Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच एतां दृष्टिमवष्टभ्य राघवाऽघविनाशिनीम् तिष्ठ निःसङ्गसंन्यासब्रह्मार्पणमयात्मकः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya rāghavā'ghavināśinīm tiṣṭha niḥsaṅgasannyāsabrahmārpaṇamayātmakaḥ || 1 ||

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः यश्च सर्वमयो नित्यमात्मानं विद्धि तं परम् || २ ||

yasmin sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataś ca yaḥ yaś ca sarvamayo nityam ātmānaṃ viddhi taṃ param || 2 ||

दूरस्थमप्यदूरस्थं सर्वगं तत्स्थमेव च तत्स्थः सत्तामवाप्नोषि तदेवास्यस्तसंशयः || ३ ||

dūrastham apy adūrasthaṃ sarvagaṃ tatstham eva ca tatsthaḥ sattām avāpnoṣi tad evāsya tasaṃśayaḥ || 3 ||

यत्संवेद्यविनिर्मुक्तं संवेदनमनिर्मितम् चेत्यमुक्तं चिदाभासं तद्विद्धि परमं पदम् || ४ ||

yat saṃvedyavinirmuktaṃ saṃvedanamanirmitaṃ cetyamuktaṃ cidābhāsaṃ tadviddhi paramaṃ padam || 4 ||

सा परा परमा काष्ठा सा दृशां दृगनुत्तमा सा महिम्नां च महिमा गुरूणां सा तथा गुरुः || ५ ||

sā parā paramā kāṣṭhā sā dṛśāṃ dṛganuttamā sā mahimnāṃ ca mahimā gurūṇāṃ sā tathā guruḥ || 5 ||

स आत्मा तच्च विज्ञानं स शून्यं ब्रह्म तत्परम् । तच्छ्रेयः स शिवः शान्तः सा विद्या सा परा स्थितिः || ६ ||

sa ātmā tacca vijñānaṃ sa śūnyaṃ brahma tatparam | tacchreyaḥ sa śivaḥ śāntaḥ sā vidyā sā parā sthitiḥ || 6 ||

योऽयमन्तश्चितेरात्मा सर्वानुभवरूपकः । यत्र स्वदन्ते सर्वाणि स्वात्मद्रव्याणि सत्तया || ७ ||

yo'yamantaściterātmā sarvānubhavarūpakaḥ | yatra svadante sarvāṇi svātmadravāṇi sattayā || 7 ||

स जगत्तिलतैलात्मा स जगद्गृहदीपकः । स जगत्पादपरसः स जगत्पशुपालकः || ८ ||

sa jagattilatilātmā sa jagadgṛhadīpakaḥ | sa jagatpādaparasaḥ sa jagatpaśupālakaḥ || 8 ||

स तन्तुर्भूतमुक्तानां परिप्रोतहृदम्बरः । स भूतमरिचौघानां परमा तीक्ष्णता तथा || ९ ||

sa tanturbhūtamuktānāṃ pariprota hṛdambaraḥ | sa bhūtamaricaughānāṃ paramā tīkṣṇatā tathā || 9 ||

स पदार्थे पदार्थत्वं स तत्त्वं यदनुत्तमम् । स सतो वस्तुनः सत्त्वमसत्त्वं वा सतः स्वतः || १० ||

sa padārthe padārthatvaṃ sa tattvaṃ yadanuttamam | sa sato vastunaḥ sattvam asattvaṃ vā sataḥ svataḥ || 10 ||

यः स्ववित्तिविचित्रेण स्वयमात्मैव लभ्यते | सर्व एव जगद्भावा अविचारेण चारवः || ११ ||

yaḥ svavittivicitreṇa svayamātmaiva labhyate | sarva eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ || 11 ||

अविद्यमानाः सद्भावा विचारविशरारवः | अहमादौ जगज्जाले मिथ्याभ्रमभरात्मनि || १२ ||

avidyamānāḥ sadbhāvā vicāravīśarāravaḥ | ahamādau jagajjāle mithyābharamabharātmani || 12 ||

को नु भूत्वाऽनुबध्नामि वृत्तिं कथमवाप धीः | आद्यमध्यान्तमानानि संकल्पकलनान्यहम् || १३ ||

ko nu bhūtvā'nubadhnāmi vṛttiṃ kathamavāpa dhīḥ | ādyamadhyāntamānāni saṃkalpakalanānyaham || 13 ||

