Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | एवमात्मनि विश्रान्तां वदन्तीं तां वराननाम् | अबुद्ध्वा तद्गिरामर्थं विहस्योवाच भूपतिः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | evamātmani viśrāntāṃ vadantīṃ tāṃ varānanām | abuddhvā tadgirāmarthaṃ vihasyovāca bhūpatiḥ || 1 ||

शिखिध्वज उवाच | असंबद्धप्रलापासि बालासि वरवर्णिनि | रमसे राजलीलाभी रमस्वावनिपात्मजे || २ ||

śikhidhvaja uvāca | asaṃbadhapralāpāsi bālāsi varavarṇini | ramase rājalīlābhī ramasvāvanipātmaje || 2 ||

किंचित्त्यक्त्वा नकिंचिद्यो गतो प्रत्यक्षसंस्थितम् | त्यक्तप्रत्यक्षसद्रूपः स कथं किल शोभते || ३ ||

kiṃcittyaktvā nakiṃcidyo gato pratyakṣasaṃsthitam | tyaktapratyakṣasadrūpaḥ sa kathaṃ kila śobhate || 3 ||

भोगैरभुक्तैस्तुष्टोऽहमिति भोगान्जहाति यः | रुषेवासनशय्यादीन्स कथं किल शोभते || ४ ||

bhogairabhuktaituṣṭo'hamiti bhogānjahāti yaḥ | ruṣevāsanaśayyādīnsa kathaṃ kila śobhate || 4 ||

भोगाभोगे परित्यज्य खे शून्ये रमते तु यः | एक एवाखिलं त्यक्त्वा स कथं किल शोभते || ५ ||

bhogābhoge parityajya khe śūnye ramate tu yaḥ | eka evākhilaṃ tyaktvā sa kathaṃ kila śobhate || 5 ||

वसनाशनशय्यादीन्सर्वान्संत्यज्य धीरधीः | यस्तिष्ठत्यात्मनैवैकः स कथं किल शोभते || ६ ||

vasanāśanaśayyādīnsarvānsaṃtyajya dhīradhīḥ | yastiṣṭhatyātmanaivaikaḥ sa kathaṃ kila śobhate || 6 ||

नाहं देहोऽन्यथा चाहं नकिंचित्सर्वमेव च | एवं प्रलापो यस्यास्ति स कथं किल शोभते || ७ ||

nāhaṃ deho'nyathā cāhaṃ nakiṃcitsarvameva ca | evaṃ pralāpo yasyāsti sa kathaṃ kila śobhate || 7 ||

यत्पश्यामि न पश्यामि तत्पश्याम्यन्यदेव यत् | प्रलाप इत्यसंन्यस्य स कथं किल शोभते || ८ ||

yatpaśyāmi na paśyāmi tatpaśyāmyanyadeva yat | pralāpa ityasaṃnyasya sa kathaṃ kila śobhate || 8 ||

तस्माद्बालासि मुग्धासि चपलासि विलासिनि | नानालापविलासेन क्रीडामि क्रीड सुन्दरि || ९ ||

tasmādbālāsi mugdhāsi capalāsi vilāsini | nānālāpavilāsena krīḍāmi krīḍa sundari || 9 ||

प्रविहस्याट्टहासेन शिखिध्वज इति प्रियाम् | मध्याह्ने स्नातुमुत्थाय निर्जगामाङ्गनागृहात् || १० ||

pravihasyāṭṭahāsena śikhidhvaja iti priyām | madhyāhne snātumutthāya nirjagāmāṅganāgṛhāt || 10 ||

कष्टं नात्मनि विश्रान्तो मद्वचांसि न बुद्धवान् | राजेति खिन्ना चूडाला स्वव्यापारपराभवत् || ११ ||

kaṣṭaṃ nātmani viśrānto madvacāṃsi na buddhvān | rājeti khinnā cūḍālā svavyāpāraparābhavat || 11 ||

तदा तथाङ्ग तत्राथ तादृगाशययोस्तयोः | ताभिः पार्थिवलीलाभिः कालो बहुतिथो ययौ || १२ ||

tadā tathāṅga tatrātha tādṛgāśayayostayoḥ | tābhiḥ pārthivalīlābhiḥ kālo bahutitho yayau || 12 ||

