Nirvāṇa II निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | संविदाकाशकचनमिदं भाति जगत्तया | वस्तुतो न जगन्नाभा न शून्यं न च संविदः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃvidākāśakacanamidaṃ bhāti jagattayā | vastuto na jagan nābhā na śūnyaṃ na ca saṃvidaḥ || 1 ||

यदिदं भाति चिद्व्योम जगदाख्यं न तत्ततः | आकाशादिव शून्यत्वमन्यदन्यदपि स्थितम् || २ ||

yadidaṃ bhāti cidvyoma jagadākhyaṃ na tattataḥ | ākāśādiva śūnyatvamanyadanyadapi sthitam || 2 ||

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ मध्ये यत्संविदो वपुः | तद्दृश्यमिति भातीदं दृश्यमन्यन्न विद्यते || ३ ||

deśādddeśāntaraprāptau madhye yatsaṃvido vapuḥ | taddṛśyamiti bhātīdaṃ dṛśyamanyanna vidyate || 3 ||

महाप्रलयसंपत्तावादिसर्गः पुनः किल | परस्मात्कारणाभावे कुतो दृश्यस्य संभवः || ४ ||

mahāpralayasaṃpattāvādisargaḥ punaḥ kila | parasmaātkāraṇābhāve kuto dṛśyasya saṃbhavaḥ || 4 ||

तदाणुमात्रमपि हि दृश्यबीजं न विद्यते | किल यस्मादिदं चक्रं पुनर्मूर्तं प्रवर्तते || ५ ||

tadāṇumātramapi hi dṛśyabījaṃ na vidyate | kila yasmādidam cakraṃ punarmūrtaṃ pravartate || 5 ||

उत्पन्नमेव नैवातो मूर्तं दृश्यमिदं जगत् | वन्ध्यापुत्र इवात्यन्तमतोऽस्त्येव न दृश्यधीः || ६ ||

utpannameva naivāto mūrtaṃ dṛśyamidaṃ jagat | vandhyāputra ivātyantamato'styeva na dṛśyadhīḥ || 6 ||

यच्चेदं किंचिदाभाति दृश्यमित्यभितः स्थितम् | तच्चिन्मात्रं खमेवाच्छं परमेव पदं विदुः || ७ ||

yaccedaṃ kiṃcidadābhāti dṛśyamityabhitaḥ sthitam | taccinmātraṃ khamevācchaṃ paramaiva padaṃ viduḥ || 7 ||

यथा सुषुप्तात्स्वप्नत्वं गच्छद्यात्यनवस्थितिम् | चिन्मात्रमजहत्स्वच्छं निजं रूपमनामयम् || ८ ||

yathā suṣuptātsvapnatvaṃ gacchadyātyanavasthitim | cinmātramajahatsvacchaṃ nijaṃ rūpamanāmayam || 8 ||

सर्गस्यादौ तथैवेदमात्मैव स्वात्मनात्मनि | व्योमात्मैव चिदाभासं दृश्यमित्यवभासते || ९ ||

sargasyādau tathaivedamātmaiva svātmanātmani | vyomātmaiva cidābhāsaṃ dṛśyamityavabhāsate || 9 ||

यथा पुरतया भाति मनः संकल्पमन्थरम् | तथा दृश्यमिवाभाति सर्गादौ चिन्नभः परम् || १० ||

yathā puratayā bhāti manaḥ saṃkalpamantharam | tathā dṛśyamivābhāti sargādau cinnabhaḥ param || 10 ||

यथात्मन्यनिलः स्पन्दश्चक्रावर्तवदीहते | सर्गादौ चिन्नभः स्थित्वा दृश्यमित्येव तिष्ठति || ११ ||

yathātmanyanilaḥ spandaścakrāvartavadīhate | sargādau cinnabhaḥ sthitvā dṛśyamityeva tiṣṭhati || 11 ||

