Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं भुशुण्डवृत्तान्तः कथितस्ते मयानघ । अनया प्रज्ञया तीर्णो भुशुण्डो मोहसंकटात् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ bhuśuṇḍavṛttāntaḥ kathitas te mayānagha | anayā prajñayā tīrṇo bhuśuṇḍo mohasaṃkaṭāt || 1 ||

एतां दृष्टिमवष्टभ्य स्वप्राणाभ्यासपूर्विकाम् । भुशुण्डवन्महाबाहो भव तीर्णमहार्णवः || २ ||

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya svaprāṇābhyāsapūrvikām | bhuśuṇḍavatmahābāho bhava tīrṇamahārṇavaḥ || 2 ||

यथा ज्ञानेन योगेन संतताभ्यासजन्मना । भुशुण्डः प्राप्तवान्प्राप्यं तथासादय तत्पदम् || ३ ||

yathā jñānena yogena saṃtatābhyāsajanmanā | bhuśuṇḍaḥ prāptavānprāpyaṃ tathāsādaya tatpadam || 3 ||

असक्तबुद्धयः सर्वे भुशुण्डवदवस्थितिम् । प्राप्नुवन्ति परे तत्त्वे प्राणापानावलोकिनः || ४ ||

asaktabuddhayaḥ sarve bhuśuṇḍavadavasthitim | prāpnuvanti pare tattve prāṇāpānāvalokinaḥ || 4 ||

एता विचित्रा भवता श्रुता विज्ञानदृष्टयः । इदानीं धियमालम्ब्य यथेच्छसि तथा कुरु || ५ ||

etā vicitrā bhavatā śrutā vijñānadṛṣṭayaḥ | idānīṃ dhiyamālambya yathecchasi tathā kuru || 5 ||

श्रीराम उवाच | भगवन्भवता भूमिभास्वता ज्ञानरश्मिभिः | हार्दमुद्दामदौरात्म्यं प्रमृष्टमखिलं तमः || ६ ||

śrīrāma uvāca | bhagavan bhavatā bhūmibhāsvatā jñānaraśmibhiḥ | hārdamuddāmadaurātmyaṃ pramṛṣṭamakhilaṃ tamaḥ || 6 ||

प्रबुद्धाः स्मः प्रहृष्टाः स्मः प्रविष्टाः स्मः स्वमास्पदम् | स्थिताः स्मो ज्ञातविज्ञेया भवन्तो ह्यपरा इव || ७ ||

prabuddhāḥ smaḥ prahṛṣṭāḥ smaḥ praviṣṭāḥ smaḥ svamāspadam | sthitāḥ smo jñātavijñeyā bhavanto hyaparā iva || 7 ||

अहो भुशुण्डचरितं परं विस्मयकारकम् | भगवन्भवता प्रोक्तमुत्तमार्थावबोधनम् || ८ ||

aho bhuśuṇḍacaritaṃ paraṃ vismayakārakam | bhagavan bhavatā proktam uttamārthāvabodhanam || 8 ||

भुशुण्डचरिते ब्रह्मन्नेतस्मिन्कथिते त्वया | यच्छरीरगृहं प्रोक्तं मांसचर्मास्थिनिर्मितम् || ९ ||

bhuśuṇḍacarite brahmannetasmin kathite tvayā | yaccharīragṛhaṃ proktaṃ māṃsacarmāsthinirmitam || 9 ||

तत्केन नाम रचितं कुतो वा तत्समुत्थितम् | कथं वा स्थितिमायातं को वा तत्रावतिष्ठते || १० ||

tatkena nāma racitaṃ kuto vā tatsamutthitam | kathaṃ vā sthitimāyātaṃ ko vā tatrāvatiṣṭhate || 10 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच परमार्थावबोधाय दोषापाकरणाय च श्रृणु राघव तत्त्वेन वक्ष्यमाणमिदं मया || ११ ||

śrīvasiṣṭha uvāca paramārthāvabodhāya doṣāpākaraṇāya ca śṛṇu rāghava tattvena vakṣyamāṇamidaṃ mayā || 11 ||