ब्रह्माकाशमनाद्यन्तं केवेयत्ता ममात्मनः | इति निश्चयवानन्तः सम्यग्व्यवहृतिर्बहिः || १४ ||

brahmākāśamanādyantaṃ keveyattā mamātmanaḥ | iti niścayavānantḥ samyagvyavahṛtirbahiḥ || 14 ||

उदयास्तमयोन्मुक्तस्थितिरन्तः स सर्वदा | नास्तमेति न चोदेति मनः समसमस्थितम् || १५ ||

udayāstamayonmuktasthitirantaḥ sa sarvadā | nāstameti na codeti manaḥ samasamasthitam || 15 ||

यस्य खस्येव शून्यत्वं स महात्मेह तद्वपुः | भावाद्वैतपदारूढः सुषुप्तपरया धिया || १६ ||

yasya khasyeva śūnyatvaṃ sa mahātmeha tadvapuḥ | bhāvādvaitapadārūḍhaḥ suṣuptaparayā dhiyā || 16 ||

व्यवहार्यपि संक्षोभं नैत्यादर्शनरो यथा | आदर्शपुरुषस्येव व्यवहारवतोऽपि च || १७ ||

vyavahāryapi saṃkṣobhaṃ naityādarśanaro yathā | ādarśapuruṣasyeva vyavahāravato'pi ca || 17 ||

न यस्य हृदयोल्लेखो मनागपि स मुक्तिभाक् | अविभागमिवादर्शे चिन्मणौ प्रतिबिम्बति || १८ ||

na yasya hṛdayollekho manāgapi sa muktibhāk | avibhāgamivādarśe cinmaṇau pratibimbati || 18 ||

चितेः परमनैर्मल्याद्व्यवहारो यथा गतः | चिच्चमत्कृतिरेवेयं जगदित्यवभासते || १९ ||

citeḥ paramanairmalyādvyavahāro yathā gataḥ | ciccmatkṛtireveyaṃ jagadityavabhāsate || 19 ||

नेहास्त्यैक्यं न च द्वित्वं ममादेशोऽपि तन्मयः | वाच्यवाचकशिष्येहागुरुवाक्यैश्चमत्कृतैः || २० ||

nehaastyaikeyaṃ na ca dvitvaṃ mamādeśo'pi tanmayaḥ | vācyavācakaśiṣyeha guruvākyaiścamatkṛtaiḥ || 20 ||

आत्मनात्मनि शान्तैव चिच्चमत्कुरुते चिति | चित्प्रस्पन्दो हि संसारस्तदस्पन्दः परं पदम् || २१ ||

ātmanātmani śāntaiva ciccamatkurute citi | citpraspando hi saṃsārastadaspandaḥ paraṃ padam || 21 ||

चित्स्पन्दशमनेनेयं परिशाम्यति संसृतिः | महाचित्ते नतेऽर्थौऽशभावा यो भावनाक्षयः || २२ ||

citsprandaśamaneneyaṃ pariśāmyati saṃsṛtiḥ | mahācitte nate'rthau'śabhāvā yo bhāvanākṣayaḥ || 22 ||

असन्नपि स्वभावं तत्संवित्स्पन्द उदाहृतम् | शून्यत्वमजडं यत्तत्परमाहुश्चितेर्वपुः || २३ ||

asannapi svabhāvaṃ tatsaṃvitspanda udāhṛtam | śūnyatvamajaḍaṃ yattatparamāhuścitervapuḥ || 23 ||

तत्त्वेन भावनायत्ता संसृतिः सानुभूयते | अभावनामात्रलयात्सा च निःसाररूपिणी || २४ ||

tattvena bhāvanāyattā saṃsṛtiḥ sānubhūyate | abhāvanāmātralayātsā ca niḥsārarūpiṇī || 24 ||

केवलं केवलीभावात्तद्रूपा सैव शिष्यते | चित्स्पन्दमेव संसारचक्रप्रवहणं विदुः || २५ ||

kevalaṃ kevalībhāvāttadrūpā saiva śiṣyate | citsprandameva saṃsāracakrapravahaṇaṃ viduḥ || 25 ||

