Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतामवष्टभ्य दृशं भगीरथधिया धृताम् । समः स्वस्थो यथाप्राप्तं कार्यमाहर शान्तधीः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | etāmavaṣṭabhya dṛśaṃ bhagīrathadhiyā dhṛtām | samaḥ svastho yathāprāptaṃ kāryamāhara śāntadhīḥ || 1 ||

इदं पूर्वं परित्यज्य क्रोडीकृत्य मनःखगम् । शान्तमात्मनि तिष्ठ त्वं शिखिध्वज इवाचलः || २ ||

idaṃ pūrvaṃ parityajya kroḍīkṛtya manaḥkhagam | śāntamātmani tiṣṭha tvaṃ śikhidhvaja ivācalaḥ || 2 ||

श्रीराम उवाच । कोऽसौ शिखिध्वजो नाम कथं वा लब्धवान्पदम् । एतन्मे कथय ब्रह्मन्भूयो बोधविवृद्धये || ३ ||

śrīrāma uvāca | ko'sau śikhidhvajo nāma kathaṃ vā labdhavānpadam | etanme kathaya brahmanbhūyo bodhavivṛddhaye || 3 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच । द्वापरे भवतां पूर्वमिदानीं च भविष्यतः । तेनैव संनिवेशेन दंपती स्निग्धतां गतौ || ४ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | dvāpare bhavatāṃ pūrvamidānīṃ ca bhaviṣyataḥ | tenaiva saṃniveśena daṃpatī snigdhatāṃ gatau || 4 ||

श्रीराम उवाच । यत्पूर्वमासीद्भगवंस्तदिदानीं तथैव हि । भविष्यति किमर्थं वै वद मे वदतां वर || ५ ||

śrīrāma uvāca | yatpūrvamāsīd bhagavaṃstatadānīṃ tathaiva hi | bhaviṣyati kimarthaṃ vai vada me vadatāṃ vara || 5 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | जगन्निर्माणनियतेरस्या ब्रह्मादिसंविदः | ईदृश्यवस्थितिर्नित्यमनिवार्यस्वभावजा || ६ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | jagan nirmāṇa niyat erasya bramhādi saṃvidaḥ | īdṛśyavasthitir nityam anivārya svabhāvajā || 6 ||

यदन्यद्भूत्वा पुनर्भवति भूरिशः | अभूत्वैव भवत्यन्यः पुनश्च न भवत्यलम् || ७ ||

yadanyadbhūtvā punarbhvati bhūriśaḥ | abhūtvaiva bhavatyanyaḥ punaśca na bhavatyalam || 7 ||

अन्यत्प्राक्संनिवेशाढ्यं सादृश्येन विवल्गति | सदृशा विषमाश्चैव यथा सरसि वीचयः || ८ ||

anyat prāk saṃniveśāḍhyaṃ sādṛśyena vivalgati | sadṛśā viṣamāścaiva yathā sarasi vīcayaḥ || 8 ||

ता एवान्याश्च दृश्यन्ते व्यवस्थाः संसृतौ तथा | तस्माद्राजेव भूयोऽपि वक्ष्यमाणकथेश्वरः || ९ ||

tā evānyāśca dṛśyante vyavasthāḥ saṃsṛtau tathā | tasmād rājeva bhūyo'pi vakṣyamāṇakatheśvaraḥ || 9 ||

भविष्यति महातेजास्तद्वृत्तान्तमिमं श्रृणु | द्वापरे पूर्वमभवदतीते सप्तमे मनौ || १० ||

bhaviṣyati mahātejās tadvṛttāntam imaṃ śṛṇu | dvāpare pūrvam abhavad atīte saptame manau || 10 ||

चतुर्युगे चतुर्थे तु सर्गेऽस्मिन्कुरुणां कुले | जम्बूद्वीपे प्रसिद्धस्य विन्ध्यस्यादूरसंस्थिते || ११ ||

caturyuge caturthe tu sarge'smin kuruṇāṃ kule | jambūdvīpe prasiddhasya vindhyasyādūrasaṃsthite || 11 ||

मालवानां पुरे श्रीमाञ्छिखिध्वज इतीश्वरः | धैर्यौदार्यदशायुक्तः क्षमाशमदमान्वितः || १२ ||

mālavānāṃ pure śrīmāñchi khidhvaja itīśvaraḥ | dhairyodāryadaśāyuktaḥ kṣamāśamadamānvitaḥ || 12 ||

शूरः शुभसमाचारो मौनी गुणगणाकरः | आहर्ता सर्वयज्ञानां जेता सर्वधनुष्मताम् || १३ ||