अस्थिस्थूणं नवद्वारं रक्तमांसावलेपनम् शरीरसदनं राम न केनचिदिदं कृतम् || १२ ||

asthisthūṇaṃ navadvāraṃ raktamāṃsāvalepanam śarīrasadanaṃ rāma na kenacididaṃ kṛtam || 12 ||

आभासमात्रमेवेदमित्थमेवावभासते द्विचन्द्रविभ्रमाकारं सदसच्च व्यवस्थितम् || १३ ||

ābhāsamātramevedamitthamevāvabhāsate dvicandravibhramākāraṃ sadasaccavyavasthitam || 13 ||

द्विचन्द्रदर्शनविधौ चन्द्रद्वित्वं सदैव हि वस्तुतश्चैक एवेन्दुः स्थितो देहस्तथैव हि || १४ ||

dvicandradarśanavidhau candradvitvaṃ sadaiva hi vastutaścaika evenduḥ sthito dehastathaiva hi || 14 ||

देहप्रत्ययकाले हि देहोऽयं समवस्थितः असन्नेव च सत्तस्मात्प्रोक्तः सदसदात्मकः || १५ ||

dehapratyayakāle hi deho'yaṃ samavasthitaḥ asanneva ca sattasmātproktaḥ sadāsadātmakaḥ || 15 ||

स्वप्ने स्वप्नावबोधः संस्त्वन्यदा स मुधैव हि | बुद्बुदो बुद्बुदविधौ सत्यो मिथ्यैव चान्यदा || १६ ||

svapne svapnāvabodhaḥ saṃstvananyadā sa mudhaiva hi | budbudo budbudavidhau satyo mithyaiva cānyadā || 16 ||

देहो देहविधौ सत्यो ह्यसत्य इतरद्विधौ | प्रतिभासविधौ तावज्जलं सदसदन्यदा || १७ ||

deho dehavidhau satyo hyasatya itaradvidhau | pratibhāsavidhau tāvajjalaṃ sadadasadanyadā || 17 ||

प्रतिभासविधौ देहः सन्नसंश्चान्यदा स्मृतः | आभासमात्रमेवेदमित्थं संप्रति भासते || १८ ||

pratibhāsavidhau dehaḥ sannasaṃścānyadā smṛtaḥ | ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati bhāsate || 18 ||

अयं नामाहमित्यन्तर्गृहीतमननं स्थितम् | मांसास्थिमयनिर्माणदेहोऽहमिति विभ्रमम् || १९ ||

ayaṃ nāmāhamityantargṛhītamananaṃ sthitam | māṃsāsthimayanirmāṇadeho'hamiti vibhramam || 19 ||

त्यज संकल्पनिर्माणदेहाः सन्ति सहस्रशः | सुखतल्पगतो येन स्वप्नदेहेन दिक्तटान् || २० ||

tyaja saṃkalpanirmāṇadehāḥ santi sahasraśaḥ | sukhatalpagato yena svapnadehena diktataṭān || 20 ||

परिभ्रमसि हे राम स देहस्ते क्व संस्थितः | जागरायां मनोराज्ये येन स्वर्गपुरान्तरम् || २१ ||

paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ | jāgarāyāṃ manorājye yena svargapurāntaram || 21 ||

परिभ्रमसि मेरुं वा स देहस्ते क्व संस्थितः | स्वप्नेष्वपि च यः स्वप्नस्तत्र येन महीतटान् || २२ ||

paribhramasi meruṃ vā sa dehaste kva saṃsthitaḥ | svapneṣvapi ca yaḥ svapnastatra yena mahītaṭān || 22 ||

परिभ्रमसि हे राम स देहस्ते क्व संस्थितः | मनोराज्यं मनोराज्ये महद्विभवभूमिषु || २३ ||

paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ | manorājyaṃ manorājye mahadvibhavabhūmiṣu || 23 ||

परिभ्रमसि येनेह स देहस्ते क्व संस्थितः | गतैर्देहैर्मनोराज्ये या विचित्रा जगत्क्रियाः || २४ ||

paribhramasi yeneha sa dehaste kva saṃsthitaḥ | gatairdhehairmanorājye yā vicitrā jagatkriyāḥ || 24 ||

