Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | एवं बहूनि वर्षाणि मिथुनं निर्भरस्पृहम् | रेमे यौवनलीलाभिरमन्दाभिर्दिने दिने || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ bahūni varṣāṇi mithunaṃ nirbharaśpṛham | reme yauvanalīlābhiramandābhirdine dine || 1 ||

अथ यातेषु बहुषु वर्षेष्वावृत्तिशालिषु | शनैर्गलिततारुण्ये भिन्नकुम्भादिवाम्भसि || २ ||

atha yāteṣu bahuṣu varṣeṣvāvṛttiśāliṣu | śanairgalitatāruṇye bhinnakumbhādivāmbhasi || 2 ||

तरङ्गनिकराकारभङ्गुरव्यवहारिणि | पातः पक्वफलस्येव मरणं दुर्निवारणम् || ३ ||

taraṅganikarākārabhaṅguravyavahāriṇi | pātaḥ pakvaphalasyeva maraṇaṃ durnivāraṇam || 3 ||

हिमाशनिरिवाम्भोजे जरा निपतनोन्मुखी | आयुर्गलत्यविरतं जलं करतलादिव || ४ ||

himāśanirivāmbhoje jarā nipatanonmukhī | āyurgalatyavirataṃ jalaṃ karatalādiva || 4 ||

इन्द्रजालमिवासत्यं जीवनं जीर्णसंस्थिति | सुखानि प्रपलायन्ते शरा इव धनुश्च्युताः || ५ ||

indrajālamivāsatyaṃ jīvanaṃ jīrṇasaṃsthiti | sukhāni prapalāyante śarā iva dhanuścyutāḥ || 5 ||

पतन्ति चेतो दुःखानि तृष्णा गृध्र इवामिषम् | बुद्बुदः प्रावृषीवाप्सु शरीरं क्षणभङ्गुरम् || ७ ||

patanti ceto duḥkhāni tṛṣṇā gṛdhra ivāmiṣam | budbudaḥ prāvṛṣīvāpsu śarīraṃ kṣaṇabhaṅguram || 7 ||

रम्भागर्भ इवासारो व्यवहारो विचारगः | सत्वरं युवता याति कान्तेवाप्रियकामिनः || ८ ||

rambhāgarbha ivāsāro vyavahāro vicāragaḥ | satvaraṃ yuvatā yāti kāntevāpriyakāminaḥ || 8 ||

बलादरतिरायाता वैरस्यमिव पादपम् | तदिह स्याच्छुभाकारं स्थिरं किमतिशोभनम् || ९ ||

balādaratirāyātā vairasyamiva pādapam | tadiha syācchubhākāraṃ sthiraṃ kimatiśobhanam || 9 ||

यदासाद्य पुनश्चेतो दशासु न विदूयते | इति निर्णीय युग्मं तत्संसारव्याधिभेषजम् || १० ||

yadāsādya punaśceto daśāsu na vidūyate | iti nirṇīya yugmaṃ tatsaṃsāravyādhibheṣajam || 10 ||

चिरं विचारयामास शास्त्रमध्यात्मसंमतम् | आत्मज्ञानैकमात्रेण संसृत्याख्या विषूचिका || ११ ||

ciraṃ vicārayāmāsa śāstramadhyātmasaṃmatam | ātmajñānaikamātreṇa saṃsṛtyākhyā viṣūcikā || 11 ||

संशाम्यतीति निश्चित्य तावास्तां तत्परायणौ तच्चित्तौ तद्गतप्राणौ तन्निष्ठौ तद्विदाश्रयौ || १२ ||

saṃśāmyatīti niścitya tāvāstāṃ tatparāyaṇau taccittau tadgataprāṇau tanniṣṭhau tadvidāśrayau || 12 ||

तदा तदर्चनपरौ तदीहौ तौ विरेजतुः तत्रैवातिघनाभ्यासौ बोधयन्तौ परस्परम् || १३ ||

tadā tadarcana-parau tadīhau tau virejatuḥ tatraivātighnābhyāsau bodhayantau parasparam || 13 ||

तत्प्रीतौ तत्समारम्भावन्योन्यं तौ बभूवतुः अथ साविरतं राम रमणीयपदक्रमान् || १४ ||

tatprītau tatsamārambhāvanyonyaṃ tau babhūvatuḥ atha sāvirataṃ rāma ramaṇīyapadakramān || 14 ||

