Nirvāṇa II निर्वाण

दशरथ उवाच | क्लिष्टोऽयं यदविद्यार्थं विपश्चिदविपश्चितः | तदहं चेष्टितं मन्ये कष्टोऽवस्तुनि किंग्रहः || १ ||

daśaratha uvāca | kliṣṭo'yaṃ yadavidyārthaṃ vipaścidavipaścitaḥ | tadahaṃ ceṣṭitaṃ manye kaṣṭo'vastuni kiṃgrahaḥ || 1 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | अस्मिन्नवसरे तत्र राज्ञः पार्श्वे व्यवस्थितः | प्रसङ्गपतितं वाक्यं विश्वामित्रोऽभ्युवाच ह || २ ||

śrīvālmīkiruvāca | asminnavasare tatra rājñaḥ pārśve vyavasthitaḥ | prasaṅgapatitaṃ vākyaṃ viśvāmitro'bhyuvāca ha || 2 ||

अप्राप्तोत्तमबोधानां बोधवेद्या विलक्षणाः | भवन्त्येवंविधा राजन्बहूनां बहवो भृशम् || ३ ||

aprāptottamabodhānāṃ bodhavedyā vilakṣaṇāḥ | bhavantyevaṃvidhā rājanbahūnāṃ bahavo bhṛśam || 3 ||

अद्य सप्तदशं वर्षलक्षमक्षीणनिश्चयाः | एवमेव भ्रमन्तोऽस्यां वटधाना भुवि स्थिताः || ४ ||

adya saptadaśaṃ varṣalakṣamakṣīṇaniścayāḥ | evameva bhramanto'syāṃ vaṭadhānā bhuvi sthitāḥ || 4 ||

अद्य सप्तदशं वर्षलक्षमक्षीणनिश्चयाःएवमेव भ्रमन्तोऽस्यां वटधाना भुवि स्थिताः || ५ ||

adya saptadaśaṃ varṣalakṣamakṣīṇaniścayāḥevameva bhramanto'syāṃ vaṭadhānā bhuvi sthitāḥ || 5 ||

अयं खलु महालोको वर्तुलो व्योम्नि संस्थितः | बालसंकल्पतरुवद्ब्राह्मसंकल्पनिश्चयः || ६ ||

ayaṃ khalu mahāloko vartulo vyomni saṃsthitaḥ | bālasaṃkalpataruvadbrāhmasaṃkalpaniścayaḥ || 6 ||

कन्दुके व्योम्नि संरुद्धे दशदिक्कं पिपीलिकाः | इत्थं भ्रमन्ति भूतानि तदाधाराणि नित्यदा || ७ ||

kanduke vyomni saṃruddhe daśadikkam pipīlikāḥ | ittham bhramanti bhūtāni tadādhārāṇi nityadā || 7 ||

भूगोलकाधोभागानि तदङ्गान्यूर्ध्ववन्ति च | तदा भूतानि तिष्ठन्ति तान्याविश्य भ्रमन्ति च || ८ ||

bhūgolakādho-bhāgāni tad-aṅgāny-ūrdhva-vanti ca | tadā bhūtāni tiṣṭhanti tāny-āviśya bhramanti ca || 8 ||

तमेवाविश्य दूरेण सरितश्चर्क्षमण्डलम् | असंस्पर्शा भ्रमन्त्युऽच्चैः सचन्द्रार्कादि संततम् || ९ ||

tamevāviśya dūreṇa saritaścarkṣamaṇḍalam | asaṃsparśā bhramantyu'ccaiḥ sacandrārkādi santatam || 9 ||

इहैव सर्वदिक्कं द्योस्तामावेष्ट्य व्यवस्थिता | सर्वदिक्कं खमत्यूर्ध्वं तस्याधस्तान्महीतलम् || १० ||

ihaiva sarvadikkam dyostāmāveṣṭya vyavasthitā | sarvadikkam khamatyūrdhvam tasyādhas-tān-mahītalam || 10 ||