प्रकरोषि महाबाहो ते देहास्ते क्व संस्थिताः | विलासिन्यानुरागिण्या येन संकल्पकान्तया || २५ ||

prakaroṣi mahābāho te dehāste kva saṃsthitāḥ | vilāsinyānurāgiṇyā yena saṃkalpakāntayā || 25 ||

निर्वृतिं यासि देहेन स देहस्ते क्व संस्थितः | एते राम यथा देहा मनसः सदसन्मयाः || २६ ||

nirvṛtiṃ yāsi dehena sa dehastē kvā saṃsthitaḥ | ētē rāma yathā dēhā manasaḥ sadasantamayāḥ || 26 ||

तथैव तादृशाचारो देहोऽयं मनसः स्मृतः | इदं धनमयं देहो देशोऽयमिति विभ्रमः || २७ ||

tathaiva tādṛśācāro dēho'yaṃ manasaḥ smṛtaḥ | idaṃ dhanamayaṃ dēho dēśo'yamiti vibhramaḥ || 27 ||

तत्सर्वं चित्तवीर्यस्य संकल्पस्य विजृम्भितम् | दीर्घस्वप्नमिमं विद्धि दीर्घं वा चित्तविभ्रमम् || २८ ||

tatsarvaṃ cittavīryasya saṃkalpasya vijṛmbhitam | dīrghasvapnamimaṃ viddhi dīrghaṃ vā cittavibhramam || 28 ||

दीर्घं वापि मनोराज्यं संसारं रघुनन्दन | प्रबोधमेष्यसि यदा परमात्मेच्छया स्वया || २९ ||

dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ raghunandana | prabodhameṣyasi yadā paramātmecchayā svayā || 29 ||

द्रक्ष्यसि त्वं तदा सम्यगिदमर्कोदये यथा | स्वप्नसंकल्पजालेन यथान्यैव जगत्स्थितिः || ३० ||

drakṣyasi tvaṃ tadā samyagidamarkodaye yathā | svapnasankalpajālena yathānyaiva jagatsthitiḥ || 30 ||

तथैवेयं हि संकल्पकलना काचिदेव हि | यथा पूर्वं मयोत्पत्तिः प्रोक्ता कमलजन्मनः || ३१ ||

tathaiveyaṃ hi saṃkalpakalanā kācideva hi | yathā pūrvaṃ mayotpattiḥ proktā kamalajanmanaḥ || 31 ||

मनसः स्वयमेवान्तःसंकल्पकलनोद्भवा | विचित्ररचनोपेतं मनस्तत्रात्तविभ्रमम् || ३२ ||

manasaḥ svayamevāntaḥsaṃkalpakalanodbhavā | vicitraracanopetaṃ manastatrāttavibhramam || 32 ||

संकल्पकलनामात्रं तथेदमवभासनम् | यथा कल्पित आभासो मनसोऽब्जजतां गतः || ३३ ||

saṃkalpakalanāmātraṃ tathedamavabhāsanam | yathā kalpita ābhāso manaso'bjajatāṃ gataḥ || 33 ||

देहाद्विचिन्तितो देहः स्थितोऽन्यस्तद्वदेव हि | प्राक्प्रवाहचिराभ्यस्तो वासनातिशयेन यः || ३४ ||

dehādvicintito dehaḥ sthito'nyastadvadeva hi | prākpravāhacirābhyasto vāsanātiśayena yaḥ || 34 ||

तथैव दृश्यते देहस्तथाऽऽकृत्युदयेन सः | पौरुषेण प्रयत्नेन संकल्पो ह्ययमेव चित् || ३५ ||

tathaiva dṛśyate dehastathā'kṛtyudayena saḥ | pauruṣeṇa prayatnena saṃkalpo hyayameva cit || 35 ||

अन्यथा भाव्यते राम भूयते तदिहान्यथा | अयं सोऽयं ममायं च संसार इति भाविते || ३६ ||

anyathā bhāvyate rāma bhūyate tadihānyathā | ayaṃ so'yaṃ mamāyaṃ ca saṃsāra iti bhāvite || 36 ||

