Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | न पुनर्भवतः पूर्वं संपन्नाश्चक्षुरादयः | यथा कमलजस्यैतत्सर्वमेव त्वया श्रुतम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | na punarbhavaḥ pūrvaṃ saṃpannāścakṣurādayaḥ | yathā kamalajasyaitatsarvameva tvayā śrutam || 1 ||

ब्रह्मपुर्यष्टकस्यादावर्थसंविद्यथोदिता | पुर्यष्टकस्य सर्वस्य तथैवोदेति सर्वदा || २ ||

brahmapuryaṣṭakasyādāvarthasaṃvidyathoditā | puryaṣṭakasya sarvasya tathaivodeti sarvadā || 2 ||

विद्धि पुर्यष्टकं जीवो यो गर्भस्थेन्द्रियोदयः | यद्यथा भावयत्याशु तत्तथा परिपश्यति || ३ ||

viddhi puryaṣṭakaṃ jīvo yo garbhasthaindriyodayaḥ | yadyathā bhāvayatyāśu tattathā paripaśyati || 3 ||

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाख्यं विद्धि संवेदनं स्वकम् | संपन्नं च यथा तत्ते प्रोक्तमाद्यमनःस्थितौ || ४ ||

indriyāṇīndriyārthākhyam viddhi saṃvedanaṃ svakam | saṃpannaṃ ca yathā tatte proktamādyamanassthitau || 4 ||

शुद्धा संवित्संभवन्ती संवेदनमनिन्दितम् | ततोऽहंवेदनानन्तजीवपुर्यष्टकान्विता || ५ ||

śuddhā saṃvitsaṃbhavantī saṃvedanamaninditam | tato'haṃvedanānanta jīvapuryaṣṭakānvitā || 5 ||

न त्वेकत्वादनन्तत्वादवेद्यत्वादनामये अभावत्वादनेकत्वादशून्यत्वात्परा स्थिता || ६ ||

na tvekatvād anantatvād avedyatvād anāmaye abhāvatvād anekatvād aśūnyatvāt parā sthitā || 6 ||

चेत्यादिबुद्ध्या तत्किंचिन्न मनस्तां च गच्छति न च जीवत्वमायाति न च पुर्यष्टकात्मिका || ७ ||

cetyādibuddhyā tat kiñcinn na manastāṃ ca gacchati na ca jīvatvam āyāti na ca puryaṣṭakātmikā || 7 ||

न विद्यादिविलासोऽस्ति सोस्ति नास्तीव यः सदा परमात्मेति कथितो मनःषष्ठेन्द्रियातिगः || ८ ||

na vidyādivilāso'sti so'sti nāstīva yaḥ sadā paramātmeti kathito manaḥṣaṣṭhendriyātigaḥ || 8 ||

तस्मात्संपद्यते जीवश्चिन्मूर्तिर्मननात्मकः भ्रमः केवलमित्याद्य उपदेशाय गीयते || ९ ||

tasmātsaṃpadyate jīvaś cinmūrtirmananātmakaḥ bhramaḥ kevalamityādya upadeśāya gīyate || 9 ||

यतः कुतश्चित्संपन्ने त्वविद्यामय आमये उपदेश्योपदेशेन प्रविलीने विचारणात् || १० ||

yataḥ kutaścit saṃpanne tvavidyāmaya āmaye upadeśyopadeśena pravilīne vicāraṇāt || 10 ||

प्रशान्तसकलाकारं ज्ञानं तत्रावशिष्यते । यत्राकाशमपि स्थूलमणाविव महाचलः || ११ ||

praśāntasakalākāraṃ jñānaṃ tatrāvaśiṣyate | yatrākāśamapi sthūlam aṇāviva mahācalaḥ || 11 ||

यत्रोद्यदाचारमपि सदप्यसदिव स्थितम् । जगज्जान्विषयांस्त्यक्त्वा काये त्वं तिष्ठ निर्मले || १२ ||

yatrodyadācāramapi sadapyasadiva sthitam | jagajjānviṣayāṃstyaktvā kāye tvaṃ tiṣṭha nirmale || 12 ||