एकदा नित्यतृप्ताया निरिच्छाया अपि स्वयम् | चूडालाया बभूवेच्छा लीलया खगमागमे || १३ ||

ekadā nityatṛptāyā niricchāyā api svayam | cūḍālāyā babhūveccchā līlayā khagamāgame || 13 ||

खगमागमसिद्ध्यर्थमथ सा नृपकन्यका | सर्वभोगाननादृत्य समागम्य च निर्जनम् || १४ ||

khagamāgamasiddhyarthamatha sā nṛpakanyakā | sarvabhogānanādṛtya samāgamyaca nirjanam || 14 ||

एकैवैकान्तनिरता स्वासनावस्थिताङ्गिका | ऊर्ध्वगप्राणपवनचिराभ्यासं चकार ह || १५ ||

ekaivaiakāntaniratā svāsanāvasthitāṅgikā | ūrdhvagaprāṇapavancirābhyāsaṃ cakāra ha || 15 ||

श्रीराम उवाच | यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजंगमम् | स्पन्दच्युतं क्रियानाम्नः कथमित्यनुभूयते || १६ ||

śrīrāma uvāca | yadidaṃ dṛśyate kiṃcidjagatsthāvarajaṅgamam | spandacyutaṃ kriyānāmnaḥ kathamityanubhūyate || 16 ||

कस्य स्पन्दविलासस्य घनाभ्यासस्य मे वद | ब्रह्मन्खगमनाद्येतत्फलं यत्नैकशालिनः || १७ ||

kasya spandavilāsasya ghanābhyāsasya me vada | brahmankhaganamādyetatphalaṃ yatnaikashāliṇaḥ || 17 ||

आत्मज्ञो वाप्यनात्मज्ञः सिद्ध्यर्थे लीलयाथवा | कथं संसाधयत्येतद्यथा तद्वद मे प्रभो || १८ ||

ātmajño vāpyanātmajñaḥ siddhyarthe līlayāthavā | kathaṃ saṃsādhayatyetadyathā tadvada me prabho || 18 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | त्रिविधं संभवत्यङ्ग साध्यं वस्त्विह सर्वतः | उपादेयं च हेयं च तथोपेक्ष्यं च राघव || १९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | trividhaṃ saṃbhavatyanga sādhyaṃ vastviha sarvataḥ | upādeyaṃ ca heyaṃ ca tathopēkṣyaṃ ca rāghava || 19 ||

आत्मभूतं प्रयत्नेन उपादेयं च साध्यते | हेयं संत्यज्यते ज्ञात्वा उपेक्ष्यं मध्यमेतयोः || २० ||

ātmabhūtaṃ prayatnena upādeyaṃ ca sādhyate | heyaṃ saṃtyajyate jñātvā upēkṣyaṃ madhyametayoḥ || 20 ||

यद्यदाह्लादनकरमादेयं तच्च सन्मते | तद्विरुद्धमनादेयमुपेक्ष्यं मध्यमं विदुः || २१ ||

yadyadāhlādanakaramādeyaṃ tacca sanmate | tadviruddhamanādeyamupekṣyaṃ madhyamaṃ viduḥ || 21 ||

सन्मतेर्विदुषो ज्ञस्य सर्वमात्ममयं यदा | त्रय एते तदा पक्षाः संभवन्ति न केचन || २२ ||

sanmaterviduṣo jñasya sarvamātmamayaṃ yadā | tray ete tadā pakṣāḥ saṃbhavanti na kecana || 22 ||

केवलं सर्वमेवेदं कदाचिल्लीलया तया | उपेक्षापक्षनिक्षिप्तमालोकयति वा न वा || २३ ||

kevalaṃ sarvamevedaṃ kadācillīlayā tayā | upekṣāpakṣanikṣiptamālokayati vā na vā || 23 ||

ज्ञस्योपेक्षात्मकं नाम मूढस्यादेयतां गतम् | हेयं स्फारविरागस्य श्रृणु सिद्धिक्रमः कथम् || २४ ||

jñasyopekṣātmakaṃ nāma mūḍhasyādeyatāṃ gatam | heyaṃ sphāravirāgasya śrṇu siddhikramaḥ katham || 24 ||