सत्यो यो भाव्यते राम भावनादार्ढ्यसंभवः | भावितं तीव्रवेगेन यदेवाशु तदेव हि || ३७ ||

satyo yo bhāvyate rāma bhāvanādārḍhyasaṃbhavaḥ | bhāvitaṃ tīvravegena yadevāśu tadeva hi || 37 ||

सर्वत्र दृश्यते राम कान्तेवात्यन्तवल्लभा | अहर्व्यावृत्तिरभ्यस्ता यथा स्वप्नेषु दृश्यते || ३८ ||

sarvatra dṛśyate rāma kāntevātyantavallabhā | aharvyāvṛttirabhyastā yathā svapneṣu dṛśyate || 38 ||

तथायं भावनाभ्यस्तः संसारोऽप्यवलोक्यते | यथा स्वप्नावनौ क्षिप्रमहर्यदवभासते || ३९ ||

tathāyaṃ bhāvanābhyastaḥ saṃsāro'pyavalokyate | yathā svapnāvanau kṣipramaharyadavabhāsate || 39 ||

तथेदमल्पकालस्थमपि संलक्ष्यते स्थिरम् | व्योमन्येव यथा तापतप्ते संदृश्यते सरित् || ४० ||

tathedamalpakālasthamapi saṃlakṣyate sthiram | vyomanyeva yathā tāpatapte saṃdṛśyate sarit || 40 ||

धराप्यविद्यमानापि संकल्पाद्दृश्यते तथा | दृश्यते दृष्टिवैरूप्याद्यथा व्योमनि पिच्छिका || ४१ ||

dharāpyavidyamānāpi saṃkalpāddṛśyate tathā | dṛśyate dṛṣṭivairūpyādyathā vyomani picchikā || 41 ||

तथैवेयं जगल्लक्ष्मीर्दुर्ज्ञानादवभासते | दृश्यते समया दृष्ट्या न यथा व्योम्नि पिच्छिका || ४२ ||

tathaiveyaṃ jagallakṣmīrdurjñānādavabhāsate | dṛśyate samayā dṛṣṭyā na yathā vyomni picchikā || 42 ||

सम्यग्दृष्ट्या जगल्लक्ष्मीस्तथेयं नावभासते | भीरुरभ्येति न यथा स्वसंकल्पेषु संभ्रमम् || ४३ ||

samyagdṛṣṭyā jagallakṣmīstathaeyaṃ nāvabhāsate | bhīrurabhyeti na yathā svasaṃkalpeṣu saṃbhramam || 43 ||

स्वसंकल्पे हि संसारे न तथैति भयं सुधीः | स्व एव हि स्वभावोऽयमित्थं संप्रति भासते || ४४ ||

svasaṃkalpe hi saṃsāre na tathaeti bhayaṃ sudhīḥ | sva eva hi svabhāvo'yamitthaṃ saṃprati bhāsate || 44 ||

संसारसरणिस्थित्यां कस्मात्कोऽत्र विभेति किम् | स एव किंचित्संशोध्यः शुद्ध्या विमलतां गते || ४५ ||

saṃsārasaraṇisthityāṃ kasmātko'tra vibheti kiṃ | sa eva kiṃcitsaṃśodhyaḥ śuddhyā vimalatāṃ gate || 45 ||

तस्मिन्न दृश्यते राम मोहोऽयं जगतः स्थितः | सम्यगालोकमात्रेण स्वभावः शुद्धिमृच्छति || ४६ ||

tasminn dṛśyate rāma moho'yaṃ jagataḥ sthitaḥ | samyagālokamātreṇa svabhāvaḥ śuddhimṛcchati || 46 ||

न गृह्णाति मलं भूयस्ताम्रतामिव काञ्चनम् | आभासमात्रमेवेदं न सन्नासज्जगत्त्रयम् || ४७ ||

na gṛhṇāti malaṃ bhūyastāmratāmiva kāñcanam | ābhāsamātramevedaṃ na sannāsajjagattrayam || 47 ||