असन्मयमविद्याया रूपमेव तदेव हि । यद्वीक्षिता सती नूनं नश्यत्येव न दृश्यते || १३ ||

asanmayamavidyāyā rūpameva tadeva hi | yadvīkṣitā satī nūnaṃ naśyatyeva na dṛśyate || 13 ||

आलोकितं नाम कथमवस्तु किल लभ्यते । प्रयत्नेनापि संप्राप्तं मृगतृष्णाम्बुकैरिव || १४ ||

ālokitaṃ nāma kathamavastu kila labhyate | prayatnenāpi saṃprāptaṃ mṛgatṛṣṇāmbukairiva || 14 ||

असदेव सदेवासदज्ञानादस्य सत्यता । ज्ञानाद्यथास्थितं वस्तु दृश्यते नश्यति भ्रमः || १५ ||

asadeva sadevāsadajñānādasyasatyatā | jñānādyathāsthitaṃ vastu dṛśyate naśyati bhramaḥ || 15 ||

अविद्याया विचारोऽयं जीवपुर्यष्टकादिका | अप्यत्यन्तमसत्यायाः कल्पना कल्पितात्मनः || १६ ||

avidyāyā vicāro'yaṃ jīvapuryaṣṭakādikā | apyatyantamasatyāyāḥ kalpanā kalpitātmanaḥ || 16 ||

तस्यास्त उपदेशाय सेयं जीवादिकल्पना | कृता शास्त्रैः प्रबोधाय तां त्वमेकमनाः श्रृणु || १७ ||

tasyāst upadeśāya seyaṃ jīvādikalpanā | kṛtā śāstraiḥ prabodhāya tāṃ tvamekamanaḥ śrṛṇu || 17 ||

जीवत्वमिव संप्राप्ता पुर्यष्टकपदस्थिता | कला कलङ्ककलिता चितिराबोधनोन्मुखी || १८ ||

jīvatvamiva saṃprāptā puryaṣṭakapadasthitā | kalā kalaṅkakalitā citirābodhanonmukhī || 18 ||

यद्यथा भावयत्याशु तत्तथानुभवत्यलम् | सत्यो भवत्वसत्यो वा बालेन निशि यक्षकः || १९ ||

yadyathā bhāvayatyāśu tattathānubhavaty alam | satyo bhavatv asatyo vā bālena niśi yakṣakaḥ || 19 ||

पञ्चतन्मात्रकलनां संभावयति सत्तया | तत्रात्मनि तथा रन्ध्रान्प्रपश्यति तथोदितान् || २० ||

pañcatanmātrakalanāṃ saṃbhāvayati sattayā | tatrātmani tathā randhrānprapaśyati tathoditān || 20 ||

एभ्य एव समुत्पन्नं बहिःस्थं भूतपञ्चकम् | पश्यत्यनन्यदन्याभं शाखाशतमिवाङकुरः || २१ ||

ebhyo eva samutpannaṃ bahiḥsthaṃ bhūtapañcakam | paśyaty ananyad anyābhaṃ śākhāśatam ivāṅkuraḥ || 21 ||

इदमन्तरिदं बाह्यमिति निश्चयवांस्ततः | जीवो भावं यथादत्ते तत्तथा द्रढयत्यथ || २२ ||

idam antar idaṃ bāhyam iti niścayavāṃs tataḥ | jīvo bhāvaṃ yathā datte tat tathā draḍhayaty atha || 22 ||

रश्मिजालमिवेन्दोर्यदात्मनः प्रतिभासनम् | बाह्यस्पर्शतया तेन तदेवाशूररीकृतम् || २३ ||

raśmijālam ivendor yadātmanaḥ pratibhāsanam | bāhyasparśatayā tena tadevāśūrarīkṛtam || 23 ||

मरिचस्येव यत्तैक्ष्ण्यं शून्यत्वमिव खस्य यत् ॥ आत्मनो वेदनं यच्च तदेवान्यदिव स्थितम् || २४ ||

maricasya iva yat taikṣṇyaṃ śūnyatvam iva khasya yat | ātmano vedanaṃ yac ca tadevānyad iva sthitam || 24 ||