śūraḥ śubhasamācāro maunī guṇagaṇākaraḥ | āhartā sarvayajñānāṃ jetā sarvadhanuṣmatām || 13 ||

कर्ता सकलकार्याणां भर्ता पूर्ववपुर्भुवः | पेशलस्निग्धमधुरो विदग्धः प्रीतिसागरः || १४ ||

kartā sakalakāryāṇāṃ bhartā pūrvavapurbhuvaḥ | peśalasnigdhamadhuro vidagdhaḥ prītisāgaraḥ || 14 ||

सुन्दरः शान्तसुभगः प्रतापी धर्मवत्सलः | वदिता विनयार्थानां दाता सकलसंपदाम् || १५ ||

sundaraḥ śāntasubhagaḥ pratāpī dharmavatsalaḥ | vaditā vinayārthānāṃ dātā sakalasampadām || 15 ||

भोक्ता सत्सङ्गसहितः सुश्रोता सकलश्रुतेः | वेदासौ माननाशून्यः स्त्रैणं तृणवदस्पृशन् || १६ ||

bhoktā satsaṅgasahitaḥ suśrotā sakalaśruteḥ | vedāsau mānanāśūnyaḥ straiṇaṃ tṛṇavadaspṛśan || 16 ||

पितरि स्वर्गमापन्ने बाल एवोत्तमौजसा | कृत्वा षोडशवर्षाणि स्वयं दिग्विजयं वशी || १७ ||

pitari svargamāpanne bāla evottamaujasā | kṛtvā ṣoḍaśavarṣāṇi svayaṃ digvijayaṃ vaśī || 17 ||

नूनं साम्राज्यसंपत्त्या भूमण्डलमयोजयत् | अतिष्ठद्विगताशङ्कं पालयन्धर्मतः प्रजाः || १८ ||

nūnaṃ sāmrājyasaṃpattayā bhūmaṇḍalamayojayat | atiṣṭhadvigatāśaṅkaṃ pālayandharmataḥ prajāḥ || 18 ||

स धीमान्मन्त्रिभिः सार्धं यशसा शुक्लयन्दिशःअथ गच्छत्सु वर्षेषु वसन्ते प्रोल्लसत्यलम् || १९ ||

sa dhīmānmantribhiḥ sārdhaṃ yaśasā śuklayandiśaḥatha gacchatsu varṣeṣu vasante prollasatyalam || 19 ||

पुष्पेषु जृम्भमाणेषु स्फुरत्सु शशिरश्मिषु | मञ्जरीजालदोलासु विटपान्तःपुरान्तरे || २० ||

puṣpeṣu jṛmbhamāṇeṣu sphuratsu śaśiraśmiṣu | mañjarījāladolāsu viṭapāntaḥpurāntare || 20 ||

रजःकर्पूरधवले वलद्दलकपाटके | आमोदविलसत्पुष्पगुलुच्छकवितानके || २१ ||

rajaḥkarpūradhavale valaddalakapāṭake | āmodavilasatpuṣpaguṉcchakavitānake || 21 ||

गायत्सु गहनेषूच्चैर्मिथुनेष्वलिनां मिथः | आवाति मधुरे वायौ शशिशीकरशीतले || २२ ||

gāyatsu gahaneṣūccairmithuneṣvalināṁ mithaḥ | āvāti madhure vāyau śaśiśīkarasītale || 22 ||

कदलीकन्दलीकच्छतलपल्लवलासिनि | कान्तां प्रति बभूवास्य वसच्चेतः समुऽत्सुकम् || २३ ||

kadalīkandalīkacchatalapallavalāsini | kāntāṁ prati babhūvāsya vasaccetaḥ samu'tsukam || 23 ||

क्षीबं कुसुमसंभारसौगन्ध्यमधुरासवैः | मनो नान्यास्पदं चक्रे सवसन्तमिवोदितम् || २४ ||

kṣībaṁ kusumasaṁbhārasauganḏyamadhurāsavaiḥ | mano nānyāspadaṁ cakre savasantamivoditam || 24 ||

उद्यानवनदोलासु लीलाकमलिनीषु च | कदा प्रणयिनीं मुग्धां हेमाब्जमुकुलस्तनीम् || २५ ||

udyānavanadolāsu līlākamalinīṣu ca | kadā praṇayinīṁ mugdhāṁ hemābjamukulasthanīm || 25 ||

करिष्ये कामिनीमङ्के पर्यङ्के कुङ्कुमाङ्किताम् | कदा कमलवल्लीनां दोलास्वलिरिवालिनीम् || २६ ||

kariṣye kāminīmaṅke paryaṅke kuṅkumāṅkitām | kadā kamalavallīnāṃ dolāsvalirivālinīm || 26 ||