इत्यन्यकलनात्यागः सम्यगालोकनं विदुः | मरणं जीवितं स्वर्गो ज्ञानमज्ञानमेव च || ४८ ||

ityanyakalanātyāgaḥ samyagālokanaṃ viduḥ | maraṇaṃ jīvitaṃ svargo jñānamajñānameva ca || 48 ||

चिदाभासादृते नास्तीत्येकता सम्यगीक्षणम् | त्वमहंतादिसंसार इति मे न दिशो दश || ४९ ||

cidābhāsādṛte nāstītyekatā samyagīkṣaṇam | tvamahantādisaṃsāra iti me na diśo daśa || 49 ||

सर्वं स्वाभासमेवेति सम्यगालोकनं विदुः | सदसन्मयसंसारे यथा भूतार्थदर्शनात् || ५० ||

sarvaṃ svābhāsam eveti samyagālokanaṃ viduḥ | sadāsanmayasaṃsāre yathā bhūtārthadarśanāt || 50 ||

नास्तमेति न चोदेति सम्यगालोकनान्मनः| निर्णीय सर्वभावानामसत्त्वं सत्त्वमेव च || ५१ ||

nāstameti na codeti samyagālokanānmanaḥ| nirṇīya sarvabhāvānāmasattvaṃ sattvameva ca || 51 ||

निष्कामं शान्तिमभ्येति सम्यगालोकनान्मनः| न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न शोचति || ५२ ||

niṣkāmaṃ śāntimabhyeti samyagālokanānmanaḥ| na nindati na ca stauti na hṛṣyati na śocati || 52 ||

शीतलां सत्यतामेति सम्यगालोकनान्मनः| अवश्यमेव मर्तव्यं सर्वैरेव हि बन्धुभिः || ५३ ||

śītalāṃ satyatāmeti samyagālokanānmanaḥ| avaśyameva martavyaṃ sarvaireva hi bandhubhiḥ || 53 ||

इति बन्धुवियोगेषु किं वृथा परितप्यसे| अवश्यमेव च मया मर्तव्यमिति निश्चयः || ५४ ||

iti bandhuvivyogeṣu kiṃ vṛthā paritapyase| avaśyameva ca mayā martavyamiti niścayaḥ || 54 ||

इत्यात्ममरणप्राप्तौ किं मुधा परितप्यसे| अवश्यमेव जातेन किंचित्सुविभवादिकम् || ५५ ||

ityātmamarṇaprāptau kiṃ mudhā paritapyase| avaśyameva jātena kiṃcitsuvibhavādikam || 55 ||

प्राप्तव्यं पुरुषेणेति हर्षस्यावसरो हि कःसर्वस्यैव हि संसारे नरस्य व्यवहारिणः || ५६ ||

prāptavyaṃ puruṣeṇeti harṣasyāvasaro hi kaḥsarvasyaiva hi saṃsāre narasya vyavahāriṇaḥ || 56 ||

अर्थायाता भवत्यापच्छोकस्यावसरो हि कःबृंहत्युदेति स्फुरति बुद्बुदौघ इवार्णवे || ५७ ||

arthāyātā bhavatyāpacchokasyāvasaro hi kaḥbṛṃhatyudeti sphurati budbudaugha ivārṇave || 57 ||

इदं हि जगतां जालं किमत्र परिदेवनासत्सदेव सदैवैतदसदेवासदेव हि || ५८ ||

idaṃ hi jagatāṃ jālaṃ kimatra paridevanāsatsadeva sadaivaitadasadevāsadeva hi || 58 ||

क्रियावैचित्र्यमात्रे तु किमन्यत्परिदेव्यतेनाहमस्मि न चाभूवं भविष्यामि न सोऽधुना || ५९ ||

kriyāvaicitryamātre tu kimanyatparidevyatenāhamasmi na cābhūvaṃ bhaviṣyāmi na so'dhunā || 59 ||

देहोऽयं चित्रदोषोत्थः किमन्यत्परिदेव्यतेदेहाच्चेदन्य एवाहं चिदाभासस्तदङ्ग हे || ६० ||

deho'yaṃ citradoṣotthaḥ kimanyatparidevyatedehāccedanya evāhaṃ cidābhāsastadaṅga he || 60 ||