अतो ज्ञातमनाभातमेव दृश्यं जगत्त्रयम् | ब्रह्मैवेदं परं भाति स्वात्मनीत्थमवस्थितम् || १२ ||

ato jñātamanābhātameva dṛśyaṃ jagattrayam | brahmaivedaṃ paraṃ bhāti svātmanītthamavasthitam || 12 ||

नास्त्येव मूर्तं पृथ्व्यादि किंचनापि कदाचन | अस्तु मूर्तममूर्तं वा ब्रह्मैवेदं विराजते || १३ ||

nāstyeva mūrtaṃ pṛthvyādi kiñcanāpi kadācana | astu mūrtamamūrtaṃ vā brahmaivedaṃ virājate || 13 ||

प्रबोधकाले स्वप्नाद्रिर्यथा व्योमैव निर्वपुः | तथेदं शान्तचिन्मात्रं खं प्रवोधे जगत्त्रयम् || १४ ||

prabodhakāle svapnādriryathā vyomaiva nirvapuḥ | tathedaṃ śāntacinmātraṃ khaṃ pravodhe jagattrayam || 14 ||

प्रबुद्धानां परं ब्रह्म निर्विभागमिदं जगत् | धीमन्तोऽपि न तद्विद्मो यदिदं त्वप्रबोधनम् || १५ ||

prabuddhānāṃ paraṃ brahma nirvibhāgamidaṃ jagat | dhīmanto'pi na tadvidmo yadidaṃ tvaprabodhanam || 15 ||

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ यन्मध्ये संविदो वपुः | स्वस्वभावो हि भूतानां तत्पदं परमात्मकम् || १६ ||

deśādddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ | svasvabhāvo hi bhūtānāṃ tatpadaṃ paramātmakam || 16 ||

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ यन्मध्ये संविदो वपुः | एतत्तत्परमाकाशमत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् || १७ ||

deśādddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ | etattatparamākāśamatra sarvaṃ pratiṣṭhitam || 17 ||

यादृगेतत्पदं तादृगिदं सदसदात्मकम् | येनार्थपञ्चकादन्यत्किंचनापि न विद्यते || १८ ||

yādṛgetatpadaṃ tādṛgidaṃ sadasadātmakam | yenārthapañcakādanyatkiṃcanāpi na vidyate || 18 ||

रूपालोकमनस्कारा एतदेव पदं विदुः | एते ते द्रवतावर्ताः पदस्यास्य महाम्भसः || १९ ||

rūpālokamanaskārā etadeva padaṃ viduḥ | ete te dravatāvartāḥ padasyāsya mahāmbhasaḥ || 19 ||

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ यन्मध्ये संविदो वपुः | एतस्याव्यतिरेकेण जगत्ता नास्ति काचन || २० ||

deśādddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ | etasyāvyatirekeṇa jagattā nāsti kācana || 20 ||

रागद्वेषादयो भावा भावाभावदृशस्तथा | एतद्रूपममुञ्चन्त एतस्यावयवाः स्थिताः || २१ ||

rāgadveṣādayo bhāvā bhāvābhāvadṛśastathā | etadrūpamamuñcanta etasyāvayavāḥ sthitāḥ || 21 ||

त्यक्त्वा पूर्वापरे कोट्यौ मध्ये यत्संविदो वपुः | स स्वभावः परो ज्ञेयो जगत्पयसि संज्ञितः || २२ ||

tyaktvā pūrvāpare koṭyau madhye yatsaṃvido vapuḥ | sa svabhāvaḥ paro jñeyo jagatpayasi saṃjñitaḥ || 22 ||

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ विद्धि मध्यमसंविदः | जगदित्यपरं नाम स्वरूपादच्युतात्मनः || २३ ||

deśādddeśāntaraprāptau viddhi madhyamasanvidaḥ | jagadityaparaṃ nāma svarūpādacyutātmanaḥ || 23 ||

आदिसर्गात्प्रभृत्येव दृश्यमुत्पन्नमेव नो | यन्नाम तदिहास्तीति मायाशम्बरडम्बरः || २४ ||