भावाः पतन्तो धावन्ति तस्याधः सर्वतोङ्गकम् | यत्रोत्पतन्तो गच्छन्ति तदूर्ध्वमिति शब्दितम् || ११ ||

bhāvāḥ patanto dhāvanti tasyādhaḥ sarvatoṅgakam | yatrotpatanto gacchanti tadūrdhvamiti śabditaṃ || 11 ||

तत्रैकदेशे विद्यन्ते वटधानाभिधानकाः | जातास्तेषां त्रयो राजन् राजपुत्राः पुराभवन् || १२ ||

tatraikadeśe vidyante vaṭadhānābhidhānakāḥ | jātāsteṣāṃ trayo rājan rājaputrāḥ purābhavan || 12 ||

ते ह्येवमेकसंकल्पा भूम्यादेर्दृश्यवर्त्मनः | कोऽन्तः स्यादिति निर्याता विहर्तुं दृढनिश्चयाः || १३ ||

te hyevamekasaṃkalpā bhūmyāderdṛśyavartmanaḥ | ko'ntaḥ syāditi niryātā vihartuṃ dṛḍhaniścayāḥ || 13 ||

पुनर्वारि पुनर्भूमिस्तेषामाक्रमतां चिरम् | नवलब्धशरीराणां दीर्घकालो व्यवर्तत || १४ ||

punarvāri punarbhūmisteṣāmākramatāṃ ciram | navalabdhaśarīrāṇāṃ dīrghakālo vyavartat || 14 ||

स्वच्छकन्दुकवम्रीकन्यायेनानिशमत्र ते | भ्रमन्तो नाप्नुवन्त्यन्तमन्यत्वं संविदन्ति च || १५ ||

svacchakandukavamrīkanyāyenāniśamatra te | bhramanto nāpnuvantyantamanyatvaṃ saṃvidanti ca || 15 ||

व्योमस्थकन्दुकभ्रान्तपिपीलिकवदाकुलम् | अद्यापि संस्थिता राजन्न च खेदं व्रजन्ति ते || १६ ||

vyomastakandukabhrāntapipīlikavadākulam | adyāpi saṃsthitā rājanna ca khedaṃ vrajanti te || 16 ||

देशं भूगोलकस्यास्य यं यमासादयन्ति च | इहेव तत्र तत्रोच्चैरधश्चोर्ध्वं तथा दिशः || १७ ||

deśaṃ bhūgolakasyāsya yaṃ yamāsādayanti ca | iheva tatra tatrocchairadhaścordhvaṃ tathā diśaḥ || 17 ||

ते वदन्ति महाराज यद्यस्माभिरितोद्यतैः | न तावदन्तः संप्राप्तः संचराम इतः परम् || १८ ||

te vadanti mahārāja yadyasmābhiritodyataiḥ | na tāvadantaḥ saṃprāptaḥ saṃcarāma itaḥ param || 18 ||

इत्थं न किंचिदेवेदं ब्रह्मसंकल्पडम्बरम् | किंचित्संकल्पमज्ञानमनन्तं स्वप्नदृश्यवत् || १९ ||

itthaṃ na kiṃcidedaṃ brahmasaṃkalpaḍambaram | kiṃcitsaṃkalpamajñānamanantaṃ svapnadṛśyavat || 19 ||

कल्पनं तत्परं ब्रह्म परं ब्रह्मैव कल्पनम् | चिद्रूपं नानयोर्भेदः शून्यत्वाकाशयोरिव || २० ||

kalpanaṃ tatparaṃ brahma paraṃ brahmaiva kalpanam | cidrūpaṃ nānayorbhedaḥ śūnyatvākāśayoriva || 20 ||

चिन्मात्रं यद्यदाभातं जलवाहविवर्तवत् | तत्तादृक्कथमन्याभमन्यस्यासंभवाद्भवेत् || २१ ||

cinmātraṃ yadyadābhātaṃ jalavāhavivartavat | tattādṛkkathamanyābhamanyasyāsaṃbhavādbhavet || 21 ||

अभावः खे च खमिदं सर्गादौ परमाम्बरम् | स्वयं जगदिवाभाति नान्यत्प्रलयसर्गकौ || २२ ||

abhāvaḥ khe ca khamidaṃ sargādau paramāmbaram | svayaṃ jagadivābhāti nānyatpralayasargakau || 22 ||