कौ तौ मे सदसद्भावौ यन्निष्ठं परितप्यते | इति निश्चयवत्स्वान्तं सम्यग्ज्ञानात्मनो मुनेः || ६१ ||

kau tau me sadasadbhāvau yanniṣṭhaṃ paritapyate | iti niścayavatsvāntaṃ samyagjñānātmano muneḥ || 61 ||

नास्तमेति न चोदेति न शान्तं परितप्यते | परतामेव नाशान्तामनुत्तमपदे स्थितः || ६२ ||

nāstameti na codeti na śāntaṃ paritapyate | paratāmeva nāśāntāmanuttamapade sthitaḥ || 62 ||

आदत्ते तित्तिरी मृद्वीं तृणकोटिमिवामलाम् | एतदर्थमसत्येऽस्मिन्नास्था कार्या मनागपि || ६३ ||

ādatte tittirī mṛdvīṃ tṛṇakoṭimivāmalām | etadarthamasatye'sminnāsthā kāryā manāgapi || 63 ||

सुरज्ज्वेव बलीवर्दो बध्यते जन्तुरास्थया | अतस्त्वया दृढमिदमिति निर्णीय बुद्धितः || ६४ ||

surajjveva balīvardo badhyate janturāsthayā | atastvayā dṛḍhamidamiti nirṇīya buddhitḥ || 64 ||

आस्थारहितया बुद्ध्या विहर्तव्यमिहानघ | कर्तव्यमेव कर्तव्यमकर्तव्यमुपेक्ष्यते || ६५ ||

āsthārahitatayā buddhyā vihartavyamihānagha | kartavyameva kartavyamakartavyamupekṣyate || 65 ||

आस्थानास्थे परित्यज्य लीलयैव महाधिया | आभासमात्रमेवेदं यस्य च प्रतिभासते || ६६ ||

āsthānāsthe parityajya līlayaiva mahādhiyā | ābhāsamātramevedaṃ yasya ca pratibhāsate || 66 ||

सोऽन्तः शीतलतामेति दिनान्ते भुवनं यथा | प्रतिभासं परित्यज्य पदार्थपटलव्रजे || ६७ ||

so'ntaḥ śītalatāmeti dinānte bhuvanaṃ yathā | pratibhāsaṃ parityajya padārthapaṭalavraje || 67 ||

आभासमात्रसामान्यमिदमालोकयानघ | आभासमात्रकं राम चित्तामर्शकलङ्कितम् || ६८ ||

ābhāsamātrasāmānyamidamālokayānagha | ābhāsamātrakaṃ rāma cittāmarśakalaṅkitam || 68 ||

ततस्तदपि संत्यज्य निराभासो भवोत्तम | चिदाकाशमयो नित्यं सर्वगः सर्ववर्जितः || ६९ ||

tatastadapi saṃtyajya nirābhāso bhavottama | cidākāśamayo nityaṃ sarvagaḥ sarvavarjitaḥ || 69 ||

आभासस्य परित्यागे भवस्येकान्तनिर्मलः | नाहमस्मि न मे भोगाः सत्या इत्यभिभाविते || ७० ||

ābhāsasya parityāge bhavasyekāntanirmalaḥ | nāhamasmi na me bhogāḥ satyā ityabhibhāvite || 70 ||

नेदमाडम्बरं व्यर्थमनर्थायावभासते | अहमेव हि वा सर्वं चिदित्येवं विभाविते || ७१ ||

nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate | aham-eva hi vā sarvaṃ cid-ity-evaṃ vibhāvite || 71 ||

नेदमाडम्बरं व्यर्थमनर्थायावभासते | दर्शनद्वयमप्येतत्सत्यमत्यन्तसिद्धिदम् || ७२ ||

nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate | darśanadvayam-apy-etat-satyaṃ-atyaṃta-siddhi-dam || 72 ||