ādisargātprabhṛtyeva dṛśyamutpannameva no | yannāma tadihāstīti māyāśambaraḍambaraḥ || 24 ||

कष्टं नास्त्येव यद्दृश्यं तदप्यस्तीति संस्थितम् | यदप्यस्ति परं ब्रह्म कष्टं नास्तीति तत्स्थितम् || २५ ||

kaṣṭaṃ nāstyeva yaddṛśyaṃ tadapyastīti saṃsthitam | yadapyasti paraṃ brahma kaṣṭaṃ nāstīti tatsthitam || 25 ||

अब्रह्मण्यं क्व गच्छामि विपरीतमतो जगत् असदृश्यं सदित्युक्तं ब्रह्मैवं नावगम्यते || २६ ||

abrahmaṇyaṃ kv gacchāmi viparītamato jagat asadṛśyaṃ sadityuktaṃ brahmaivaṃ nāvagamyate || 26 ||

न चोत्पन्नं न चाभाति दृश्यं किंचन कुत्रचित् यदिदं भाति तद्ब्रह्म व्योमैव कचति स्वयम् || २७ ||

na cotpannaṃ na cābhāti dṛśyaṃ kiñcana kutracit yadidaṃ bhāti tadbrahma vyomaiva kacati svayam || 27 ||

यथा मणिः प्रकचति स्वभासाऽव्यतिरिक्तया आत्मनोऽनन्यया सृष्ट्या चिद्व्योम कचितं तथा || २८ ||

yathā maṇiḥ prakacati svabhāsā'vyatiriktyā ātmano'nanyayā sṛṣṭyā cidvyoma kacitaṃ tathā || 28 ||

तस्मिन्नेव पदे शान्ते तपत्येष दिवाकरः तस्यैवावयवश्चैव न नामान्योऽस्ति भास्करः || २९ ||

tasminneva pade śānte tapatyēṣa divākaraḥ tasyaiavāvayavaścaiva na nāmānyo'sti bhāskaraḥ || 29 ||

स्थितोऽपि तत्र न तपत्यर्को न च निशाकरः प्रकाशयति देवोऽसावर्कं नार्कस्तमीश्वरम् || ३० ||

sthito'pi tatra na tapatyarko na ca niśākaraḥ prakāśayati devo'sāvararkaṃ nārkastamīśvaram || 30 ||

तस्य भासा विभातीदं तदहो दृश्यमण्डलम्| सर्वचन्द्रार्कवह्नीनां पदार्थानां स दीपकः|| ३१ ||

tasya bhāsā vibhātīdaṃ tadaho dṛśyamaṇḍalam| sarvacandrārkavahnīnāṃ padārthānāṃ sa dīpakaḥ|| 31 ||

स साकारो निराकार इति शब्दार्थकल्पना| खपुष्पवदसद्रूपा न संभवति तद्विदाम्|| ३२ ||

sa sākāro nirākāra iti śabdārthakalpanā| khapuṣpavadasadrūpā na saṃbhavati tadvidām|| 32 ||

साङ्गभूतो यथैकोऽणुर्भाति जीवार्कतेजसि| न भान्ति भान्ति वा तत्र तथा सूर्यादयोऽणवः|| ३३ ||

sāṅgabhūto yathaikō'ṇurbhāti jīvārkatejasi| na bhānti bhānti vā tatra tathā sūryādayō'ṇavaḥ|| 33 ||

चिन्मात्राकाशरत्नस्य सृष्टयोऽर्कादिसंयुताः| या भासस्ताः कथं तस्माद्व्यतिरिक्ताः स्युरुच्यताम्|| ३४ ||

cinmātrākāśaratnasya sṛṣṭayō'rkādisaṃyutāḥ| yā bhāsastāḥ kathaṃ tasmādvyatiriktāḥ syurucyatām|| 34 ||