यथा कषति चिद्रूपं तथैव रतिमेत्य तत् | दृष्टादृष्टैः स्वसंसारैश्चिरमास्ते यथा चिरम् || २३ ||

yathā kaṣati cidrūpaṃ tathaiva ratimetya tat | dṛṣṭādṛṣṭaiḥ svasaṃsāraiściramāste yathā ciram || 23 ||

दृश्यात्मकं रूपमेकमेकमस्यैवमक्षयम् | स्वयमेवमजं भाति यन्न भातीव किंचन || २४ ||

dṛśyātmakaṃ rūpamekamekamasyaivamakṣayam | svayamevamajaṃ bhāti yanna bhātīva kiṃcana || 24 ||

चिदणोरुदरे सन्ति समस्तानुभवाणवः | शिलाः शैलोदर इव स्वच्छाः खात्मनि खात्मिकाः || २५ ||

cidāṇorudare santi samastānubhavāṇavaḥ | śilāḥ śailodara iva svacchāḥ khātmani khātmikāḥ || 25 ||

स्वभावनिष्ठास्तिष्ठन्ति ते यदव्याकृतात्मनि | मा तिष्ठन्ति तु वै ते यदव्यावृत्ताः परे पदे || २६ ||

svabhāvaniṣṭhāstiṣṭhanti te yadavyākṛtātmani | mā tiṣṭhanti tu vai te yadavyāvṛttāḥ pare pade || 26 ||

तदेव जगदित्युक्तं ब्रह्म भारूपमाततम् । पूर्वापरपरामर्शान्निपुणं निपुणाशयाः || २७ ||

tadeva jagadityuktaṃ brahma bhārūpamātatam | pūrvāparaparāmarśānni puṇaṃ nipuṇāśayāḥ || 27 ||

अत्याश्चर्यमनष्टोऽयं परमात्सदनात्स्वयम् । नानात्वबुद्ध्या नानैव जीवोऽहमिति ताम्यति || २८ ||

atyāścaryamanṣṭo'yaṃ paramātsadanātsvayam | nānātvabuddhyā nānaiva jīvo'hamiti tāmyati || 28 ||

उच्यतां भास भो राजन्विपश्चिदपराख्य हे । कियद्दृष्टं कियद्भ्रान्तं दृश्यं स्मरसि किंच वा || २९ ||

ucyatāṃ bhāsa bho rājanvipaścidadaparākhyā he | kiyaddṛṣṭaṃ kiyadbhrāntaṃ dṛśyaṃ smarasi kiṃca vā || 29 ||

भास उवाच । बहु दृष्टं मया दृश्यं बहु भ्रान्तमखेदिना । बह्वेव बहुधा नूनमनुभूतं स्मराम्यहम् || ३० ||

bhāsa uvāca | bahu dṛṣṭaṃ mayā dṛśyaṃ bahu bhrāntamakhedinā | bahveva bahudhā nūnamanubhūtaṃ smarāmyaham || 30 ||

मयानुभूतानि महान्ति राजंश्चिरं सुदूरे विविधैः शरीरैः । सुखानि दुःखानि जगन्त्यनन्तान्यनन्तमासाद्य महाम्बरं तत् || ३१ ||

mayānubhūtāni mahānti rājaṃściraṃ sudūre vivi dhaiḥ śarīraiḥ | sukhāni duḥkhāni jagantyanantānyanantamāsādya mahāmbaraṃ tat || 31 ||

विचित्रदेहैर्वरशापयोगाद्दृश्यान्यनन्तानि मया महात्मन् | जन्मान्तरावर्तविवर्तनानि दृढैकचित्तेन वरात्कृशानोः || ३२ ||

vicitradehairvaraśāpayogāddṛśyānyanantāni mayā mahātman | janmāntarāvartavivartanāni dṛḍhaikacittena varātkṛśānoḥ || 32 ||