देशकालक्रियाद्रव्यसाधनाः सर्वसिद्धयः | जीवमाह्लादयन्तीह वसन्त इव भूतलम् || २५ ||

deśakālakriyādravyasādhanāḥ sarvasiddhayaḥ | jīvamāhlādayantīha vasanta iva bhūtalam || 25 ||

मध्ये चतुर्णामेवैषां क्रियाप्राधान्यकल्पना सिद्ध्यादिसाधने साधो तन्मयास्ते यतः क्रमाः || २६ ||

madhye caturṇāmevaiaṣāṃ kriyāprādhānyakalpanā siddhyādisādhane sādho tanmayāste yataḥ kramāḥ || 26 ||

गुटिकाञ्जनखङ्गादिक्रियाक्रमनिरूपणम् तत्रासतां च दोषोऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा || २७ ||

guṭikāñjanakhaṅgādikriyākramanirūpaṇam tatrāsatāṃ ca doṣo'tra vistāraḥ prakṛtārthahā || 27 ||

रत्नौषधितपोमन्त्रक्रियाक्रमनिरूपणम् आस्तामेव किलैषोऽपि विस्तारः प्रकृतार्थहा || २८ ||

ratnauṣadhitapomantrakriyākramanirūpaṇam āstāmeva kilaiṣo'pi vistāraḥ prakṛtārthahā || 28 ||

श्रीशैले सिद्धदेशे च मेर्वादौ वा निवासतः सिद्धिरित्यपि विस्तारः कृतार्थ प्रकृतार्थहा || २९ ||

śrīśaile siddhadeśe ca meruvādau vā nivāsataḥ siddhiriti api vistāraḥ kṛtārtha prakṛtārthahā || 29 ||

तस्माच्छिखिध्वजकथाप्रसङ्गपतितामिमाम् प्राणादिपवनाभ्यासक्रियां सिद्धिफलां श्रृणु || ३० ||

tasmācchikhidhvajakathāprasaṅgapatitāmimām prāṇādipavanābhyāsakriyāṃ siddhiphalāṃ śrṇu || 30 ||

अन्तस्था ह्यखिलास्त्यक्त्वा साध्यार्थेतरवासनाः| गुदादिद्वारसंकोचान्स्थानकादिक्रियाक्रमैः || ३१ ||

antasthā hyakhilāstyaktvā sādhyārthetaravāsanāḥ| gudādidvārasaṃkocānssthānakādikriyākramaīḥ || 31 ||

भोजनासनशुद्ध्या च साधुशास्त्रार्थभावनात्| स्वाचारात्सुजनासङ्गात्सर्वत्यागात्सुखासनात् || ३२ ||

bhojanāsanśuddhyā ca sādhuśāstrārthabhāvanāt| svācārātsujanāsaṅgātsarvatyāgātsukhāsanāt || 32 ||

प्राणायामघनाभ्यासाद्राम कालेन केनचित्| कोपलोभादिसंत्यागाद्भोगत्यागाच्च सुव्रत || ३३ ||

prāṇāyāmaghanābhyāsādrāma kālena kenacit| kopalobhādisaṃtyāgādbhogatyāgācca suvrata || 33 ||

त्यागादाननिरोधेषु भृशं यान्ति विधेयताम्| प्राणाः प्रभुत्वात्तज्ज्ञस्य पुंसो भृत्या इवाखिलाः || ३४ ||

tyāgādānanirodheṣu bhṛśaṃ yānti vidheyatām| prāṇāḥ prabhutvāttajjñasya puṃso bhṛtyā ivākhilāḥ || 34 ||

राज्यादिमोक्षपर्यन्ताः समस्ता एव संपदः| देहानिलविधेयत्वात्साध्याः सर्वस्य राघव || ३५ ||

rājyādimokṣaparyantāḥ samastā eva saṃpadaḥ| dehānilavidheyatvātsādhyāḥ sarvasya rāghava || 35 ||

परिमण्डलिताकारा मर्मस्थानं समाश्रिता | आन्त्रवेष्टनिका नाम नाडी नाडीशताश्रिता || ३६ ||

parimaṇḍalitākārā marmasthānaṃ samāśritā | āntraveṣṭanikā nām nāḍī nāḍīśatāśritā || 36 ||