मातृमानप्रमेयादि कटकादीव हेमनि | पृथगस्ति न च स्पन्दश्चितेर्या संसृतिर्भवेत् || २६ ||

mātṛmānaprameyādi kaṭakādīva hemani | pṛthagasti na ca spandaściteryā saṃsṛtirbhavet || 26 ||

चित्तमेव चितिस्पन्दस्तदबोधो हि संसृतिः | अबोधमात्रे चित्स्पन्दः कटकत्वमिवोत्थितम् || २७ ||

cittameva citispanadas tadabodho hi saṃsṛtiḥ | abodhamātre citspandaḥ kaṭakatvamivottitam || 27 ||

बोधमात्रविलीनेऽस्मिञ्छुद्धा चिद्राम शिष्यते | स्वभावबोधमात्रेण क्षीयते भोगवासना || २८ ||

bodhamātravilīne'smiñchuddhā cidrāma śiṣyate | svabhāvabodhamātreṇa kṣīyate bhogavāsanā || 28 ||

भोगाभावनमेवेह परमं ज्ञत्वलक्षणम् | इतो नाभिमताः सर्वे ज्ञस्य भोगाः स्वभावतः || २९ ||

bhogābhāvanameveha paramaṃ jñatvalakṣaṇam | ito nābhimatāḥ sarve jñasya bhogāḥ svabhāvataḥ || 29 ||

भवन्ति कोऽतितृप्तो हि दुरन्नं किल वाञ्छति | एतदेव परं विद्धि ज्ञत्वस्यापरलक्षणम् || ३० ||

bhavanti ko'titṛpto hi durannaṃ kila vāñchati | etadeva paraṃ viddhi jñatvasyāparalakṣaṇam || 30 ||

स्वभावेनैव भोगानां यत्किलानभिवाञ्छनम् | चित्तत्स्पन्दैव सर्वात्मरूपिण्यस्तीति निश्चयः || ३१ ||

sva-bhāvenaiva bhogānāṃ yat-kilāna-abhivāñchanam | citta-tspandaiva sarvātma-rūpiṇyastīti niścayaḥ || 31 ||

योऽन्तः प्ररूढः स्वभ्यासो ज्ञत्वशब्देन स स्मृतः | यो न भुङ्क्ते भुज्यमानानपि भोगान्स बुद्धिमान् | लोकानुरोधसिद्ध्यर्थं स हन्ति लगुडैर्नभः || ३२ ||

yo'ntaḥ prarūḍhaḥ svabhyāso jñatvaśabdena sa smṛtaḥ | yo na bhuṅkte bhujyamānānapi bhogān sa buddhimān | lokānurodhasiddhyarthaṃ sa hanti laguḍairnabhaḥ || 32 ||

विना कृत्रिमया बुद्ध्या न सिद्धिरवगम्यते || ३३ ||

vinā kṛtrimayā buddhyā na siddhiravagamyate || 33 ||

क्वचिदात्मावलोके च स्वाङ्गावदलनैरपि | चिच्चेत्यं चेत्यकोटिस्था तावत्पश्यति विभ्रमम् || ३४ ||

kvacidātmāvaloke ca svāṅgāvadalanairapi | cicchetyaṃ chetyakotiṣṭhā tāvatpaśyati vibhramam || 34 ||

इदं यावदबोधात्मा स्पन्दते स्पन्दरूपिणी | सम्यग्बोधोदयोन्तः स्यात्स्पन्दास्पन्ददशाक्रमः || ३५ ||

idaṃ yāvadabodhātmā spandate spandarūpiṇī | samyagbodhodayontaḥ syātspandāspandadaśākramaḥ || 35 ||

क्वापि याति च संशान्तदीपवत्साभिधानकः | चितः प्रशान्तरूपाया दीपिकायाः स्वभावतः || ३६ ||

kvāpi yāti ca saṃśāntadīpavatsābhidhānakaḥ | citaḥ praśāntarūpāyā dīpikāyāḥ svabhāvataḥ || 36 ||

स्पन्दास्पन्दमयी नेह कथैवास्ति मनागपि | यदस्पन्दस्य मरुतो न सन्नासन्न मध्यगम् || ३७ ||

spandāspandamayī neha kathaivāsti manāgapi | yadaspandasya maruto na sannāsanna madhyagam || 37 ||