श्रुत्वाध्यात्मविदां वक्राच्छास्त्रार्थांस्तारणक्षमान् इत्थं विचारयामास स्वमात्मानमहर्निशम् || १५ ||

śrutvādhyātmavidāṃ vakrācchāstrārthāṃstāraṇakṣamān itthaṃ vicārayāmāsa svamātmānamaharniśam || 15 ||

अव्यापृता व्यापृता वा धिया धवलयेद्धया प्रेक्षे तावत्स्वमात्मानं किमहं स्यामिति स्वयम् || १६ ||

avyāpṛtā vyāpṛtā vā dhiyā dhavalayeddhayā prekṣe tāvatsvamātmānaṃ kimahaṃ syāmiti svayam || 16 ||

कस्यायमागतो मोहः कथमभ्युत्थितः क्व वा | देहस्तावज्जडो मूढो नाहमित्येव निश्चयः || १७ ||

kasyāyamāgato mohaḥ kathamabhyutthitaḥ kva vā | dehastāvajjaḍo mūḍho nāhamityeva niścayaḥ || 17 ||

आबालमेतत्संसिद्धं मतौ चैवानुभूयते | कर्मेन्द्रियगणश्चास्मादभिन्नावयवात्मकः || १८ ||

ābālameatatsaṃsiddhaṃ matau caivānubhūyate | karmeṃdriyagaṇaścāsmādabhinnāvayavātmakaḥ || 18 ||

अवयवावयविनोर्न भेदो जड एव च | बुद्धीन्द्रियगणोऽप्येवं जड एवेति दृश्यते || १९ ||

avayavāvayavinornabhedo jaḍa eva ca | buddhīndriyagaṇo'pyevaṃ jaḍa eveti dṛśyate || 19 ||

प्रेर्यते मनसा यस्माद्यष्ट्येव भुवि लोष्टकः | मनश्चैव जडं मन्ये संकल्पात्मकशक्ति यत् || २० ||

preryate manasā yasmādyaṣṭyeva bhuvi loṣṭakaḥ | manaścaiva jaḍaṃ manye saṃkalpātmakaśakti yat || 20 ||

क्षेपणैरिव पाषाणः प्रेर्यते बुद्धिनिश्चयैः | बुद्धिर्निश्चयरूपैवं जडा सत्तैव निश्चयः || २१ ||

kṣepaṇairiva pāṣāṇaḥ preryate buddhinirṇayaiḥ | buddhirniścayarūpaivaṃ jaḍā sattai va niścayaḥ || 21 ||

खातेनेव सरिन्नूनं साऽहंकारेण वाह्यते| अहंकारोऽपि निःसारो जड एव शवात्मकः || २२ ||

khāteneva sarinnūnaṃ sā'haṃkāreṇa vāhyate| ahaṃkāro'pi niḥsāro jaḍa eva śavātmakaḥ || 22 ||

जीवेन जन्यते यक्षो बालेनेव भ्रमात्मकः| जीवश्च चेतनाकाशो वातात्मा हृदये स्थितः || २३ ||

jīvena janyate yakṣo bāleneva bhramātmakaḥ| jīvaśca cetanākāśo vātātmā hṛdaye sthitaḥ || 23 ||

सुकुमारोऽन्तरन्येन केनापि परिजीवति| अहो नु ज्ञातमेतेन चेत्योल्लेखकलङ्किना || २४ ||

sukumāro'ntaranyena kenāpi parijīvati| aho nu jñātametena cetyollēkhakalaṅkinā || 24 ||

जीवो जीवति जीर्णेन चिद्रूपेणात्मरूपिणा| चेत्यभ्रमवता जीवश्चिद्रूपेणैव जीवति || २५ ||

jīvo jīvati jīrṇena cidrūpeṇātmarūpiṇā| cetyabhramavatā jīvaścidrūpeṇaiva jīvati || 25 ||

आमोदः पवनेनेव खातेनेव सरिद्रयः| असत्यजडचेत्यांशचयनाच्चिद्वपुर्जडम् || २६ ||

āmodaḥ pavaneneva khāteneva saridrayaḥ| asatyajaḍacetyāṃśacayanāccidvapurjaḍam || 26 ||

महाजलगतो ह्यग्निरिव रूपं स्वमुज्झति | सद्वासद्वा यदाभाति चित्समाधौ सति स्वतः || २७ ||

mahājalagato hyagniriva rūpaṃ svamujjhati | sadvāsadvā yadābhāti cittasamādhau sati svataḥ || 27 ||

