandanaṃ yathā | ananyadevaṃ buddhyādi kriyate paramātmanā || 27 ||

अनन्यदात्मनो वायोर्यथा स्पन्दनमव्ययम् | अनन्यदात्मनस्तद्वच्चिन्मात्रं परमात्मनः || २८ ||

ananyadātmano vāyoryathā spandanamavyayam | ananyadātmanastadvacchinmātraṃ paramātmanaḥ || 28 ||

चिद्व्योम ब्रह्मचिन्मात्रमात्मा चिति महानिति | परमात्मेति पर्याया ज्ञेया ज्ञानवतां वर || २९ ||

cidvyoma brahmacinmātramātmā citi mahāniti | paramātmā iti paryāyā jñeyā jñānavatāṃ vara || 29 ||

ब्रह्मोन्मेषनिमेषात्म स्पन्दास्पन्दात्म वातवत् | निमेषो यादृगेवास्य समुन्मेषस्तथा जगत् || ३० ||

brahmōnmeṣanimēṣātma spandāspandātma vātavat | nimēṣo yādr̥gēvāsya samunmeṣastathā jagat || 30 ||

दृश्यमस्य समुन्मेषो दृश्याभावो निमेषणम् | एकमेतन्निराकारं तद्द्वयोरप्युपक्षयात् || ३१ ||

dṛśyamasy samunmeṣo dṛśyābhāvo nimeṣaṇam | ekametannirākāraṃ taddvayorapyupakṣayāt || 31 ||

निमेषोन्मेषयोरेकरूपमेव परं मतम् | अतोऽस्ति दृश्यं नास्तीति सदसच्च सदा चितिः || ३२ ||

nimeṣonmeṣayorekarūpameva paraṃ matam | ato'sti dṛśyaṃ nāstīti sadasacca sadā citiḥ || 32 ||

निमेषो नान्य उन्मेषान्नोन्मेषोऽपि निमेषतः | ब्रह्मणः सर्गवपुषो निमेषोन्मेषरूपिणः || ३३ ||

nimeṣo nānya unmeṣānnonaunmeṣo'pi nimeṣataḥ | brahmaṇaḥ sargavapuṣo nimeṣonmeṣarūpiṇaḥ || 33 ||

तद्यथास्थितमेवेदं विद्धि शान्तमशेषतः | अजातमजरं व्योम सौम्यं समसमं जगत् || ३४ ||

tadyathāsthitamevedaṃ viddhi śāntamaśeṣataḥ | ajātamajaraṃ vyoma saumyaṃ samasamaṃ jagat || 34 ||

चिदचित्यात्मकं व्योम रूपं कचकचायते | चिन्नाम तदिदं भाति जगदित्येव तद्वपुः || ३५ ||

cidacityātmakaṃ vyoma rūpaṃ kacakacāyate | cinnāma tadidaṃ bhāti jagadityeva tadvapuḥ || 35 ||

न नश्यति न चोत्पन्नं दृश्यं नाप्यनुभूयतेस्वयं चमत्करोत्यन्तः केवलं केवलैव चित् || ३६ ||

na naśyati na cotpannaṃ dṛśyaṃ nāpyanubhūyatesvayaṃ camatkarotyantaḥ kevalaṃ kevalaiva cit || 36 ||

महाचिद्व्योममणिभा दृश्यनाम्नी निजाकरातनन्यान्येव भातापि भानुभास इवोष्णता || ३७ ||

mahācidvyomamaṇibhā dṛśyanāmnī nijākarātananyānyeva bhātāpi bhānubhāsa ivoṣṇatā || 37 ||

सुषुप्तं स्वप्नवद्भाति भाति ब्रह्मैव सर्गवत्सर्वमेकं शिवं शान्तं नानेवापि स्थितं स्फुरत् || ३८ ||

suṣuptaṃ svapnavadbhāti bhāti brahmaiva sargavatsarvamekaṃ śivaṃ śāntaṃ nānevāpi sthitaṃ sphurat || 38 ||

यद्यत्संवेद्यते यादृक्सद्वाऽसद्वा यथा यदातथानुभूयते तादृक्तत्सदस्त्वसदस्तु वा || ३९ ||

yadyatsaṃvedyate yādṛksadvā'sadvā yathā yadātathānubhūyate tādṛktatsadastvasadastu vā || 39 ||

अन्यथानुपपत्त्या चेत्कारणं परिकल्प्यतेतत्स्वप्नाभो जगद्भावादन्यथा नोपपद्यते || ४० ||

anyathānupapattyā cetkāraṇaṃ parikalpyatetatsvapnābho jagadbhāvādanyathā nopapadyate || 40 ||