आलोला तां निवेक्ष्यामि बालां भुजलतानुगाम् | मृणालहारकुन्देन्दुवृन्दवल्लयभिलाषिणी || २७ ||

ālolā tāṃ nivekṣyāmi bālāṃ bhujalatānugām | mṛṇālahārakundenduvṛndavallayabhilāṣiṇī || 27 ||

मत्कृते मदनातप्ता कदा स्यादिन्दुसुन्दरी | इति चिन्तापरो भूत्वा कुसुमावचयोन्मुखः || २८ ||

matkṛte madanātaptā kadā syādindusundarī | iti cintāparo bhūtvā kusumāvacayonmukhaḥ || 28 ||

विजहार वनान्तेषु कुसुमोपवनेषु च | वनोपवनलेखासु लीलाकमलिनीषु च || २९ ||

vijahāra vanānteṣu kusumopavaneṣu ca | vanopavanalekhāsu līlākamalinīṣu ca || 29 ||

वल्लीवलयगेहेषु विविधोद्यानभूमिषु | वनोपवनविन्यासवर्णनावलितासु च || ३० ||

vallīvalayageheṣu vividhodyānabhūmiṣu | vanopavanavinyāsavarṇanāvalitāsu ca || 30 ||

श्रृङ्गाररसगर्भासु कथास्वरमतोन्मनाः | हृदि हारलसत्कायविलोलालकवल्लरीः || ३१ ||

śr̥ṅgārarasagarbhāsu kathāsvaramatonmanāḥ | hṛdi hāralasatkāyavilolālakavallarīḥ || 31 ||

कुमारीः पूजयामास सुवर्णकलशस्तनीःएतन्मन्ये विदुर्भव्या मन्त्रिणो नृपनिश्चयम् || ३२ ||

kumārīḥ pūjayāmāsa suvarṇakalaśastanīḥetanmanye vidurbhavyā mantriṇo nṛpaniścayam || 32 ||

इङ्गिताकारवेदित्वमेव मन्त्रिपदं परम् | अथ तस्य विवाहाय मन्त्रिवर्गो विचारयन् || ३३ ||

iṅgitākāraveditvameva mantrīpadam param | atha tasya vivāhāya mantrīvargo vicārayan || 33 ||

सुराष्ट्राधिपतेः कन्यां ययाचे यौवतान्विताम् | नवयौवनसंपन्नां भार्यात्वे विधिनोत्तमाम् || ३४ ||

surāṣṭrādhipateḥ kanyāṃ yayāce yauvatānvitām | navayauvanasaṃpannāṃ bhāryātve vidhinottamām || 34 ||

उपयेमे स तामात्मसदृशीं प्रतिमामिव | चूडालेति भुवि ख्याता नाम्ना नृपतिसुन्दरी || ३५ ||

upayeme sa tāmātmasadṛśīṃ pratimāmiva | cūḍāleti bhuvi khyātā nāmnā nṛpatisundarī || 35 ||

सा तं भर्तारमासाद्य रेजे फुल्लेव पद्मिनी | नीलनीरजनेत्रां तां चूडालां स शिखिध्वजः || ३६ ||

sā taṃ bhartāramāsādya reje phulleiva padminī | nīlanīrajaneitrāṃ tāṃ cūḍālāṃ sa śikhidhvajaḥ || 36 ||

स्नेहाद्विकासयामास सूर्यो देवो यथाब्जिनीम् | अवर्धत तयोः प्रीतिरन्योन्यार्पितचेतसोः || ३७ ||

snehaādvikāsayāmāsa sūryo devo yathābjinīm | avardhata tayoḥ prītiranyonyārpitacetasoḥ || 37 ||

हावभावविलासाढ्यैरङ्गैर्नवलतेव सा | सुमन्त्र्यर्पितसर्वार्थः स सुखी सुस्थितप्रजाः || ३८ ||

hāvabhāvavilāsāḍhyairaṅgairnavalateva sā | sumantryarpitasarvārthaḥ sa sukhī susthitaprajāḥ || 38 ||

राजहंस इवाब्जिन्या रेमे दयितया तया | अन्तःपुरेषु दोलासु लीलाकमलिनीषु च || ३९ ||

rājahaṃsa ivābjinyā reme dayitayā tayā | antaḥpureṣu dolāsu līlākamalinīṣu ca || 39 ||

उद्यानेषु विहारेषु लतापुष्पग्रहेषु च | कदम्बवनलेखासु चन्दनागुरुवीथिषु || ४० ||

udyāneṣu vihāreṣu latāpuṣpagraheṣu ca | kadambavanalekhāsu candanāguruvīthiṣu || 40 ||

