Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीभगवानुवाच अर्जुन त्वं न हन्ता त्वमभिमानमलं त्यज जरामरणनिर्मुक्तः स्वयमात्मासि शाश्वतः || १ ||

śrībhagavānuvāca arjuna tvaṃ na hantā tvamabhimānamalaṃ tyaja jarāmaraṇanirmuktaḥ svayamātmāsi śāśvataḥ || 1 ||

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यतेहत्वापि स इमांल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते || २ ||

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyatehatvāpi sa imāṃllokānna hanti na nibadhyate || 2 ||

यैव संजायते संविदन्तः सेवानुभूयते अयं सोऽहमिदं तन्म इत्यन्तः संविदं त्यज || ३ ||

yaiva saṃjāyate saṃvidantaḥ sevānubhūyate ayaṃ so'hamidaṃ tanm ityantaḥ saṃvidaṃ tyaja || 3 ||

अनयैव च युक्तोऽस्मि नष्टोऽस्मीति च भारत अभितः सुखदुःखाभ्यामवशः परितप्यसे || ४ ||

anayaiava ca yukto'smi naṣṭo'smīti ca bhārata abhitaḥ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paritapyase || 4 ||

स्वात्मांशैः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि भागशः अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते || ५ ||

svātmāṃśaiḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi bhāgaśaḥ ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate || 5 ||

चक्षुः पश्यतु कर्णश्च श्रृणोतु त्वक्स्पृशत्विदम् | रसना च रसं यातु कात्र कोऽहमिति स्थितिः || ६ ||

cakṣuḥ paśyatu karṇaśca śrṇotu tvakspṛśatvidam | rasanā ca rasaṃ yātu kātra ko'hamiti sthitiḥ || 6 ||

कलनाकर्मणि रते मनस्यपि महात्मनः | न कश्चिदत्राहमिति क्लेशभागे क एव ते || ७ ||

kalanākarmaṇi rate manasyapi mahātmanaḥ | na kaścidatrāhamiti kleśabhāge ka eva te || 7 ||

बहुभिः समवायेन यत्कृतं तत्र भारत | एकोऽभिमानदुःखेन हास्यायैव हृइं गृह्यते || ८ ||

bahubhiḥ samavāyena yatkṛtaṃ tatra bhārata | eko'bhimānaduḥkhena hāsyāyaiva hṛiṃ gṛhyate || 8 ||

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि | योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये || ९ ||

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi | yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye || 9 ||

अहन्त्वविषचूर्णेन येषां कायो न मारितः | कुर्वन्तोऽपि हरन्तोऽपि न च ते निर्विषूचिकाः || १० ||

ahantvaviṣacūrṇena yeṣāṃ kāyo na māritaḥ | kurvanto'pi haranto'pi na ca te nirviṣūcikāḥ || 10 ||

न क्वचिद्राजते कायो ममतामेध्यदूषितः | प्राज्ञोऽप्यतिबहुज्ञोऽपि दुःशील इव मानवः || ११ ||

na kvacidrājate kāyo mamatāmedhyadūṣitaḥ | prājño'pyatibahujño'pi duḥśīla iva mānavaḥ || 11 ||

निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी | यः स कार्यमकार्यं वा कुर्वन्नपि न लिप्यते || १२ ||

nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī | yaḥ sa kāryamakāryaṃ vā kurvannapi na lipyate || 12 ||

इदं च ते पाण्डुसुत स्वकर्म क्षात्रमुत्तमम् | अपि क्रूरमतिश्रेयः सुखायैवोदयाय च || १३ ||

idaṃ ca te pāṇḍusuta svakarma kṣātramuttamam | api krūramatiśreyaḥ sukhāyaivodayāya ca || 13 ||

अपि कुत्सितमप्यन्यदप्यधर्ममयक्रमम् | श्रेष्ठं ते स्वं यथा कर्म तथेहामृतवान्भव || १४ ||

api kutsitamapyanyadapyadharmamayakramam | śreṣṭhaṃ te svaṃ yathā karma tathehāmṛtavānbhava || 14 ||