दृश्यात्मकोर्वीवपुषस्त्वविद्यादृशो जवेनान्तपरीक्षणाय | देहेन देहेन जगत्प्रति प्राक् स्मृतेः सदाहं घनयत्नमासम् || ३३ ||

dṛśyātmakorvīvapuṣastvavidyādṛśo javenāntaparīkṣaṇāya | dehena dehena jagatprati prāk smṛteḥ sadāhaṃ ghanayatnamāsam || 33 ||

समाः सहस्रं विटपोऽहमासमन्तर्मनाश्चेतनभुक्तदुःखः | चित्तं विना पुष्पफलप्रताने वा कन्दवत्तत्तरसाङ्गरागः || ३४ ||

samāḥ sahasraṃ viṭapo'hamāsamantarmanāścetanabhuktaduḥkhaḥ | cittaṃ vinā puṣpaphalapratāne vā kandavattattarasāṅgarāgaḥ || 34 ||

समाः शतं मेरुमृगोऽहमासं सुवर्णवर्णस्तरुपर्णकर्णः | दूर्वाङ्कुरास्वादनगीतिनिष्ठ अहन्कनिष्ठो वनवासिमध्ये || ३५ ||

samāḥ śataṃ merumṛgo'hamāsaṃ suvarṇavarṇastaruparṇakarṇaḥ | dūrvāṅkurāsvādanagītiniṣṭha ahaṅkaniṣṭho vanavāsimadhye || 35 ||

पादाष्टकैरावलितात्मपृष्ठो मृतेऽम्भसः क्लेशकृतात्ममृत्युः | समाः शतार्धं शरभोऽहमासं क्रौञ्चाचले काञ्चनकन्दरासु || ३६ ||

pādāṣṭakairāvalitātmapṛṣṭho mṛte'mbhasaḥ kleśakṛtātmamṛtyuḥ | samāḥ śatārdhaṃ śarabho'hamāsaṃ krauñcācale kāñcanakandarāsu || 36 ||

कालागुरुद्रुमलतावलितानिलेन विद्याधरीसुरतधर्मकलामृतानि | पीतानि मे मलयसानुनि मन्दरे च मन्दारचन्दनकदम्बलतागृहेषु || ३७ ||

kālāgurudrumalatāvalitānileṇa vidyādharīsuratadharmakalāmṛtāni | pītāni me malayasānuni mandare ca mandāracandanakadambalatāgṛheṣu || 37 ||

हेमारविन्दमकरन्दपिशङ्गितानि पीतानि पञ्चदशवर्षशतानि मेरौ | वैरिञ्चहंसतनयेन मया पयांसि तीरान्तरेषु रमतोपरि निर्झरिण्याः || ३८ ||

hemāravindamakarandapiśaṅgitāni pītāni pañcadaśavarṣaśatāni merau | vairiñchahaṃsatanayena mayā payāṃsi tīrāntareṣu ramatopari nirjhariṇyāḥ || 38 ||

क्षीरोदवेलावनगन्धवाहविलोलनीलालकवल्लरीणाम् | समाः शतं शोकजरापहारि गीतं श्रुतं माधवसुन्दरीणाम् || ३९ ||

kṣīrodavelāvanagandhavāhavilolanīlālakavallarīṇām | samāḥ śataṃ śokajarāpahāri gītaṃ śrutaṃ mādhavasundarīṇām || 39 ||

कालञ्जरे मञ्जरिते करञ्जगुञ्जावने जम्बुकतां गतोऽहम् | गजेन पिष्टे हरिणा हतोऽसौ हस्ती मयात्रार्थमृतेन दृष्टः || ४० ||

kālañjare mañjarite karañjaguñjāvane jambukatāṃ gato'ham | gajena piṣṭe hariṇā hato'sau hastī mayātrārthamṛtena dṛṣṭaḥ || 40 ||

संतानकप्रकरहासिनि सह्यसानौ कस्मिंश्चिदन्यजगतीन्दुमुखी सुरस्त्री | एकाकिनी कृतयुगार्धमथाहमासं कल्पद्रुमस्तबकसद्मनि सिद्धशापात् || ४१ ||

saṃtānakaprakarahāsini sahyasānau kasmiṃścidanyajagatīndumukhī surastrī | ekākinī kṛtayugārdhamathāhamāsaṃ kalpadrumastabakasadmani siddhaśāpāt || 41 ||