चिन्मात्रेणापि रहितं शून्यत्वेनापि वर्जितम्| पदं सर्वात्मरिक्तं तत्सर्वार्थैश्च समन्वितम्|| ३५ ||

cinmātreṇāpi rahitaṃ śūnyatvenāpi varjitam| padaṃ sarvātmariktam tatsarvārthaiśca samanvitam|| 35 ||

पृथ्व्यादीन्यपि सन्त्येव तत्र सन्ति न कानिचित् | जीवन्तोऽपि न विद्यन्ते जीवास्तत्र च केचन || ३६ ||

pṛthvyādīnyapi santyeva tatra santi na kānicit | jīvanto'pi na vidyante jīvāstatra ca kecana || 36 ||

अत्यजन्तो द्वयस्थौल्यं तत्रैते परमाणवः | स्वरूपमत्यजद्द्वैतमैक्यं वात्र न किंचन || ३७ ||

atyajanto dvayasthaulyaṃ tatraite paramāṇavaḥ | svarūpamatyajaddvaitamaikyaṃ vātra na kiṃcana || 37 ||

किंचिदत्र न किंचिद्वै न किंचिच्च न किंचन | किंचिन्न किंचिदित्येषा कलनात्रातिदूरगा || ३८ ||

kiṃcidatra na kiṃcidvai na kiṃcicca na kiṃcana | kiṃcinnakiṃcidityeṣā kalanātrātidūragā || 38 ||

एका निरन्तरानन्ता नित्यमत्याततात्मना | चिन्मात्रव्योमसत्तैव जगन्नाम्नात्मनि स्थिता || ३९ ||

ekā nirantarānantā nityamatyātatātmanā | cinmātravyomasattaiava jagannāmnātmani sthitā || 39 ||

एकं चेत्यं त्यक्तवत्या अप्राप्तायाश्चितोऽपरम् | यद्रूपं जगतो रूपमस्य नानात्मनोऽपि तत् || ४० ||

ekaṃ cetyaṃ tyaktavatyā aprāptāyāścito'param | yadrūpaṃ jagato rūpamasya nānātmano'pi tat || 40 ||

नानेवेदमनानैव चिद्व्योमैवेदमाततम् | भूतपञ्चकरूपेण स्वप्ने चितिरिव स्थितम् || ४१ ||

nānevedam anānaiva cidvyom aivedam ātatam | bhūtapañcakena svapne citiriva sthitam || 41 ||

सुषुप्ताद्विशतः स्वप्नं सुषुप्तस्थैव चिद्यथा | यथा स्थितैव स्वप्नत्वमेत्येवं सर्गतामिमाम् || ४२ ||

suṣuptādviśataḥ svapnaṃ suṣuptasthaiva cidyathā | yathā sthitaiva svapnatvametyevam sargatāmimām || 42 ||

यादृक्सुषुप्तं स्वप्नस्तु तादृगेव तथैव च | जाग्रत्तुर्यं तथैवेदमतो व्योमसमं जगत् || ४३ ||

yādṛksuṣuptaṃ svapnastu tādṛgeva tathaiva ca | jāgratturyaṃ tathaive damato vyomasamaṃ jagat || 43 ||

जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तं च तुर्यमेवाखिलं स्थितम् | तत्त्वविद्गोत्रमूढस्तु यद्वै वेत्ति न वेद्मि तत् || ४४ ||

jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca turyamevākhilaṃ sthitam | tattvavidgotramūḍhas tu yadvai vetti na vedmi tat || 44 ||

जडानामजडानां यः सर्वार्थानामनारतम् | दुर्लक्ष्यपरिणामोऽन्तर्मनोबुद्ध्यादिवर्जितः || ४५ ||

jaḍānāmajaḍānāṃ yaḥ sarvārthānāmanāratam | durlakṣyapariṇāmo'ntarm anobuddhyādivarjitaḥ || 45 ||

सुशुद्धायाश्चितो रूपं पदार्थास्तन्मयाश्च ते| ते वसन्ति न सद्रूपास्तदेव हि तथा स्थितम् || ४६ ||

suśuddhāyāścito rūpaṃ padārthāstanmayāśca te| te vasanti na sadrūpāstadeva hi tathā sthitam || 46 ||