यदेकमेतयोवेत्सि रम्यं तद्राम संश्रय | द्वाभ्यामेवाथ वै ताभ्यां दर्शनाभ्यामिहानघ || ७३ ||

yad-ekam-etayo-vetsi ramyaṃ tad-rāma saṃśraya | dvābhyām-eva-atha vai tābhyāṃ darśanābhyām-iha-anagha || 73 ||

विहरन्कुरु कल्याण रागद्वेषपरिक्षयम् | यत्किंचिदुदितं लोके यन्नभस्यथ वा दिवि || ७४ ||

viharan kuru kalyāṇa rāga-dveṣa-parikṣayam | yat-kiṃcid-uditaṃ loke yan-nabhasy-atha vā divi || 74 ||

तत्सर्वं प्राप्यते राम रागद्वेषपरिक्षयात् | रागादिहतया बुद्ध्या यादृग्राम विचेष्टितम् || ७५ ||

tat-sarvaṃ prāpyate rāma rāga-dveṣa-parikṣayāt | rāgād-ih-tayā buddhyā yādṛg-rāma vic-eṣṭitam || 75 ||

तत्तदेव प्रयात्याशु मूढानां विपरीतताम् | द्वेषदोषोर्मिरुद्धासु न गुणाश्चित्तवृत्तिषु || ७६ ||

tattadeva prayātyāśu mūḍhānāṃ viparītatām | dveṣadoṣormiruddhāsu na guṇāścittavṛttiṣu || 76 ||

पदं कुर्वन्ति दग्धासु स्थलीषु हरिणा इव | रागो द्वेषश्च सर्पौ द्वौ न विलीनौ मनोविले || ७७ ||

padaṃ kurvanti dagdhāsu sthalīṣu hariṇā iva | rāgo dveṣaśca sarpaudvau na vilīnau manovile || 77 ||

यस्य कल्पतरोस्तस्मात्किं नामाङ्ग न लभ्यते | ये हि प्राज्ञाः स्वनियता विदग्धाः शास्त्रशालिनः || ७८ ||

yasya kalpatarostasmātkiṃ nāmāṅga na labhyate | ye hi prājñāḥ svaniyatā vidagdhāḥ śāstraśālinaḥ || 78 ||

रागद्वेषमयास्ते वै जम्बुकास्ते धिगस्तु तान् | मद्धनं भुक्तमन्येन धनं त्यक्तं मयाऽन्यतः || ७९ ||

rāgadveṣamayāste vai jambukāste dhigastu tān | maddhanaṃ bhuktamanyena dhanaṃ tyaktaṃ mayā'nyataḥ || 79 ||

इति संव्यवहारेहाः के रागद्वेषयोः क्रमाः | धनानि बन्धवो मित्रं पुनरायान्ति यान्ति च || ८० ||

iti saṃvyavahārehāḥ ke rāgadveṣayoḥ kramāḥ | dhanāni bandhavo mitraṃ punarāyānti yānti ca || 80 ||

किमेतेषु नरः प्राज्ञो रज्यते वा विरज्यते | भावाभावभवाभोगा मायेयं पारमेश्वरी || ८१ ||

kimeṣu naraḥ prājño rajyate vā virajyate | bhāvābhāvabhavābhogā māyeyaṁ pārameśvarī || 81 ||

संसाररचना सर्वा संसक्तं पातयत्यलम् | न धनं न जनो नात्मा सत्यं राघव वस्तुतः || ८२ ||

saṁsāraracanā sarvā saṁsaktaṁ pātayatyalam | na dhanaṁ na jano nātmā satyaṁ rāghava vastutaḥ || 82 ||

मिथ्यैव मिथ्यावसितमितीदं परिलक्ष्यते | आद्यन्तयोः सर्वमसन्मध्येऽप्यस्थिरमाधिमत् || ८३ ||

mithyaiava mithyāvasitamitīdaṁ parilakṣyate | ādyantayoḥ sarvamasantmadhye'pyasthiramādhi mat || 83 ||

क्व बघ्नाति रतिं प्राज्ञो ह्यन्यकल्पितखद्रुमे | एकेन कल्पिता खे स्त्री भुङ्क्ते तां दूरगोऽपरः || ८४ ||

kva bhagnāti ratiṁ prājño hyanyakalpitakhadrume | ekena kalpitā khe strī bhuṅkte tāṁ dūrago'paraḥ || 84 ||