अद्रीन्द्रकच्छकरवीरलतालयेषु नीतं समाशतमशङ्कधिया मयान्यतन्यत्र दूरजगतीन्द्रगिरौ विराविवाल्मीकपक्षिवपुषाऽनिशमेककेन || ४२ ||

adrīndrakacchakaravīralatālayeṣu nītaṃ samāśatamaśaṅkadhiyā mayānyatanyatra dūrajagatīndragirau virāvivālmīkapakṣivapuṣā'niśamekakena || 42 ||

अन्यत्र सानुनि मया परिलम्बमानाः सच्छायचन्दनवनावलिते लतानाम्दृष्टाः स्त्रियः फलमिवावलिता विलासैभुक्ताश्च ता अपहृता अपि सिद्धपान्थैः || ४३ ||

anyatra sānuni mayā parilambamānāḥ sacchāyacandanavanāvalite latānāmdṛṣṭāḥ striyaḥ phalamivāvalitā vilāsaibhuktāśca tā apahṛtā api siddhapānthaiḥ || 43 ||

अन्यत्र पर्वतनितम्बकदम्बकच्छे नीतानि तापसतयोत्तमया दिनानिप्राप्यैकवस्त्वभिनिवेशविषूचिकात्तचित्तेन तान्तमतिनाऽमतिना मयान्तः || ४४ ||

anyatra parvatanitambakadambakacche nītāni tāpasatayottamayā dināniprāpyaikavastvabhiniveśaviṣūcikāttacittena tāntamatinā'matinā mayāntaḥ || 44 ||

ब्रह्माण्डसंपूरितमन्यदस्ति जलेचराशेषदिगन्तभूतम्संदिग्धतेजोम्बरवातसत्तं जलस्थभूताकृतिमात्रभूमि || ४५ ||

brahmāṇḍasaṃpūritamanyadasti jalecarāśeṣadigantabhūtamsaṃdigdhatejombaravātasattaṃ jalasthabhūtākṛtimātrabhūmi || 45 ||

एकत्र दृष्टा वनिता मयैका तस्याः शरीरे त्रिजगन्ति भान्तिप्रतिबिम्बितानीव सुदर्पणेऽन्तराकाशशैलादिदिगादिमन्ति || ४६ ||

ekatra dṛṣṭā vanitā mayaikā tasyāḥ śarīre trijaganti bhāntipratibimbitānīva sudarpaṇe'ntarākāśaśailādidigādimanti || 46 ||

पृष्टा मयासौ वरगात्रि कासि शरीरमेतच्च किमीदृशं ते| तयोक्तमङ्गेह चिदस्मि शुद्धा ममाङ्गमेतानि महाजगन्ति || ४७ ||

pṛṣṭā mayāsau varagātri kāsi śarīrametacca kimīdṛśaṃ te| tayoktamaṅgeha cidasmī śuddhā mamāṅgametāni mahājaganti || 47 ||

यथाहमेवं स्मयदेहिकेयं सर्वं तथैवाङ्ग न चित्रमेतत्| अन्यैः स्वभावो विदितो न शुद्धो यदा न पश्यन्ति तदेत्थमङ्ग || ४८ ||

yathāhamevaṃ smayadehikeyaṃ sarvaṃ tathaivāṅga na citrametat| anyaiḥ svabhāvo vidito na śuddho yadā na paśyanti tadetthamaṅga || 48 ||

अवेदशास्त्रेण जगत्यशेषैर्भूतैः स्वदेहालयभित्तिभागात्| एतद्विधेयं न विधेयमेतद्ध्वनिः स्वतः श्रूयत एव नित्यम् || ४९ ||

avedaśāstreṇa jagatyśeṣairbhūtaiḥ svadehālayabhittibhāgāt| etadvidheyaṃ na vidheyametaddhvaniḥ svataḥ śrūyata eva nityam || 49 ||

ईदृक्स्वभावैव पदार्थसत्ता सा तेऽत्र यद्भित्त्यचलादयोऽपि| स्वप्नादिमायास्विव मे वदन्ति वाचं न युष्मास्वसमञ्जसं तत् || ५० ||