मन्दारदामलोलासु कदलीकन्दलीषु च | पुरान्तेषु वनान्तेषु दिगन्तेषु सरस्सु च || ४१ ||

mandāradāmalolāsu kadalīkandalīṣu ca | purānteṣu vanānteṣu diganteṣu sarassu ca || 41 ||

जंगलेषु जनान्तेषु जम्बूजम्बीरजातिषु | बभूवाह्लादकं सर्वं तयोरन्योन्यचेष्टितम् || ४२ ||

jaṅgaleṣu janānteṣu jambūjambīrajātiṣu | babhūvāhlādakaṃ sarvaṃ tayoranyonyaceṣṭitam || 42 ||

सद्वर्षयोर्धुरवरैर्द्युभूम्योरिव कान्तयोः | नित्यमेव वियुक्तत्वात्प्रियत्वाच्चेष्टितस्य च || ४३ ||

sadvṛṣayordhuravarairdyubhūmyoriva kāntayoḥ | nityameva viyuktatvātpriyatvācceṣṭitasya ca || 43 ||

मिथः कलाकलापस्य कोविदौ तौ बभूवतुः | स्वरूपमेकमेवैतौ दधतुर्मित्रतां गतौ || ४४ ||

mithaḥ kalākalāpasya kovidau tau babhūvatuḥ | svarūpamekamevaitau dadhaturmmitratāṃ gatau || 44 ||

अन्योन्यहृदयस्थत्वादिव संक्रान्तमक्षतम्सर्वशास्त्रार्थवैदग्ध्यं चित्राद्यपि मुखात्प्रभोः || ४५ ||

anyonyahṛdayasthatvādiva saṃkrāntamakṣatamsarvaśāstrārthavaidagdhyaṃ citrādyapi mukhātprabhoḥ || 45 ||

बालः कालादिवागृह्य साऽसीत्सर्वार्थपण्डिता | नृत्यवाद्यादि यावच्च चूडालावदनादसौ || ४६ ||

bālaḥ kālādivāgṛhya sā'sītsarvārthapaṇḍitā | nṛtyavādyādi yāvacca cūḍālāvadanādasau || 46 ||

अशिक्षत बभूवाथ कलानामतिकोविदः | अमावास्यामिवेन्द्वर्कावन्योन्यविलसत्कलौ || ४७ ||

aśikṣata babhūvātha kalānāmatikovidaḥ | amāvāsyāmive'ndvarkāvanyonyavilasatkalau || 47 ||

मिथो हृदयसंस्थौ तौ द्वावप्यैक्यमुपागतौ | तौ संस्थितावेकरसावन्योन्यं दयितावुभौ || ४८ ||

mitho hṛdayasaṃsthau tau dvāvapyaikyamupāgatau | tau saṃsthitāvekarasāvanyonyaṃ dayitāvubhau || 48 ||

पुष्पामोदाविवाभिन्नौ भूतलस्थौ शिवाविव | वैदग्ध्यसुन्दरमती सर्वशास्त्रार्थपण्डितौ || ४९ ||

puṣpāmodāvivābhinnau bhūtalasthau śivāviva | vaidagdhyasundaramatī sarvaśāstrārthapaṇḍitau || 49 ||

कार्यार्थं च भुवं प्राप्तौ कमलाकमलाधवौ | स्नेहात्प्रसन्नमधुरौ समविज्ञातवादिनौ || ५० ||

kāryārthaṃ ca bhuvaṃ prāptau kamalākamalādhvau | snehaātprasannamadhurau samavijñātavādinau || 50 ||

अनुवृत्तिपरावास्तां लोकवृत्तान्ततद्विदौकलाकलापसंपन्नौ लसद्रसरसायनौशीतलस्निग्धमुग्धाङ्गौ शशाङ्कौ द्वाविवोदितौ || ५१ ||

anuvṛttiparāvāstāṃ lokavṛttāntatadvidaukalākalāpasaṃpannau lasadrasarasāyanauśītalasnigdhamugdhāṅgau śaśāṅkau dvāvivoditau || 51 ||

रेजे लसच्च रतिभोगविलासकान्तमन्तःपुरेषु मिथुनं तदनुत्तमश्रीब्रह्माण्डखण्डकुहरेष्विव राजहंसयुग्मं विकासिमदमन्मथमन्दचारि || ५२ ||

reje lasacca ratibhogavilāsakāntamantaḥpureṣu mithunaṃ tadanuttamaśribrahmāṇḍakhaṇḍakuhareṣviva rājahaṃsayugmaṃ vikāsimadamanmathamandacāri || 52 ||