अत्रैव निश्चयं बद्ध्वा नियमः सुदृढीकृतः | अनेनेत्थमनेनेत्थं भाव्यमित्यवखण्डितम् || २५ ||

atraiva niścayaṃ badhvā niyamaḥ sudṛḍhīkṛtaḥ | anenettham anenettham bhāvyam ity avakhaṇḍitam || 25 ||

स्वभावेतरनामासौ स्वसंकल्पमयात्मकः | कश्चित्कदाचिद्भवति स्वभावेनैव नान्यथा || २६ ||

svabhāvetaranāmāsau svasaṃkalpamayātmakaḥ | kaścitkadācidbhavati svabhāvenaiva nānyathā || 26 ||

आत्मनैवेदमखिलं संपन्नं द्वैतमद्वयम् | खण्डो मधुरसेनेव मृदेव च महाघटः || २७ ||

ātmanaive damakhilaṃ saṃpannaṃ dvaitamadvayam | khaṇḍo madhuraseneva mṛdeva ca mahāghaṭaḥ || 27 ||

संनिवेशविकारादिदेशकालादिसंभवात् | संभवत्यत्र नत्वीशे देशकालाद्यसंभवात् || २८ ||

saṃniveśavikārādideśakālādisaṃbhavāt | saṃbhavatyatra natvīśe deśakālādyasaṃbhavāt || 28 ||

इतः पुष्पमितः पत्रमहमित्युदितो यथा | खण्डे स्वात्मनि नः सत्तारसोऽद्वित्वे द्वितां वहन् || २९ ||

itaḥ puṣpamitaḥ patramahamityudito yathā | khaṇḍe svātmani naḥ sattāraso'dvitve dvitāṃ vahan || 29 ||

इतः पट इतः कुड्यमहमित्यादितस्तथा | सर्वात्मनात्मनि ब्रह्म विद्धि त्वं द्वित्वमाहरत् || ३० ||

itaḥ paṭa itaḥ kuḍyamahamityāditastathā | sarvātmanātmani brahma viddhi tvaṃ dvitvamāharat || 30 ||

अद्याङ्कुरोऽहमद्यार्करुगहं त्वद्य वारिदः| यथेति तिष्ठत्यम्भोदस्तथात्मा सदसद्वपुः|| ३१||

adyāṅkuro'hamadyārkarugahaṃ tvadya vāridaḥ| yatheti tiṣṭhatyambhodastathātmā sadasadvapuḥ|| 31||

इति भाव्यमनेनेदमित्थं सर्वेश्वरे ततम्| क्रमं खण्डयितुं लोके कस्य नामास्ति शक्तता|| ३२||

iti bhāvyamanenedamitthaṃ sarveśvare tatam| kramaṃ khaṇḍayituṃ loke kasya nāmāsti śaktatā|| 32||

आदर्शस्वच्छ आकाशे नैव स्वः प्रतिबिम्बति| व्यतिरेकासंभवतः कचत्येव हि केवलम्|| ३३||

ādarśasvaccha ākāśe naiva svaḥ pratibimbati| vyatirekāsaṃbhavataḥ kacatyeva hi kevalam|| 33||

ब्रह्मणि त्वात्मनात्मैव स्थितः कचति बिम्बति| द्वैतीभवत्यदेहोऽपि चिन्मयत्वात्स्वभावतः|| ३४||

brahmaṇi tvātmanātmaiva sthitaḥ kacati bimbati| dvaitībhavatyadeho'pi cinmayatvātsvabhāvataḥ|| 34||

यद्यथैवात्मकचनं वेत्ति तं भवतात्मना| असत्यमपि तन्नेह व्यभिचारी कदाचन|| ३५||

yadyathaivātmakacanaṃ vetti taṃ bhavatātmanā| asatyamapi tannenaha vyabhicārī kadācana|| 35||

हेमत्वकटकत्वे द्वे सत्यासत्यस्वरूपिणी | हेम्नि भाण्डगते यद्वच्चित्त्वाचित्त्वे तथात्मनि || ३६ ||

hemtvakaṭakatve dve satyāsatya svarūpiṇī | hemtni bhāṇḍagate yadvac cittvā cittve tathātmani || 36 ||