वीणाग्रावर्तसदृशी सलिलावर्तसंनिभा | लिप्यार्धौकारसंस्थाना कुण्डलावर्तसंस्थिता || ३७ ||

vīṇāgrāvartasadṛśī salilāvartasaṃnibhā | lipyārdhaukārasaṃsthānā kuṇḍalāvartasaṃsthitā || 37 ||

देवासुरमनुष्येषु मृगनक्रखगादिषु | कीटादिष्वब्जजान्तेषु सर्वेषु प्राणिषूदिता || ३८ ||

devāsuramanuṣyeṣu mṛganakrakhagādiṣu | kīṭādiṣvabjajānteṣu sarveṣu prāṇiṣūditā || 38 ||

शीतार्तसुप्तभोगीन्द्रभोगवद्बद्धमण्डला | सिता कल्पाग्निविगलदिन्दुवद्बद्धकुण्डली || ३९ ||

śītārtasuptabhogīndrabhogavadbaddhamaṇḍalā | sitā kalpāgnivigaladinduvadbaddhakuṇḍalī || 39 ||

ऊरोर्भ्रूमध्यरन्ध्राणि स्पृशन्ती वृत्तिचञ्चला | अनारतं च सस्पन्दा पवमानेन तिष्ठति || ४० ||

ūrorbhrmadhyarandhrāṇi spṛśantī vṛtticañcalā | anārataṃ ca saspandā pavamānena tiṣṭhati || 40 ||

तस्यास्त्वभ्यन्तरे तस्मिन्कदलीकोशकोमले | या परा शक्तिः स्फुरति वीणावेगलसद्गतिः || ४१ ||

tasyāstvabhyantare tasmin kadalīkośakomale | yā parā śaktiḥ sphurati vīṇāvegalasadgatiḥ || 41 ||

सा चोक्ता कुण्डलीनाम्ना कुण्डलाकारवाहिनी | प्राणिनां परमा शक्तिः सर्वशक्तिजवप्रदा || ४२ ||

sā coktā kuṇḍalīnāmnā kuṇḍalākāravāhinī | prāṇināṃ paramā śaktiḥ sarvaśaktijavapradā || 42 ||

अनिशं निःश्वसद्रूपा रुषितेव भुजंगमी | संस्थितोर्ध्वीकृतमुखी स्पन्दनाहेतुतां गता || ४३ ||

aniśaṃ niḥśvasadrūpā ruṣiteva bhujaṃgamī | saṃsthitordhvīkṛtamukhī spandanāhetutāṃ gatā || 43 ||

यदा प्राणानिलो याति हृदि कुण्डलिनीपदम् | तदा संविदुदेत्यन्तर्भूततन्मात्रबीजभूः || ४४ ||

yadā prāṇānilo yāti hṛdi kuṇḍalinīpadam | tadā saṃvidudetyantarbhūtatanmātrabījabhūḥ || 44 ||

यथा कुण्डलिनी देहे स्फुरत्यब्ज इवालिनी | तथा संविदुदेत्यन्तर्मृदुस्पर्शवशोदया || ४५ ||

yathā kuṇḍalinī dehe sphuratyabja ivālinī | tathā saṃvidudetyantarmṛdusparśavaśodayā || 45 ||

स्पर्शनं मृदुनान्योन्यालिङ्गिका तत्र यन्त्रयोः | यथा संविदुदेत्युच्चैस्तथा कुण्डलिनी जवात् || ४६ ||

sparśanaṃ mṛdunānyonyāliṅgikā tatra yantryoḥ | yathā saṃvidudetyuccaitathā kuṇḍalinī javāt || 46 ||

तस्यां समस्ताः संबद्धा नाड्यो हृदयकोशगाः | उत्पद्यन्ते विलीयन्ते महार्णव इवापगाः || ४७ ||

tasyāṃ samastāḥ sambaddhā nāḍyo hṛdayakośagāḥ | utpadyante vilīyante mahārṇava ivāpagāḥ || 47 ||

नित्यं पातोत्सुकतया प्रवेशोन्मुखया तया | सा सर्वसंविदां बीजं ह्येका सामान्युदाहृता || ४८ ||

nityaṃ pātotsukatayā praveśonmukhayā tayā | sā sarvasaṃvidāṃ bījaṃ hyekā sāmānyudāhṛtā || 48 ||