स्वरूपमलमुत्सृज्य तदेव भवति क्षणात् | एवं चिद्रूपमप्येतच्चेत्योन्मुखतया स्वयम् || २८ ||

svarūpamalamutsṛjya tadeva bhavati kṣaṇāt | evaṃ cidrūpamapyetaccetyonmukhatayā svayam || 28 ||

जडं शून्यमसत्कल्पं चैतन्येन प्रबोध्यते | इति संचिन्त्य चूडाला केनैषा चित्प्रचेतनी || २९ ||

jaḍaṃ śūnyamasatkalpaṃ caitanyena prabodhyate | iti saṃcintya cūḍālā kenaiṣā citpracetanī || 29 ||

इति संचिन्तयामास चिरायेत्थं व्यबुध्यत | अहो नु चिरकालेन ज्ञातं ज्ञेयमनामयम् || ३० ||

iti saṃcintayāmāsa cirāyetthaṃ vyabudhyata | aho nu cirakālena jñātaṃ jñeyamanāmayam || 30 ||

यद्वै विज्ञेयतां कृत्वा न कश्चिद्धीयते पुनः | एते हि चिद्विलासान्ता मनोबुद्धीन्द्रियादयः || ३१ ||

yadvai vijñeyatāṃ kṛtvā na kaścid dhīyate punaḥ | ete hi cidvilāsāntā manobuddhīndriyādayaḥ || 31 ||

असन्तः सर्व एवाहो द्वितीयेन्दुपदस्थिताः| महाचिदेकैवास्तीह महासत्तेति योच्यते || ३२ ||

asantaḥ sarva evāho dvitīyendupadasthitāḥ| mahācidekaivāstīha mahāsatteti yocyate || 32 ||

निष्कलङ्का समा शुद्धा निरहंकाररूपिणी| शुद्धसंवेदनाकारा शिवं सन्मात्रमच्युतम् || ३३ ||

niṣkalaṅkā samā śuddhā nirahaṃkārarūpiṇī| śuddhasaṃvedanākārā śivaṃ sanmātramacyutam || 33 ||

सकृद्विभाता विमला नित्योदयवती सदा| सा ब्रह्मपरमात्मादिनामभिः परिगीयते || ३४ ||

sakṛdvibhātā vimalā nityodayavatī sadā| sā brahmaparamātmādināmabhiḥ parigīyate || 34 ||

चेत्यचेतनचित्तादि नास्या भिन्नं न मानतः| तयैषा चैत्यते चिच्छ्रीः सैषाद्या चिदिति स्मृता || ३५ ||

cetyacetanacittādi nāsyā bhinnaṃ na mānataḥ| tayaiṣā caitayate cicchrīḥ saiṣādyā ciditi smṛtā || 35 ||

अचेत्यं यदिदं चित्त्वं तत्तस्या रूपमक्षतम्| मनोबुद्धीन्द्रियाद्यर्थरूपैः सैव विजृम्भते || ३६ ||

acetyaṃ yadidaṃ cittvaṃ tattasyā rūpamakṣatam| manobuddhīndriyādyartharūpaiḥ saiva vijṛmbhatē || 36 ||

तरङ्गकणकल्लोलकलनेयं चिदात्मनि | जगद्रूपपदार्थानां सत्ता स्फुरति मातरि || ३७ ||

taraṅgakaṇakallolakalaneyaṃ cidātmani | jagadrūpapadārthānāṃ sattā sphurati mātari || 37 ||

यदिदं तत्परं रूपं तस्याः खलु महाचितेः | शुद्धचिन्मणिवत्सा हि सेयं समसमोदिता || ३८ ||

yadidaṃ tatparaṃ rūpaṃ tasyāḥ khalu mahāciteḥ | śuddhacinmaṇivatsā hi seyaṃ samasamoditā || 38 ||

अनन्ययैव या शत्तया जगज्जृम्भिकया स्थिता | सत्ता मायातिरेकेण नान्या संभवतीह हि || ३९ ||

ananyayaiva yā śattayā jagajjṛmbhikayā sthitā | sattā māyātirekeṇa nānyā saṃbhavatīha hi || 39 ||

विचित्रतेव भाण्डानां ननु हेमतया यथा | सा तथोदेति तद्रूपमात्मानं चेतति स्वयम् || ४० ||

vicitratēva bhāṇḍānāṃ nanu hēmatayā yathā | sā tathōdēti tadrūpamātmānaṃ cētati svayam || 40 ||