मूर्खस्यापि स्वकर्मैव श्रेयसे किमु सन्मतेः | मतिर्गलदहंकारा पतितापि न लिप्यते || १५ ||

mūrkhasyāpi svakarmaiva śreyase kimu sanmateḥ | matirgaladahaṃkārā patitāpi na lipyate || 15 ||

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय | निःसङ्गस्त्वं यथाप्राप्तकर्मवान्न निबध्यसे || १६ ||

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya | niḥsaṅgastvaṃ yathāprāptakarmavānna nibadhyase || 16 ||

शान्तब्रह्मवपुर्भूत्वा कर्म ब्रह्ममयं कुरु | ब्रह्मार्पणसमाचारो ब्रह्मैव भवसि क्षणात् || १७ ||

śāntabrahma-vapurbhūtvā karmabrahmayam kuru | brahmārpaṇasamācāro brahmaiva bhavasi kṣaṇāt || 17 ||

ईश्वरार्पितसर्वार्थ ईश्वरात्मा निरामयः | ईश्वरः सर्वभूतात्मा भव भूषितभूतलः || १८ ||

īśvarārpitasarvārtha īśvarātmā nirāmayaḥ | īśvaraḥ sarvabhūtātmā bhava bhūṣitabhūtalaḥ || 18 ||

संन्यस्तसर्वसंकल्पः समः शान्तमना मुनिः | संन्यासयोगयुक्तात्मा कुर्वन्मुक्तमतिर्भव || १९ ||

saṃnyastasarvasaṅkalpaḥ samaḥ śāntamanā muniḥ | saṃnyāsayogayuktātmā kurvanmuktamatirbhava || 19 ||

अर्जुन उवाच | सङ्गत्यागस्य भगवंस्तथा ब्रह्मार्पणस्य च | ईश्वरार्पणरूपस्य संन्यासस्य च सर्वशः || २० ||

arjuna uvāca | saṅgatyāgasya bhagavaṃstathā brahmārpaṇasya ca | īśvarārpaṇarūpasya saṃnyāsasya ca sarvaśaḥ || 20 ||

तथा ज्ञानस्य योगस्य विभागः कीदृशः प्रभो | क्रमेण कथयैतन्मे महामोहनिवृत्तये || २१ ||

tathā jñānasya yogasya vibhāgaḥ kīdṛśaḥ prabho | krameṇa kathayaitanme mahāmohanivṛttaye || 21 ||

श्रीभगवानुवाच | सर्वसंकल्पसंशान्तौ प्रशान्तघनवासनम् | न किंचिद्भावनाकारं यत्तद्ब्रह्म परं विदुः || २२ ||

śrībhagavānuvāca | sarvasaṃkalpasanśāntau praśāntaghanavāsanam | na kiṃcidbhāvanākāraṃ yattadbrahma paraṃ viduḥ || 22 ||

तदुद्योगं विदुर्ज्ञानं योगं च कृतबुद्धयः | ब्रह्म सर्वं जगदहं चेति ब्रह्मार्पणं विदुः || २३ ||

tadudyogaṃ vidurjñānaṃ yogaṃ ca kṛtabuddhayaḥ | brahma sarvaṃ jagadahaṃ ceti brahmārpaṇaṃ viduḥ || 23 ||

अन्तःशून्यं बहिःशून्यं पाषाणहृदयोपमम् | शान्तमाकाशकोशाच्छं न दृश्यं न दृशः परम् || २४ ||

antaḥśūnyaṃ bahiḥśūnyaṃ pāṣaṇahṛdayopamam | śāntamākāśakośācchaṃ na dṛśyaṃ na dṛśaḥ param || 24 ||

तत ईषद्यदुत्थानमीषदन्यतयोदितम् | स जगत्प्रतिभासोऽयमाकाशमिव शून्यता || २५ ||

tat īṣadyadutthānamīṣadanyatayoditam | sa jagatpratibhāso'yamākāśamiva śūnyatā || 25 ||

भावोऽहमिति कोऽप्येष प्रत्येकमुदितश्चितेः | कोटिकोट्यंशकलितः क इवैनं प्रति ग्रहः || २६ ||

bhāvo'hamiti ko'pyeṣa pratyekamuditaściteḥ | koṭikoṭyaṃśakalitaḥ ka iva enaṃ prati grahaḥ || 26 ||