परिणामादिशब्दार्थदृशामत इहानघ| उपदेशार्थमुक्तीनां गन्धोऽप्येवं न विद्यते || ४७ ||

pariṇāmādiśabdārthadṛśāmata ihānagha| upadeśārthamuktīnāṃ gandho'pyevaṃ na vidyate || 47 ||

आदिसर्गात्प्रभृत्येव महासत्तात्मनात्मनि| चिन्मात्रपरमाकाशं स्थितमेकं महात्मनः || ४८ ||

ādisargātprabhṛtyeva mahāsattātmanātmani| cinmātraparamākāśaṃ sthitamekaṃ mahātmanaḥ || 48 ||

प्रपूर्णैकात्मनि प्रख्या सा सर्वव्यापिनी चितिः| स्थिता तयात्मन्येवान्तर्जगदित्यभिधाः कृताः || ४९ ||

prapūrṇaikātmani prakhyā sā sarvavyāpinī citiḥ| sthitā tayātmanyevāntarjagadityabhidhāḥ kṛtāḥ || 49 ||

परिज्ञाते यथा स्वप्ने स्वाङ्गीकारात्सुखं सुखम्| अनङ्गीकारतो दुःखं सदुःखं भवति क्षणात् || ५० ||

parijñāte yathā svapne svāṅgīkārātsukhaṃ sukham| anaṅgīkārato duḥkhaṃ saduḥkhaṃ bhavati kṣaṇāt || 50 ||

गच्छतस्तिष्ठतश्चैव जाग्रतः स्वपतस्तथा | नित्यमेकं समाधानं स्थितं शान्तस्य तद्विदः || ५१ ||

gacchataḥtiṣṭhataścaiva jāgrataḥ svapatastathā | nityamekaṃ samādhānaṃ sthitaṃ śāntasya tadvidaḥ || 51 ||

भेदेऽप्यभेदनिष्ठस्य दुःखेऽपि हि सुखस्थितेः | सतोऽप्येवासतो ज्ञस्य किमन्यदवशिष्यते || ५२ ||

bhede'pyabhedaniṣṭhasya duḥkhe'pi hi sukhasthiteḥ | sato'pyevāsato jñasya kimanyadavaśiṣyate || 52 ||

न संत्यजति नादत्ते किंचिद्व्यवहरन्नपि | हृदयेन बहिःकार्येऽकार्यं एवावतिष्ठते || ५३ ||

na saṃtyajati nādatte kiṃcidvyavaharannapi | hṛdayena bahiḥkārye'kāryaṃ evāvatiṣṭhate || 53 ||

यथा हिमस्य शीतत्वं वह्नेरौष्ण्यं तथेदृशः | स्वभावोऽस्य भवेन्नित्यं न त्वाहार्यो गुणोऽस्य सः || ५४ ||

yathā himasya śītatvaṃ vahnerauṣṇyaṃ tathaedṛśaḥ | svabhāvo'sya bhavennityaṃ na tvāhāryo guṇo'sya saḥ || 54 ||

यस्य त्वेष स्वभावः स्यान्न नाम न स तत्त्ववित् | एतदेवाज्ञताचिह्नं यदिच्छा प्रकृतेतरा || ५५ ||

yasya tveṣa svabhāvaḥ syānna nāma na sa tattvavit | etadevājñatācihnaṃ yadicchā prakṛtetarā || 55 ||

आश्वस्तान्तःकरणः क्षीणविकल्पः स्वरूपसारमयः | परमशमामृततृप्तस्तिष्ठति विद्वान्निरावरणः || ५६ ||

āśvastāntaḥkaraṇaḥ kṣīṇavikalpaḥ svarūpasāramayaḥ | paramaśamāmṛtatr̥ptastiṣṭhati vidvānnirāvaraṇaḥ || 56 ||