सर्वगत्वाच्चितेश्चित्त्वं नित्यं मनसि विद्यते | हेमत्वं कटकस्येव जडभावः स्थितोऽन्यदा || ३७ ||

sarvagatvāc citta eś cittvaṃ nityaṃ manasi vidyate | hemtvaṃ kaṭakasyeva jaḍabhāvaḥ sthito'nyadā || 37 ||

चित्त्वजाड्यात्मकं चित्तं दृष्टं भावयति स्वयम् | यथा यदैव यद्भावं तथा भवति तत्तदा || ३८ ||

cittvajaḍyātmakaṃ cittaṃ dṛṣṭaṃ bhāvayati svayam | yathā yadaiva yadbhāvaṃ tathā bhavati tattadā || 38 ||

काले काले चिता जीवस्त्वन्योन्यो भवति स्वयम् | भाविताकारवानन्तर्वासनाकलिकोदयात् || ३९ ||

kāle kāle cittā jīvas tvanyonyo bhavati svayam | bhāvitākāravānantarvāsanākalikodayāt || 39 ||

स्वप्ने दृष्टो यथा ग्रामो याति सत्तान्यतेक्षणात् | देहाद्देहं तथा याति देहोऽयं प्रतिभात्मकः || ४० ||

svapne dṛṣṭo yathā grāmo yāti sattānyatekṣaṇāt | dehādddehaṃ tathā yāti deho'yaṃ pratibhātmakaḥ || 40 ||

प्रतिभासो यथा स्वप्ने नरः कुड्यं पटो भवेत् | भवत्यसत्यमेवेदं देहान्तरमिदं स्वतः || ४१ ||

pratibhāso yathā svapne naraḥ kuḍyaṃ paṭo bhavet | bhavatyasatyamevedaṃ dehāntaramidaṃ svataḥ || 41 ||

असत्यमेव म्रियते त्वसत्यं जायते पुनः | जीवः स्वप्रतिभासेन स्वप्नवत्स्वान्यरूपवत् || ४२ ||

asatyameva mriyate tvasatyaṃ jāyate punaḥ | jīvaḥ svapratibhāsena svapnavatsvānyarūpavat || 42 ||

कालेनैतादृशं रूपमिदं नान्यत्वमेति वै | प्रकृतं निश्चयारूढं भ्रमन्त्येते भवः स्वतः || ४३ ||

kālenaitādṛśaṃ rūpamidaṃ nānyatvameti vai | prakṛtaṃ niścayārūḍhaṃ bhramantyete bhavaḥ svataḥ || 43 ||

वस्तु दृष्टमदृष्टं च स्वप्ने समनुभूयते | जीवस्वप्ने जगद्रूपं विद्धि वेद्यविदां वर || ४४ ||

vastu dṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca svapne samanubhūyate | jīvasvapne jagadrūpaṃ viddhi vedyavidāṃ vara || 44 ||

अजाग्रत्दृष्टिदृष्टो यः स्वाभिधानादिनेरितः | न स्वप्नो विद्यते तस्मादच्छात्मा चितिमात्रकम् || ४५ ||

ajāgratdṛṣṭidṛṣṭo yaḥ svābhidhānādineritaḥ | na svapno vidyate tasmādacchātmā citimātrakam || 45 ||

अद्यापूर्वाभिधं स्वप्ने यथा पश्यति नान्यथा | अग्रदृष्टं तथैवार्थं चेतनं चित्प्रपश्यति || ४६ ||

adyāpūrvābhidhaṃ svapne yathā paśyati nānyathā | agradr̥ṣṭaṃ tathaivārthaṃ cetanaṃ citprapaśyati || 46 ||

प्राक्तनी वासनाद्यापि पौरुषेणावजीयते | ह्यःकुकर्माद्य यत्नेन प्रयाति हि सुकर्मताम् || ४७ ||

prāktanī vāsanādyāpi pauruṣeṇāvajīyate | hyakukarmādya yatnena prayāti hi sukarmatām || 47 ||

मोक्षादृते न शाम्यन्ति जीवतां चक्षुरादयः | उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति केवलं देशकालतः || ४८ ||

mokṣādr̥te na śāmyanti jīvatāṃ cakṣurādayaḥ | unmajjanti nimajjanti kevalaṃ deśakālatḥ || 48 ||