रूपं तदेवासंवित्तिस्पन्दायाः प्रशमं चितेः | अभिन्नः स्याच्चितः स्पन्दः शुद्धचित्स्फाररूपधृक् || ३८ ||

rūpaṃ tadevāsaṃvittispandāyāḥ praśamaṃ citeḥ | abhinnaḥ syāccitaḥ spandaḥ śuddhacitsphārarūpadhṛk || 38 ||

न बन्धाय न मोक्षाय स्थित आत्मनि केवलम् | चिच्चेन्निरर्थसंवित्तिनिर्वाणे न च विन्दते || ३९ ||

na bandhāya na mokṣāya sthita ātmani kevalam | ciccen nirarthasaṃvittinirvāṇe na ca vindate || 39 ||

तद्बन्धमोक्षपक्षादेर्नामापीह न विद्यते | मोक्षोऽस्त्वित्येव बोधोऽन्तः पूर्णता क्षयकारणम् || ४० ||

tadbandhamokṣapakṣāder nāmāpīha na vidyate | mokṣo'stvityeva bodho'ntaḥ pūrṇatā kṣayakāraṇam || 40 ||

समास्त्वित्यपि बन्धस्ते श्रेयोऽसंवेदनं परम् । यदनाभासमजडं तद्विद्धि परमं पदम् || ४१ ||

samāstvityapi bandhaste śreyo'saṃvedanaṃ param | yadanābhāsamajaḍaṃ tadviddhi paramaṃ padam || 41 ||

चितः स्वरूपं संस्थानमचेत्योन्मुखतात्मकम् । यः संकल्पनशब्दार्थरूपः स्पन्दो महाचितः || ४२ ||

citaḥ svarūpaṃ saṃsthānamacetyonmukhatātmakam | yaḥ saṃkalpanāśabdārtharūpaḥ spando mahācitaḥ || 42 ||

बन्धमोक्षादिकार्होऽसौ प्रेक्ष्यमाणः प्रणश्यति । प्रेक्षणादेव संशान्ते त्वहंभावे निरास्पदे || ४३ ||

bandhamokṣādikārhaḥ'sau prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati | prekṣaṇādeva saṃśānte tvahaṃbhāve nirāspade || 43 ||

न विद्मः केन किं कस्य बध्यते वाथ मुच्यते । संकल्प एव रचिते बुधश्चेदविभागवान् || ४४ ||

na vidmaḥ kena kiṃ kasya badhyate vātha mucyate | saṃkalpa eva racite budhaścedavibhāgavān || 44 ||

तदसंकल्पमस्पन्दं सर्वं जातमवारितम् । स्पन्दे स्पन्दमये वाते तन्मयत्वात्सदा चिता || ४५ ||

tadasaṃkalpamaspandaṃ sarvaṃ jātamavāritam | spande spandamaye vāte tanmayatvātsadā citā || 45 ||

संक्षीणे न च संसारो निस्पन्दे चिद्धने स्थिते | चित्तेज एव चित्स्पन्द इति बुद्धे निरन्तरम् || ४६ ||

saṃkṣīṇe na ca saṃsāro nispande cittadhane sthite | cittaja eva citspanda iti buddhe nirantaram || 46 ||

व्यतिरिक्तश्चितः स्पन्दो न किंचिदवशिष्यते | अस्मिन्दृश्यमये दीर्घस्वप्ने स्वप्नान्तरं व्रजन् | न ज्ञो मोहमुपादत्ते सर्वगत्वात्स्वसंविदः || ४७ ||

vyatiriktaścitaḥ spando na kiṃcidavaśiṣyate | asmindṛśyamaye dīrghasvapne svapnāntaraṃ vrajan | na jño mohamupādatte sarvagatvātsvasaṃvidaḥ || 47 ||

यत्रोदेति प्रसभमनिशं सर्गसंवित्तिसत्ता यस्मिन्नेते सकलकलनाकारपङ्का गलन्ति | उद्यन्त्येते स्वदनसुभगं यत्र सर्वोपलम्भा ध्यानेनैव तमवगमय प्रत्यगात्मानमन्तः || ४८ ||

yatrodeti prasabhamaniśaṃ sargasaṃvittisattā yasminnete sakalakalanākārapaṅkā galanti | udyantyete svadanasubhagaṃ yatra sarvopalambhā dhyānenaiva tamavagamaya pratyagātmānamantaḥ || 48 ||