इतीयमङ्ग संसाररचना तेन मा भ्रम | भूताजवं जवीभावमिममाततमाकुलम् || ८५ ||

itīyamaṅga saṁsāraracanā tena mā bhrama | bhūtājavaṁ javībhāvamimamātatamākulam || 85 ||

गन्धर्वपुरनिर्माणविलासेन समं विदुः | स्वप्नसंकल्पपुरवदसदेवेदमुत्थितम् || ८६ ||

gandharvapuranirmāṇavilāsena samaṃ viduḥ | svapnasankalpapuravadasadevedamutthitam || 86 ||

सर्वत्र संस्थमेवेदं सुषुप्तमिव विच्युतम् | परिपश्यसि संसारदीर्घस्वप्नपुरद्रुमम् || ८७ ||

sarvatra saṃsthamavedaṃ suṣuptamiva vicyutam | paripaśyasi saṃsāradīrghasvapnapuradrumam || 87 ||

अज्ञाननिद्रालुठनस्वभावात्मकमच्युतम् | संसारस्वप्नसंभ्रान्तो भवानयमिह स्थितः || ८८ ||

ajñānanidrāluṭhanasvabhāvātmakamacyutam | saṃsārasvapnasambhrānto bhavānayamiha sthitaḥ || 88 ||

तदेनां विततां निद्रां घनाज्ञानमयात्मिकाम् | त्यजालक्ष्मीमिवावाप्तनिधानः पुरुषोत्तमः || ८९ ||

tadenāṃ vitatāṃ nidrāṃ ghanājñānamayātmikām | tyajālakṣmīmivāvāptanidhānaḥ puruṣottamaḥ || 89 ||

प्रबोधमेहि पश्य स्वमात्मानमुदितं सदा | निर्विकल्पं चिदाभासं प्रातःपद्मं रविं यथा || ९० ||

prabodhamehi paśya svamātmānamuditaṃ sadā | nirvikalpaṃ cidābhāsaṃ prātaḥpadmaṃ raviṃ yathā || 90 ||

प्रबुध्यस्व प्रबुध्यस्व पुनःपुनरयं मयाप्रबोध्यसे महाबाहो पश्यात्मार्कमनामयम् || ९१ ||

prabudhyasva prabudhyasva punaḥpunarayaṃ mayāprabodhyase mahābāho paśyātmārkamanāmayam || 91 ||

मयैतेनाभिवृष्टेन शीतेन ज्ञानवारिणासुशब्दशालिना राम ह्यनेनैवासि बोधितः || ९२ ||

mayaitenābhivṛṣṭena śītena jñānavāriṇāsuśabdaśālinā rāma hyanenaivāsi bodhitaḥ || 92 ||

बोधमासादय परं प्रबोधोऽद्यैव राघव सत्यमालोकयालीकं त्यक्त्वेमं जागतं भ्रमम् || ९३ ||

bodhamāsādaya paraṃ prabodho'dyaiva rāghavasatyamālokayālīkaṃ tyaktvemaṃ jāgataṃ bhramam || 93 ||

न ते जन्म न ते दुःखं न दोषास्ते न ते भ्रमाःसर्वं संकल्पमुत्सृज्य तिष्ठात्मनि सुसंस्थितः || ९४ ||

na te janma na te duḥkhaṃ na doṣāste na te bhramāḥsarvaṃ saṃkalpamutsṛjya tiṣṭhātmani susaṃsthitaḥ || 94 ||

परिगलितविकल्पदोषजालस्त्वमसि सुसारसुषुप्तसौम्यदृष्टिः अतिविततमिदं सुशुद्धये त्वं समुपशमात्मनि तिष्ठ हे महात्मन् || ९५ ||

parigalitavikalpadoṣajālastvamasi susārasuṣuptasaumyadṛṣṭiḥativitatamidaṃ suśuddhaye tvaṃ samupaśamātmani tiṣṭha he mahātman || 95 ||