चितः स्वकलनात्तस्य देहोग्र इव तिष्ठति | पञ्चात्माभावितोऽसत्यो महायक्षः शिशोरिव || ४९ ||

citaḥ svakalanāttasya dehogra iva tiṣṭhati | pañcātmābhāvito'satyo mahāyakṣaḥ śiśoriva || 49 ||

मनोबुद्धिरहंकारस्तथा तन्मात्रपञ्चकम् | इति पुर्यष्टकं प्रोक्तं देहोऽसावातिवाहिकः || ५० ||

manobuddhirahaṃkārastathā tanmātrapañcakam | iti puryaṣṭakaṃ proktaṃ deho'sāvātivāhikaḥ || 50 ||

अमूर्त एव चित्तात्मा खत्वमस्यातिपीनता | वाततास्य महागुल्मो देहतास्य सुमेरुता || ५१ ||

amūrta eva cittātmā khatvamasyātipīnatā | vātatāsya mahāgulmo dehatāsya sumerutā || 51 ||

विरजस्त्वक्रमेणैव निरवस्थस्तु मुक्तिभाक् | सुषुप्ततैकावस्थास्य जडाः क्रोडीकृता यया || ५२ ||

virajastvakrameṇaiva niravasthastu muktibhāk | suṣuptataikāvasthāsya jaḍāḥ kroḍīkṛtā yayā || 52 ||

स्वप्ननाम्नी तथावस्था देहप्रत्ययशालिनी | आमोक्षं भ्रमतीहायमिति स्थावरजंगमैः || ५३ ||

svapnanāmnī tathāvasthā dehapratyayaśālinī | āmokṣaṃ bhramatīhāyamiti sthāvarajaṅgamaiḥ || 53 ||

कदाचिद्धि सुषुप्तस्थः कदाचित्स्वप्नवत्स्थितः | आतिवाहिकदेहोऽयं सर्वस्यैवावतिष्ठते || ५४ ||

kadāciddhi suṣuptasthaḥ kadācitsvapnavatsthitaḥ | ātivāhikadeho'yaṃ sarvasyaivāvatiṣṭhate || 54 ||

यदा सुषुप्तभावस्थो भाविदुःस्वप्नवेधितः | तदा कालानलसमस्तिष्ठत्यनुदिताकृतिः || ५५ ||

yadā suṣuptabhāvastho bhāviduḥsvapnavedhitaḥ | tadā kālānalasamastiṣṭhatyanuditākṛtiḥ || 55 ||

स्थावराद्यास्ववस्थासु कल्पवृक्षदशासु च | भवत्येव सुषुप्तस्थो घनमोहशिलाघनः || ५६ ||

sthāvarādyāsvavasthāsu kalpavṛkṣadaśāsu ca | bhavatyeva suṣuptastho ghanamohaśilāghanaḥ || 56 ||

सुषुप्ततास्य जडता स्वप्नोत्थेयं हि संसृतिः | यः प्रबोधोऽस्य सा मुक्तिस्तज्जाग्रद्या तु तुर्यता || ५७ ||

suṣuptatāsya jaḍatā svapnottheyam hi sansṛtiḥ | yaḥ prabodho'sya sā muktistajjāgradyā tu turyatā || 57 ||

जीवप्रबोधान्मुक्तिर्हि प्रबोधात्परमात्मताम् | सोऽभ्येति क्षालितमलं ताम्रं कनकतामिव || ५८ ||

jīvaprabodhānmuktirhi prabodhātparamātmatām | so'bhyeti kṣālitamalaṃ tāmraṃ kanakatāmiva || 58 ||

जीवप्रबोधान्मुक्तिर्या सा चेह द्विविधोच्यते | एका जीवन्मुक्ततेति द्वितीया देहमुक्तता || ५९ ||

jīvaprabodhānmuktiryā sā ceha dvividhocyate | ekā jīvanmuktateti dvitīyā dehamuktatā || 59 ||

जीवन्मुक्तिर्हि तुर्यत्वं तुर्यातीतं पदं ततः | बोधो जीवः प्रबोधोऽयं स च बुद्धिप्रयत्नतः || ६० ||

jīvanmuktirhi turyatvaṃ turyātītaṃ padaṃ tataḥ | bodho jīvaḥ prabodho'yaṃ sa ca buddhiprayatnataḥ || 60 ||