अपृथग्भूत एवैष पृथग्भूत इव स्थितः | पृथक्त्वं हि न पर्यन्तो नाहमित्यवगच्छति || २७ ||

apṛthagbhūta evaiṣa pṛthagbhūta iva sthitaḥ | pṛthaktvaṃ hi na paryanto nāhamityavagacchati || 27 ||

यथेहाहं तथेहास्ति घटादीहापि मर्कटः | स्वमीहैवं तथाम्भोधिः किमहंतां प्रति ग्रहः || २८ ||

yathehāhaṃ tathehāsti ghaṭādīhāpi markaṭaḥ | svamīhevaṃ tathāmbhodhiḥ kimahantāṃ prati grahaḥ || 28 ||

विकल्पभेदे स्फुरिते संवित्सारमयात्मनि | वैचित्र्येण विचित्रेपि किमेकत्वेऽपि नो ग्रहः || २९ ||

vikalpabhede sphurite saṃvitsāramayātmani | vaicitryeṇa vicitrepi kimekatve'pi no grahaḥ || 29 ||

इति ज्ञातविभागस्य बुद्धौ तस्य परिक्षयः | कर्मणां यः फलत्यागस्तं संन्यासं विदुर्बुधाः || ३० ||

iti jñātavibhāgasya buddhau tasya parikṣayaḥ | karmaṇāṃ yaḥ phalatyāgastam saṃnyāsaṃ vidurbudhāḥ || 30 ||

त्यागः संकल्पजालानामसंसङ्गः स कथ्यते | समस्तकलनाजालस्येश्वरत्वैकभावना || ३१ ||

tyāgaḥ saṃkalpajālānāmasaṃsaṅgaḥ sa kathyate | samastakalanājālasyeśvaratvaikabhāvanā || 31 ||

गलितद्वैतनिर्भासमेतदेवेश्वरार्पणम् | अबोधवशतो भेदो नाम्नैवैषां चिदात्मनि || ३२ ||

galitadvaitanirbhāsame tadeveśvarārpaṇam | abodhavaśato bhedo nāmnaivaiṣāṃ cidātmani || 32 ||

बोधात्मा किल शब्दार्थो जगदेकं न संशयः | अहमाशा जगदहं स्वमहं कर्म चाप्यहम् || ३३ ||

bodhātmā kila śabdārtho jagadekaṃ na saṃśayaḥ | ahamāśā jagadahaṃ svamahaṃ karma cāpyaham || 33 ||

कालोऽहमहमद्वैतं द्वैतं चाहमहं जगत् | मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु | मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः || ३४ ||

kālo'hamahamadvaitaṃ dvaitaṃ cāhamahaṃ jagat | manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | māmeva eṣyasi yuktvai vamātmānaṃ matparāyaṇaḥ || 34 ||

अर्जुन उवाच | द्वे रूपे तव देवेश परं चापरमेव च | कीदृशं तत्कदा रूपं तिष्ठाम्याश्रित्य सिद्धये || ३५ ||

arjuna uvāca | dve rūpe tava deveśa paraṃ cāparam eva ca | kīdṛśaṃ tat kadā rūpaṃ tiṣṭhāmyāśritya siddhaye || 35 ||

श्रीभगवानुवाच | सामान्यं परमं चैव द्वे रूपे विद्धि मेऽनघ | पाण्यादियुक्तं सामान्यं शङ्खचक्रगदाधरम् || ३६ ||

śrībhagavānuvāca | sāmānyaṃ paramaṃ caiva dve rūpe viddhi me’nagha | pāṇyādiyuktaṃ sāmānyaṃ śaṅkhacakragadādharam || 36 ||

परं रूपमनाद्यन्तं यन्ममैकमनामयम् | ब्रह्मात्मपरमात्मादिशब्देनैतदुदीर्यते || ३७ ||

paraṃ rūpamanādyantaṃ yanmamaikamanāmayam | brahmātmparamātmādiśabdenaitadudīryate || 37 ||

यावदप्रतिबुद्धस्त्वमनात्मज्ञतया स्थितः | तावच्चतुर्भुजाकारदेवपूजापरो भव || ३८ ||

yāvadapratibuddhastvamanātmjñatayā sthitaḥ | tāvaccaturbhujākāradevapūjāparo bhava || 38 ||