īdṛksvabhāvaiva padārthasattā sā te'tra yadbhittyacalādayo'pi| svapnādimāyāsviva me vadanti vācaṃ na yuṣmāsvasamañjasaṃ tat || 50 ||

अस्त्रीकसंसारगतेन दृष्टं मया क्वचिद्यावदनन्यकामम्| भूतानि निर्यान्ति बहूनि भूताद्विशन्ति भूतानि बहूनि भूतम् || ५१ ||

astrīkasaṃsāragatena dṛṣṭaṃ mayā kvacidyāvadananyakāmam| bhūtāni niryānti bahūni bhūtādviśanti bhūtāni bahūni bhūtam || 51 ||

एकानि दृष्टानि मयाञ्जसानि खेऽभ्राण्यदभ्राङ्ग झणज्झणानि | वृष्ट्या समन्तान्निपतन्ति खण्डैर्भवन्ति तीक्ष्णानि जनायुधानि || ५२ ||

ekāni dṛṣṭāni mayāñjasāni khe'bhrāṇyadabhrāṅga jhaṇajjhaṇāni | vṛṣṭyā samantānni patanti khaṇḍairbhavanti tīkṣṇāni janāyudhāni || 52 ||

अन्यत्र दृष्टं गगनेन यावदिहान्धया ग्रामगृहाणि यान्ति | विशन्त्यमुत्रान्त इहाभवद्वो ग्रामः स एवान्यत एव लब्धः || ५३ ||

anyatra dṛṣṭaṃ gaganena yāvadihaāndhayā grāmagṛhāṇi yānti | viśantyamutrānta ihābhavadvogrāmaḥ sa evānyata eva labdhaḥ || 53 ||

नरामराऽहिप्रविभागमुक्तान्यन्यत्र भूतानि समानि सन्ति | खादेव सर्वाणि समुद्भवन्ति तत्रैव काले न लयं प्रयान्ति || ५४ ||

narāmarā'hipravibhāgamuktānyanyatra bhūtāni samāni santi | khādeva sarvāṇi samudbhavanti tatraiva kāle na layaṃ prayānti || 54 ||

अचन्द्रतारार्कमनन्धकारं स्वयंप्रकाशाखिलभूतजातम् | स्मरामि किंचिज्जगदेककान्तं ज्वालोदराभं दिनरात्रिमुक्तम् || ५५ ||

acandratārārkamanandhakāraṃ svayaṃprakāśākhilabhūtajātam | smarāmi kiṃcijjagadekakāntaṃ jvālodarābhaṃ dinarātrimuktam || 55 ||

अपूर्वदैत्याहिनरामरादिभूतान्यपूर्वद्रुमपत्तनानि | अपूर्वलोकान्तरकार्यवन्ति स्मराम्यनन्तानि महाजगन्ति || ५६ ||

apūrvadaityāhinarāmarādibhūtānyapūrvadrumapattanāni | apūrvalokāntarakāryavanti smarāmyanantāni mahājaganti || 56 ||

दिगस्ति सा नो विहृतं न यस्यां न सोऽस्ति देशः खलु यो न दृष्टः | यन्नानुभूतं न तदस्ति कार्यमन्याश्रयं नापरमस्ति मर्शात् || ५७ ||

digasti sā no vihṛtaṃ na yasyāṃ na so'sti deśaḥ khalu yo na dṛṣṭaḥ | yannānubhūtaṃ na tadasti kāryamanyāśrayaṃ nāparamasti marśāt || 57 ||

क्षीरोदकभ्रमितमन्दररत्नश्रृङ्गधाराग्रनिर्दलनजातझणज्झणानाम् | एकत्र संयुतमुपेन्द्रभुजाङ्गदानां शब्दं स्मरामि घनगर्जितशङ्कितेन || ५८ ||

kṣīroda-kabhramitamandararatnaśṛṅgadhārāgranirdalanajātajhaṇajjhaṇānām | ekatra saṃyutamupendrabhujāṅgadānāṃ śabdaṃ smarāmi ghanagarjitaśaṅkitena || 58 ||