श्रीराम उवाच | आकल्पादनवच्छिन्ना चित्संवित्सर्वमस्ति हि | तस्मात्कुण्डलिनीकोशात्केनार्थेनोदयः स्फुटः || ४९ ||

śrīrāma uvāca | ākalpādanavacchinnā cittasaṃvitsarvamasti hi | tasmātkuṇḍalinīkośātkenārthe nodayaḥ sphuṭaḥ || 49 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | सर्वत्र सर्वदा सर्वं चित्संविद्विद्यतेऽनघ | किंत्वस्या भूततन्मात्रवशादभ्युदयः क्वचित् || ५० ||

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvatra sarvadā sarvaṃ cittasaṃvidvidyate'nagha | kiṃtvasyā bhūtatanmātravaśādabhyudayaḥ kvacit || 50 ||

सर्वत्र विद्यमानापि देहेषु तरलायते | सर्वगोऽप्यातपः सौरो भित्यादौ वै विजृम्भते || ५१ ||

sarvatra vidyamānāpi deheṣu taralāyate | sarvago'pyātapaḥ sauro bhitvādau vai vijṛmbhate || 51 ||

क्वचिन्नष्टं क्वचित्स्पष्टं क्वचिदुच्छन्नतां गतम् | वस्तु वस्तुनि दृष्टं तत्तत्सद्भावैर्विजृम्भितम् || ५२ ||

kvacinnaṣṭaṃ kvacitspaṣṭaṃ kvaciducchannatāṃ gatam | vastu vastuni dṛṣṭaṃ tattatsadbhāvairvijṛmbhitam || 52 ||

एतद्भूयः क्रमेणाहं शृणु वक्ष्यामि तेऽनघ | देहे स्वे च यथोदेति भृशं संविन्मयक्रमः || ५३ ||

etadbhūyaḥ krameṇāhaṃ śṛṇu vakṣyāmi te'nagha | dehe sve ca yathodeti bhṛśaṃ saṃvinmayakramaḥ || 53 ||

चेतनाचेतनं भूतजातं व्योम तथाखिलम् | सर्वं चिन्मात्रसन्मात्रं शून्यमात्रं यथा नभः || ५४ ||

cetanācetanaṃ bhūtajātaṃ vyoma tathākhilam | sarvaṃ cinmātrasanmātraṃ śūnyamātraṃ yathā nabhaḥ || 54 ||

तद्धि चिन्मात्रसन्मात्रमविकारं स्वनामयम् | क्वचित्स्थितं संविदेव भूततन्मात्रपञ्चकम् || ५५ ||

taddhi cinmātrasanmātramavikāraṃ svanāmayam | kvacitsthitaṃ saṃvideva bhūtatanmātrapañcakam || 55 ||

तत्पञ्चधा गतं द्वित्वं लक्षसे त्वं स्वसंविदम् | अन्तर्भूतविकारादि दीपाद्दीपशतं यथा || ५६ ||

tatpañcadhā gataṃ dvitvaṃ lakṣase tvaṃ svasaṃvidam | antarbhūtavikārādi dīpāddīpaśataṃ yathā || 56 ||

स्वसत्तामात्रकेणैव संकल्पलवरूपिणा | पञ्चकानि व्रजन्तीह देहत्वं तानि कानिचित् || ५७ ||

svasattāmātrakeṇaiva saṃkalpalavarūpiṇā | pañcakāni vrajantīha dehatvaṃ tāni kānicit || 57 ||

कानिचित्तिर्यगादित्वं हेमादित्वं च कानिचित् | कानिचिद्देशतादित्वं द्रव्यादित्वं च कानिचित् || ५८ ||

kānicittiryagāditvaṃ hemaāditvaṃ ca kānicit | kāniciddeśatāditvaṃ dravyāditvaṃ ca kānicit || 58 ||

एवं हि पञ्चकस्पन्दमात्रं जगदिति स्थितम् | चित्संविदत्र सर्वत्र विद्यते रघुनन्दन || ५९ ||

evaṃ hi pañcakaspandamātraṃ jagaditi sthitam | citsaṃvidatra sarvatra vidyate raghunandana || 59 ||