प्रमातीतात्पराद्विश्वमनन्यदुदितं यतः | प्रमातीतमिदं चैव किंचिन्नाभ्युदितं ततः || ४१ ||

pramātītātpāradviśvamananyaduditaṃ yataḥ | pramātītamidaṃ caiva kiṃcinnaabhyuditaṃ tataḥ || 41 ||

यस्य यद्रसिकं चित्तं तत्तथा तस्य गच्छति | ब्रह्मैकरसिकं तेन मनस्तत्तां समश्नुते || ४२ ||

yasya yadrasikaṃ cittaṃ tattathā tasya gacchati | brahmaikarasikaṃ tena manastattāṃ samaśnute || 42 ||

यच्चित्तो यद्गतप्राणो जनो भवति सर्वदा | तत्तेन वस्त्विति ज्ञातं जानाति तदसौ स्फुटम् || ४३ ||

yaccitto yadgataprāṇo jano bhavati sarvadā | tattena vastviti jñātaṃ jānāti tadasau sphuṭam || 43 ||

ब्रह्मैकरसिकं यत्स्यान्मनस्तत्तद्भवेत्क्षणात् | यस्य यद्रसिकं चेतो बुद्धं तेन तदेव सत् || ४४ ||

brahmaikarasikaṃ yatsyānmanastattadbhavedkṣaṇāt | yasya yadrasikaṃ ceto buddhaṃ tena tadeva sat || 44 ||

विश्रान्तं यस्य वै चित्तं जन्तोस्तत्परमार्थसत् | व्यवहृत्यै करोत्यन्यत्सदाचारादतद्रसम् || ४५ ||

viśrāntaṃ yasya vai cittaṃ jantostatparamārthasat | vyavahṛtyai karotyanyatsadācārādatadrāsam || 45 ||

द्वित्वैकत्वादिकलना नेह काचन विद्यते | सत्तामात्रं च दृगियमितश्चेदलमीक्ष्यते || ४६ ||

dvitvaikatvādikalanā neha kācana vidyate | sattāmātraṃ ca dṛgiyamitascēdalamīkṣyatē || 46 ||

अदृश्यदृश्यसदसन्मूर्तामूर्तदृशामिह | नैवास्ति न च नास्त्येव कर्ता भोक्ताऽथवा क्वचित् || ४७ ||

adṛśyadṛśyasadasanmūrtāmūrtadṛśāmiha | naivāsti na ca nāstyēva kartā bhoktā'thavā kvacit || 47 ||

इदमित्थमनाद्यन्तं जगत्पर्यायमात्मनि | ब्रह्मैकघनमाशान्तं स्थितं स्थाणुरिवाध्वनि || ४८ ||

idamitthamanādyantaṃ jagatparyāyamātmani | brahmaikaghanamāśāntaṃ sthitaṃ sthāṇurivādhvani || 48 ||

यदेव ब्रह्म बुद्ध्यादि तदेवैतन्निरञ्जनम् | यदेव गगनं शान्तं शून्यं विद्धि तदेव तत् || ४९ ||

yadeva brahma buddhyādi tadevaitannirañjanam | yadeva gaganaṃ śāntaṃ śūnyaṃ viddhi tadeva tat || 49 ||

केशोण्ड्रकादयो व्योम्नि यथा सदसदात्मकाः | द्वितामिवागता भान्ति परे बुद्ध्यादयस्तथा || ५० ||

keśoṇḍrakādayo vyomni yathā sadasadātmakāḥ | dvitāmivāgatā bhānti pare buddhyādayastathā || 50 ||

तथा बुद्ध्यादि देहादि वेदनादि परापरे | अनेकान्यप्यनन्यानि शून्यत्वानि यथाम्बरे || ५१ ||

tathā buddhyādi dehādi vedanādi parāpare | anekānyapyananyāni śūnyatvāni yathāmbare || 51 ||

सुषुप्ताद्विशतः स्वप्नमेकनिद्रात्मनो यथा | सर्गस्थस्यापि न द्वित्वं नैकत्वं ब्रह्मणस्तथा || ५२ ||

suṣuptādviśataḥ svapnamekanidrātmano yathā | sargasthasyāpi na dvitvaṃ naikatvaṃ brahmaṇastathā || 52 ||