ज्ञातप्रमाणो जीवोन्तर्यो जानातीह तन्मयः| पश्यतीमं भयं चैव सुदीर्घस्वप्नविभ्रमम् || ६१ ||

jñātapramāṇo jīvontaryo jānātīha tanmayaḥ| paśyatīmaṃ bhayaṃ caiva sudīrghasvapnavibhramam || 61 ||

मिथ्योदितः स्वहृदये स्वस्थ एव शिलीकृते| जीवानामन्तरे त्वन्यन्न किंचिच्चित्कलां विना || ६२ ||

mithyoditaḥ svahṛdaye svastha eva śilīkṛte| jīvānāmantare tvanyann kiñciccitkalāṃ vinā || 62 ||

तामेवान्यतया पश्यन्मुधैव परिशोचति| जीवाणोरन्तरे त्वन्यन्न किंचित्परमादृते || ६३ ||

tāmevānyatayā paśyanmudhaiva pariśocati| jīvāṇorantare tvanyann kiñcitparamādṛte || 63 ||

यत्र तत्र जगद्दृष्टमहो मायाविजृम्भितम्| स्थाल्यन्तः कथदम्बूनां यथा नाना भ्रमोदयः || ६४ ||

yatra tatra jagaddṛṣṭamaho māyāvijṛmbhitam| sthālyantaḥ kathadambūnāṃ yathā nānā bhramodayaḥ || 64 ||

जीवाणूनां तथैवान्तर्मिथ्यासंसरणोदयः| बन्धोस्य वासनाबन्धो मोक्षः स्याद्वासनालयः || ६५ ||

jīvāṇūnāṃ tathaivāntarmithyāsaṃsaraṇodayaḥ| bandho'sya vāsanābandho mokṣaḥ syādvāsanālayaḥ || 65 ||

वासनान्तोऽस्य सौषुप्ती स्वप्ने विस्फुरति स्थितिः | घनवासनमोहोऽयं जीवः स्थावरतादिभाक् || ६६ ||

vāsanānto'sya sauṣuptī svapne visphurati sthitiḥ | ghanavāsanamoho'yaṃ jīvaḥ sthāvaratādibhāk || 66 ||

मध्यस्थवासनस्तिर्यक्पुरुषस्तनुवासनः | यदान्तर्जीवितेनान्तो बहिर्जाता घटादयः || ६७ ||

madhyasthavāsanastiryakpuruṣastanuvāsanaḥ | yadāntarjīvitena'nto bahirjātā ghaṭādayaḥ || 67 ||

जीवैक्यादुभयोः सत्ता ग्राह्यग्राहकयोस्तदा | आत्मानात्मसमालीढो बहिरन्तर्यदा चिता || ६८ ||

jīvaikyādubhayoḥ sattā grāhyagrāhakayostadā | ātmānātmasamālīḍho bahirantaryadā citā || 68 ||

तदा ग्राह्यग्रहणधीर्मृगतृष्णेव सोदया | नेह संत्यज्यते किंचिन्नेह किंचिन्न गृह्यते || ६९ ||

tadā grāhyagrahaṇadhīrmṛgatṛṣṇeva sodayā | neha saṃtyajyate kiṃcinneha kiṃcinnna gṛhyate || 69 ||

बाह्यान्तरकलाकारश्चिदात्मैकः प्रकाशते | त्रिजगच्चिच्चमत्कारस्त्वलं भेदविकल्पनैः || ७० ||

bāhyāntarakalākāraścidātmaikaḥ prakāśate | trijagacciccamatkārastvalaṃ bhedavikalpanaiḥ || 70 ||

अब्धिर्यथा जलमपास्तसमस्तभेदः खादच्छमेव सकलं द्रवमेकशुद्धम् | सर्वं तथेदमपहस्तितभेदजातमाद्यं परं पदमनामयमेव बुद्धम् || ७१ ||

abdhiryathā jalamapāstasamastabhedaḥ khādacchameva sakalaṃ dravamekaśuddham | sarvaṃ tathedamapahastitabhedajātamādyaṃ paraṃ padamanāmayameva buddham || 71 ||