केवलं पञ्चकवशाद्देहादौ चेतनाभिधा | जडस्पन्दाभिधा क्वापि स्थावरादौ जडाभिधा || ६० ||

kevalaṃ pañcakavaśāddehādau cetanābhidhā | jaḍaspandābhidhā kvāpi sthāvarādau jaḍābhidhā || 60 ||

यथा स्तब्धः स्थितो वीचिरिव स्थलमिवास्थितः | पञ्चकेषु तथैतच्चिल्लोलरूपा जडान्विता || ६१ ||

yathā stabdhaḥ sthito vīciriva sthalamivāsthitaḥ | pañcakeṣu tathaitaccillolarūpā jaḍānvitā || 61 ||

इतः सौम्य इतो लोलः किमब्धिरिति नो यथा | विकल्पादौ तथैवैतत्पञ्चकं हि जडाजडम् || ६२ ||

itaḥ saumya ito lolaḥ kimabdhiriti no yathā | vikalpādau tathaivaitatpañcakaṃ hi jaḍājadaṃ || 62 ||

देहादिपञ्चकं जीवः स्पन्दः शैलादिकं जडम् | स्थावराद्यनिलस्पन्दि स्वभाववशतोऽनघ || ६३ ||

dehādipañcakaṃ jīvaḥ spandaḥ śailādikaṃ jaḍaṃ | sthāvarādyanilaspandi svabhāvavaśato'nagha || 63 ||

वाचः पर्यनुयोक्तव्याः स्वभावाद्रघुनन्दन | शीतोष्णादि हिमाग्न्यादि वाक्चेति परिदृश्यते || ६४ ||

vācaḥ paryanuyoktavyāḥ svabhāvādraghunandana | śītoṣṇādi himāgnyādi vāk ceti paridṛśyate || 64 ||

गृहीतवासनांशानां पुष्टाभावविकारिणाम् | स्थितयः पञ्चकानां हि योज्याः पर्यनुयोजने || ६५ ||

gṛhītavāsanāṃśānāṃ puṣṭābhāvavikāriṇām | sthitayaḥ pañcakānāṃ hi yojyāḥ paryanuyojane || 65 ||

वासनास्तु विपर्यस्ता इतो नेतुमितश्च ताः | पुंसा प्राज्ञेन शक्यन्ते सुखं पर्यनुयोजितुम् || ६६ ||

vāsanāstu viparyastā ito netumitaśca tāḥ | puṃsā prājñena śakyante sukhaṃ paryanuyojitum || 66 ||

अशुभे वा शुभे वापि तेन पर्यनुयोज्यते | प्रबुद्धवासनं चान्यत्पञ्चकं सुप्तवासनम् || ६७ ||

aśubhe vā śubhe vāpi tena paryanuyojyate | prabuddhavāsanaṃ cānyatpañcakaṃ suptavāsanam || 67 ||

यत्र पर्यनुयोगस्य फलं समनुभूयते | तत्र तं संप्रयुञ्जीत नाकाशं मुष्टिभिः क्षिपेत् || ६८ ||

yatra paryanuyogasya phalaṃ samanubhūyate | tatra taṃ saṃprayuñjīta nākāśaṃ muṣṭibhiḥ kṣipet || 68 ||

तृणाग्रनिष्ठा मेर्वाद्याः पञ्चकानां हि राशयः | विवेकनिष्ठाः कीटाद्या एते स्थावरजंगमाः || ६९ ||

tṛṇāgraniṣṭhā mervādyāḥ pañcakānāṃ hi rāśayaḥ | vivekaninṣṭhāḥ kīṭādyā ete sthāvarajaṅgamāḥ || 69 ||

प्रसुप्तवासनाः केचिद्यथा स्थावरजातयः | प्रबुद्धवासनाः केचिद्यथा नरसुरादयः || ७० ||

prasuptavāsanāḥ kecidyathā sthāvarajātayaḥ | prabuddhavāsanāḥ kecidyathā narasurādayaḥ || 70 ||

सवासनाविलाः केचिद्यथैते तिर्यगादयः | प्रक्षिप्तवासनाः केचिद्यथैते मोक्षगामिनः || ७१ ||

savāsanāvilāḥ kecidyathaite tiryagādayaḥ | prakṣiptavāsanāḥ kecidyathaite mokṣagāminaḥ || 71 ||