तत्क्रमात्संप्रबुद्धस्त्वं ततो ज्ञास्यसि तत्परम् | मम रूपमनाद्यन्तं येन भूयो न जायते || ३९ ||

tatkramaatsaṃprabuddhastvaṃ tato jñāsyasi tatparam | mama rūpamanādyantaṃ yena bhūyo na jāyate || 39 ||

यदि वा वेद्यविज्ञातो भावस्तदरिमर्दन | तन्ममात्मानमात्मानमात्मनश्चाशु संश्रय || ४० ||

yadi vā vedyavijñāto bhāvastadarimardana | tanmamātmānamātmānamātmanaścāśu saṃśraya || 40 ||

इदं चाहमिदं चाहमिति यत्प्रवदाम्यहम् । तदेतदात्मतत्त्वं तु तुभ्यं ह्युपदिशाम्यहम् || ४१ ||

idaṃ cāhamidaṃ cāhamiti yatpravadāmyaham | tadetadātmatattvaṃ tu tubhyaṃ hyupadiśāmyaham || 41 ||

मन्ये साधुविबुद्धोसि पदे विश्रान्तवानसि । संकल्पैरवमुक्तोऽसि सत्यैकात्ममयो भव || ४२ ||

manye sādhuvibuddhosipade viśrāntavānasisaṃkalpairavamukto'si satyaikātmamayo bhava || 42 ||

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । पश्य त्वं योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः || ४३ ||

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | paśya tvaṃ yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ || 43 ||

सर्वभूतस्थमात्मानं भजत्येकत्वमात्मनः । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते || ४४ ||

sarvabhūtasthamātmānaṃ bhajatyekatvamātmanaḥ | sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate || 44 ||

त्रैलोक्यचेतसामन्तरालोको यः प्रकाशकः । अनुभूतिमुपारूढः सोऽहमात्मेति निश्चयः || ४६ ||

trailokyacetasāmantarāloko yaḥ prakāśakaḥ | anubhūtimupārūḍhaḥ so'hamātmāti niścayaḥ || 46 ||

त्रैलोक्यपयसामन्तर्यो रसानुभवः स्थितः | गव्यानामब्धिजानां च सोऽयमात्मेति भारत || ४७ ||

trailokyapayasāmantaryo rasānubhavaḥ sthitaḥ | gavyānāmabdhijānāṃ ca so'yamātmeti bhārata || 47 ||

अन्तः सर्वशरीराणां यः सूक्ष्मोनुभवः स्थितः | मुक्तोऽनुभवनीयेन सोऽयमात्मास्ति सर्वगः || ४८ ||

antaḥ sarvaśarīrāṇāṃ yaḥ sūkṣmonubhavaḥ sthitaḥ | mukto'nubhavanīyena so'yamātmāsti sarvagaḥ || 48 ||

समग्रपयसामन्तर्यथा घृतमिव स्थितम् | तथा सर्वपदार्थानां देहानां संस्थितः परः || ४९ ||

samagrpayasāmantaryathā ghṛtamiva sthitam | tathā sarvapadārthānāṃ dehānāṃ saṃsthitaḥ paraḥ || 49 ||

सर्वाम्भोनिधिरत्नानां सबाह्याभ्यन्तरे यथा | तेजस्तथास्मि देहानामसंस्थित इव स्थितः || ५० ||

sarvāmbhonidhiratnānāṃ sabāhyābhyantare yathā | tejastathāsmi dehānāmasaṃsthita iva sthitaḥ || 50 ||

यथा कुम्भसहस्राणां सबाह्याभ्यन्तरे नभः | जगत्त्रयशरीराणां तथात्माहमवस्थितः || ५१ ||

yathā kumbhasahasrāṇāṃ sabāhyābhyantare nabhaḥ | jagattrayśarīrāṇāṃ tathātmāhamavasthitaḥ || 51 ||

मुक्ताफलशतौघानां तन्तुः प्रोतवपुर्यथा | तथायं देहलक्षाणां स्थित आत्मास्त्यलक्षितः || ५२ ||

muktāphalaśataughānāṃ tantuḥ protavapuryathā | tathāyaṃ dehalakṣāṇāṃ sthita ātmāstyalakṣitaḥ || 52 ||