एवमेव कचत्यच्छा छायेयं स्वा महाचितेः | न च किंचन नामाङ्ग कचत्यच्छैवमास्थिता || ५३ ||

evameva kacatyacchā chāyeyaṃ svā mahāciteḥ | na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchai evamāsthitā || 53 ||

चिद्व्योम्नि हि चिदाकाशमेव स्वममलं वपुः | चेत्यं दृश्यमिवाभाति स्वप्नेष्विव यथास्थितम् || ५४ ||

cidvyomni hi cidākāśameva svamamalaṃ vapuḥ | cetyaṃ dṛśyamivābhāti svapneṣviva yathāsthitam || 54 ||

अन्यथानुपपत्त्यार्थकारणाभावतः स्वतः | चिद्व्योमात्मानमेवादौ दृश्यमित्येव पश्यति || ५५ ||

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ | cidvyomātmānamevādau dṛśyamityeva paśyati || 55 ||

सर्गादावेव खात्मैव दृश्यं भाति निराकृति | संभ्रमः स्वप्नसंकल्पमिथ्याज्ञानेष्विवाभितः || ५६ ||

sargādāveva khātmaiva dṛśyaṃ bhāti nirākṛti | saṃbhramaḥ svapnasankalpamithyājñāneṣvivābhitaḥ || 56 ||

स्वप्नवत्तच्च निर्धर्म मनागपि न भिद्यते | विकार्यपि सधर्मापि चिद्व्योम्नो वस्तुनो मलात् || ५७ ||

svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate | vikāryapi sadharmāpi cidvyomno vastuno malāt || 57 ||

तत्स्वप्ननगराकारं सधर्माप्यसधर्मकम् | शिवादनन्यमेवेत्थं स्थितमेव निरन्तरम् || ५८ ||

tatsvapnanagarākāraṃ sadharmāpyasadharmakam | śivādananyamevetthaṃ sthitameva nirantaram || 58 ||

दृश्यं स्वप्नाद्रिवत्स्वच्छं मनागपि न भिद्यते | तस्माच्चिद्व्योमचिद्व्योम्नः शून्यत्वं गगनादिव || ५९ ||

dṛśyaṃ svapnādrivatsvacchaṃ manāgapi na bhidyate | tasmāccidvyomacidvyomnaḥ śūnyatvaṃ gaganādiva || 59 ||

यदेव तत्परं ब्रह्म सर्वरूपविवर्जितम् | तदेवेदं तथाभूतमेव सर्गतया स्थितम् || ६० ||

yadeva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam | tadevedaṃ tathābhūtameva sargatayā sthitam || 60 ||

स्वप्नेऽनुभूयते चैतत्स्वप्ने ह्यात्मैव भासते | पुरादित्वेन न तु सत्पुरादिरचितं तदा || ६१ ||

svapne'nubhūyate caitatsvapne hyātmaiva bhāsate | purāditvena na tu satpurādiracitaṃ tadā || 61 ||

स्वप्ने च प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारस्य स्मृतेस्तथा | न सत्ता तदिदं दृष्टमित्यर्थस्यात्यसंभवात् || ६२ ||

svapne ca pratyabhijñāyāḥ saṃskārasya smṛtes tathā | na sattā tad idaṃ dṛṣṭam ity arthasyātyasaṃbhavāt || 62 ||

तस्मादेतत्त्रयं त्यक्त्वा यद्भानं ब्रह्मसंविदः | तस्य दृष्टार्थसादृश्यान्मूढैः स्मृत्यादितोहिता || ६३ ||

tasmādetattrayaṃ tyaktvā yadbhānaṃ brahmasaṃvidaḥ | tasya dṛṣṭārthasādṛśyān mūḍhaiḥ smṛtyāditohitā || 63 ||

यथा यत्रैव लहरी वारिण्येति पुनः पुनः | तत्रैवैति तथा तद्वदनन्या खे परे जगत् || ६४ ||

yathā yatraiva laharī vāriṇyeti punaḥ punaḥ | tatraiva iti tathā tadvad ananyā khe pare jagat || 64 ||

विधयः प्रतिषेधाश्च सर्व एव सदैव च | विभक्ताश्च विमिश्राश्व परे सन्ति न सन्ति च || ६५ ||

vidhayaḥ pratiṣedhāśca sarva eva sadaiva ca | vibhaktāśca vimiśrāśva pare santi na santi ca || 65 ||