अथ स्वास्वेव संवित्सु मनोबुद्ध्यादिकाः कृताः | हस्तपादादिसंयुक्तैः संज्ञाः पञ्चकराशिभिः || ७२ ||

atha svāsveva saṃvitsu manobuddhyādikāḥ kṛtāḥ | hastapādādisaṃyuktaiḥ saṃjñāḥ pañcakarāśibhiḥ || 72 ||

तिर्यगादिभिरप्यन्यैरन्याः संज्ञाः प्रकल्पिताः | स्थावरादिभिरप्यन्यैरन्यान्याः संविदः कृताः || ७३ ||

tiryagādibhirapyanyairanyāḥ saṃjñāḥ prakalpitāḥ | sthāvarādibhirapyanyairanyānyāḥ saṃvidaḥ kṛtāḥ || 73 ||

इति साधो स्फुरन्तीमे चित्राः पञ्चकराशयः | रूपैराद्यन्तमध्येषु चलाचलजडाजडैः || ७४ ||

iti sādho sphurantīme citrāḥ pañcakarāśayaḥ | rūpairādyantamadhyeṣu calācalajaḍājaḍaiḥ || 74 ||

एषामेकोऽभिसंकल्पः परमाणुर्महीपते | बीजमाकाशवृक्षाणां सर्गाणां तेष्विमानि तु || ७५ ||

eṣāmeko'bhisaṃkalpaḥ paramāṇurmahīpate | bījamākāśavṛkṣāṇāṃ sargāṇāṃ teṣvimāni tu || 75 ||

इन्द्रियाणि च पुष्पादि विषयामोदवर्ति हि | इच्छाभ्रमर्यो राजन्त्यो मञ्जर्यश्चञ्चलक्रियाः || ७६ ||

indriyāṇi ca puṣpādi viṣayāmodavarti hi | icchābhramaryo rājantyo mañjaryaścañcalakriyāḥ || 76 ||

लोकान्तराणि स्वच्छानि गुल्मा मूलं समेरवः | पल्लवा नीलजलदा लता लोला दिशो दश || ७७ ||

lokāntarāṇi svacchāni gulmā mūlaṃ sameravaḥ | pallavā nīlajaladā latā lolā diśo daśa || 77 ||

वर्तमानानि भूतानि भविष्यन्ति च यानि तत् | जयन्ति तान्यसंख्यानि फलानि रघुनन्दन || ७८ ||

vartamānāni bhūtāni bhaviṣyanti ca yāni tat | jayanti tānyasaṃkhyāni phalāni raghunandana || 78 ||

पञ्चबीजास्त एते हि राम पञ्चकपादपाः | स्वयं स्वभावाज्जायन्ते स्वयं नश्यन्ति कालतः || ७९ ||

pañcabījās ta ete hi rāma pañcakapādapāḥ | svayaṃ svabhāvājjāyante svayaṃ naśyanti kālataḥ || 79 ||

स्वयं नानात्वमायान्ति चिरं जाड्यात्स्फुरन्ति च | स्वविविक्ताः शमं यान्ति तरङ्गा इव वारिधौ || ८० ||

svayaṃ nānātvamāyānti ciraṃ jāḍyātsphuranti ca | svaviviktāḥ śamaṃ yānti taraṅgā iva vāridhau || 80 ||

इतो यान्ति समुत्सेधमितो यान्ति शमं स्वयम् | एते जाड्यविवेकाभ्यां तरङ्गा इव तोयधौ || ८१ ||

ito yānti samutsedhamito yānti śamaṃ svayam | ete jāḍyavivekābhyāṃ taraṅgā iva toya-dhou || 81 ||

ये विवेकवशमालयं गता राम पञ्चकविलासराशयः | तेन भूय इह यान्ति संस्थितिं प्रभ्रमन्ति जगतीतरे मुहुः || ८२ ||

ye vivekavaśamālayaṃ gatā rāma pañcakavilāsarāśayaḥ | tena bhūya iha yānti saṃsthitiṃ prabhramanti jagatītare muhuḥ || 82 ||