स्वचित्तेन द्रवत्वेन तरङ्गादित्वमम्बुषु | महाचितौ जगच्चित्तादुदेतीवानुदेत्यपि || ४१ ||

svacittēna dravatvēna taraṅgāditvamambuṣu | mahācitau jagaccittādudētīvānudētyapi || 41 ||

तदात्मैव यथा यातो रूपवान् जलधौ द्रवात् | एवं चिन्मात्रमेवाहमनहंभावमाततम् || ४२ ||

tadātmaiva yathā yāto rūpavān jaladhau dravāt | evaṃ cinmātramevāhamanahaṃbhāvamātatam || 42 ||

न तस्य जन्ममरणे न तस्य सदसद्गती | न नाशः संभवत्यस्य चिन्मात्रनभसः क्वचित् || ४३ ||

na tasya janmamaraṇe na tasya sadasadgatī | na nāśaḥ saṃbhavatyasya cinmātranabhasaḥ kvacit || 43 ||

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयं चिदादित्योऽतिनिर्मलः | आहो नु चिरकालेन शान्तास्मि परिनिर्वृता || ४४ ||

acchedyo'yamadāhyo'yaṃ cidādityo'tinirmalaḥ | āho nu cirakālena śāntāsmi parinirvṛtā || 44 ||

निर्वामि भ्रमनिर्मुक्तमासे निर्मन्दराब्धिवत् | असदाभासमत्यच्छमनन्तमजमच्युतम् || ४५ ||

nirvāmi bhramanirmuktamāse nirmandarābdhivat | asadābhāsamatyacchamanantamajamacyutam || 45 ||

आत्माकाशमनाबाधममलं परमं चिरम् | अनन्तमिदमाकाशं फलौघाश्चाफलादिकाः || ४६ ||

ātmākāśam anābādham amalaṃ paramaṃ ciram | anantam idam ākāśaṃ phalaughāś cāphalādikāḥ || 46 ||

सुरासुरयुतं विश्वमेतन्मयमकृत्रिमम्| पुंस्त्वकर्ममयी सेना सर्वं मृन्मात्रकं यथा || ४७ ||

surāsurayutaṃ viśvametanmayamakṛtrimam| puṃstvakarmamayī senā sarvaṃ mṛnmātrakaṃ yathā || 47 ||

द्रष्टृदृश्यमयी सत्ता चिन्मात्रैक्यमयी तथा| इदमैक्यमिदं द्वित्वमहं नाहमितीति च || ४८ ||

draṣṭṛdṛśyamayī sattā cinmātraikyamayī tathā| idamaikyamidaṃ dvitvamahaṃ nāhamitīti ca || 48 ||

क इव भ्रमसंमोहः कथं कस्य कुतः क्व वा| स्वमनन्तमनायासमुपशान्तास्मि संस्थिता || ४९ ||

ka iva bhramasammohaḥ kathaṃ kasya kutaḥ kva vā| svamanantamanāyāsamupaśāntāsmi saṃsthitā || 49 ||

निर्वाणपरिनिर्वाणा गतमासे गतज्वरम्| अचेतनं चेतन वा योऽयमाभाति चेतति || ५० ||

nirvāṇaparinirvāṇā gatamāse gatajvaram| acetanaṃ cetana vā yo'yamābhāti cetati || 50 ||

भासमानात्म तद्रूपं खं महाचिति संस्थितम्| नेदं नाहं न चान्यच्च न भावाभावसंभवः| शान्तं सर्वं निरालम्बं केवलं संस्थितं परम् || ५१ ||

bhāsamānātma tadrūpaṃ khaṃ mahāciti saṃsthitam| nedaṃ nāhaṃ na cānyacca na bhāvābhāvasaṃbhavaḥ| śāntaṃ sarvaṃ nirālambaṃ kevalaṃ saṃsthitaṃ param || 51 ||

इत्थंविचारणपरा परमप्रबोधाद्बुद्ध्वा यथास्थितमिदं परमात्मतत्त्वम् | संशान्तरागभयमोहतमोविलासा शान्ता बभूव शरदम्बरलेखिकेव || ५२ ||

itthaṃvicāraṇaparā paramaprabodhādbuddhvā yathāsthitamidaṃ paramātmatattvam | saṃśāntarāgabhayamohatamovilāsā śāntā babhūva śaradambaralekhikeva || 52 ||