ब्रह्मादौ तृणपर्यन्ते पदार्थनिकुरम्बके | सत्तासामान्यमेतद्यत्तमात्मानमजं विदुः || ५३ ||

brahmādau tṛṇaparyante padārthanikurambeke | sattāsāmānyametadyattamātmānamajaṃ viduḥ || 53 ||

तदीषत्स्फुरिताकारं ब्रह्म ब्रह्मैव तिष्ठति | अहन्तादि जगत्तादि क्रमेण भ्रमकारिणा || ५४ ||

tadīṣatsphuritākāraṃ brahma brahmaiva tiṣṭhati | ahaṃtādi jagattādi krameṇa bhramakāriṇā || 54 ||

आत्मैवेदं जगद्रूपं हन्यते हन्ति वात्र किम् | शुभाशुभैर्जगद्दुःखैः किमस्यार्जुन लिप्यते || ५५ ||

ātmaivedaṃ jagadrūpaṃ hanyate hanti vātra kim | śubhāśubhairjagaddhuḥkhaiḥ kimasyārjuna lipyate || 55 ||

प्रतिबिम्बेष्विवादर्शसमं साक्षिवदास्थितम् | नश्यत्सु न विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति || ५६ ||

pratibimbeṣvivaādarśasamaṃ sākṣivadāsthitam | naśyatsu na vinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 56 ||

इदं चाहमिदं नेति इतीदं कथ्यते मया | एवमात्मास्मि सर्वात्मा मामेवं विद्धि पाण्डव || ५७ ||

idaṃ cāhamidaṃ neti itīdaṃ kathyate mayā | evamātmāsmi sarvātmā māmevaṃ viddhi pāṇḍava || 57 ||

इमाः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः | आत्मन्यहंताचित्तस्थाः पयःस्पन्दा इवाम्बुधौ || ५८ ||

imāḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ | ātmanyahaṃtācittasthāḥ payaḥspandā ivāmbudhau || 58 ||

यथोपलत्वं शैलानां दारुत्वं च महीरुहाम् | तरङ्गाणां जलत्वं च पदार्थानां तथात्मता || ५९ ||

yathopalatvaṃ śailānāṃ dārutvaṃ ca mahīruhām | taraṅgāṇāṃ jalatvaṃ ca padārthānāṃ tathātmatā || 59 ||

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि | यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति || ६० ||

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati || 60 ||

नानाकारविकारेषु तरङ्गेषु यथा पयः | कटकादिषु वा हेम भूतेष्वात्मा तथाऽर्जुन || ६१ ||

nānākāravikāreṣu taraṅgeṣu yathā payaḥ | kaṭakādiṣu vā hema bhūteṣvātmā tathā'rjuna || 61 ||

नानातरङ्गवृन्दानि यथा लोलानि वारिणि | कटकादीनि वा हेम्नि भूतान्येवं परात्मनि || ६२ ||

nānātaraṅgavṛndāni yathā lolāni vāriṇi | kaṭakādīni vā hemni bhūtānyevaṃ parātmani || 62 ||

पदार्थजातं भूतानि बृहद्ब्रह्म च भारत | एकमेवाखिलं विद्धि पृथक्त्वं न मनागपि || ६३ ||

padārthajātaṃ bhūtāni bṛhadbrahma ca bhārata | ekamevākhilaṃ viddhi pṛthaktvaṃ na manāgapi || 63 ||

किं तद्भावविकाराणां गम्यमस्ति जगत्त्रये | क्व ते वापि जगत्किं वा किं मुधा परिमुह्यसि || ६४ ||

kiṃ tadbhāvavikārāṇāṃ gamyamasti jagattraye | kva te vāpi jagatkiṃ vā kiṃ mudhā parimuhyasi || 64 ||

इति श्रुत्वाऽभयं त्वन्तर्भावयित्वा सुनिश्चितम् | जीवन्मुक्ताश्चरन्तीह सन्तः समरसाशयाः || ६५ ||

iti śrutvā'bhayaṃ tvantarbhāvayitvā suniścitam | jīvanmuktāścarantīha santaḥ samarasāśayāḥ || 65 ||

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः | द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् || ६६ ||

nirmānamohā jitasangadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ | dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasajñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat || 66 ||