भ्रान्तस्य भ्रमणं भूमेर्न भूर्भ्रान्तैव वा गणैः | न शाम्यति ज्ञातुरपि तथाभ्यासं विनात्र दृक् || ६७ ||

bhrāntasya bhramaṇaṃ bhūmerna bhūrbhrāntaiva vā gaṇaiḥ | na śāmyati jñāturapi tathābhyāsaṃ vinātra dṛk || 67 ||

शास्त्रस्यास्य तु यन्नाम वादनं तद्विनापरः | अभ्यासो दृश्यसंशान्त्यै न भूतो न भविष्यति || ६८ ||

śāstrasyāsya tu yannāma vādanaṃ tadvināparaḥ | abhyāso dṛśyasaṃśāntyai na bhūto na bhaviṣyati || 68 ||

न जीवन्न मृतं चित्तं रोधमायाति संसृतेः | अविनाभाविदेहत्वाद्वोधात्त्वेतन्न पश्यति || ६९ ||

na jīvanna mṛtaṃ cittaṃ rodhamāyāti saṃsṛteḥ | avinābhāvidehatvādvodhāttvetannapaśyati || 69 ||

सर्वदैवाविनाभावि चित्तं दृश्यशरीरयोः | इह चामुत्र चैतस्य बोधान्ते शाम्यतः स्वयम् || ७० ||

sarvadaivāvinābhāvi cittaṃ dṛśyaśarīrayoḥ | iha cāmutra caitasya bodhānte śāmyataḥ svayam || 70 ||

चित्तदृश्यशरीराणि त्रीणि शाम्यन्ति बोधतः | पवनस्पन्दसैन्यानि कारणाभावतो यथा || ७१ ||

cittadṛśyaśarīrāṇi trīṇi śāmyanti bodhataḥ | pavanaspaṇdasainyāni kāraṇābhāvato yathā || 71 ||

कारणं मौर्ख्यमेवास्य तच्चास्मादेव शास्त्रतः | किंचित्संस्कृतबुद्धीनां वाचितादेव शाम्यति || ७२ ||

kāraṇaṃ maurkhyamevāsya taccāsmādeva śāstrataḥ | kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ vācitādeva śāmyati || 72 ||

अबुद्धमुत्तरग्रन्थात्पूर्वं पूर्वं हि बुध्यते | ग्रन्थं पदपदार्थज्ञः खेदवान्न निवर्तते || ७३ ||

abuddhamuttaragranthātpūrvaṃ pūrvaṃ hi budhyate | granthaṃ padapadārthajñaḥ khedavānna nivartate || 73 ||

उपायमिदमेवातो विद्धि शास्त्रं भ्रमक्षये | अनन्यसाधारणतां गतमित्यनुभूयते || ७४ ||

upāyamidamevāto viddhi śāstraṃ bhramakṣaye | ananyasādhāraṇatāṃ gatamityanubhūyate || 74 ||

तस्मादस्मान्महाशास्त्राद्यथाशक्ति विचारयेत् | भागौ द्वौ भागमेकं वा तेन दुःखक्षयो भवेत् || ७५ ||

tasmādasmānmahāśāstrādyathāśakti vicārayet | bhāgau dvau bhāgamekaṃ vā tena duḥkhakṣayo bhavet || 75 ||

आरुषेयमिदमिति प्रमादाच्चेन्न रोचते | तदन्यदात्मविज्ञानशास्त्रं किंचिद्विचारयेत् || ७६ ||

āruṣeyamidamiti pramādāccennaroce | tadanyadātmavijñānaśāstraṃ kiṃcidvicārayet || 76 ||

अनर्थेनाविचारेण वयः कुर्यान्न भस्मसात् | बोधेन ज्ञानसारेण दृश्यं कर्तव्यमात्मसात् || ७७ ||

anarthenāvicāreṇa vayaḥ kuryānna bhasmasāt | bodhena jñānasāreṇa dṛśyaṃ kartavyamātmasāt || 77 ||

आयुषः क्षण एकोऽपि सर्वरत्नैर्न लभ्यते | नीयते तद्वृथा येन प्रमादः सुमहानहो || ७८ ||

āyuṣaḥ kṣaṇa eko'pi sarvaratnairna labhyate | nīyate tadvṛthā yena pramādaḥ sumahānaho || 78 ||

अनुभूतमपि च नो सदृशमिदं द्रष्टृसहितमपि स्वप्ननिजमरणबान्धवरोदनमिव सदिव कचिदपि || ७९ ||

anubhūtamapi ca no sadṛśyamidaṃ draṣṭṛsahitamapi svapnanijamaraṇabāndhavarodanamiva sadiva kacitamapi || 79 ||