Nirvāṇa I निर्वाण

भुशुण्ड उवाच | आसीत्किंचित्पुरा कल्पे जगद्यच्चिरमास्थितम् | संनिवेशेन चैतद्वदद्यापि च न दूरगम् || १ ||

bhushuṇḍa uvāca | āsītkiccitpurā kalpe jagadyacchiramāsthitam | sanniveśena caitadvadadyāpi ca na dūragam || 1 ||

तदेतद्वृत्तमभ्यासाद्वर्तमानेन वर्णितम् | मया मुनीन्द्र बोधाय प्राग्जन्मसाम्यदर्शिना || २ ||

tadetadvṛttamabhyāsādvartamānena varṇitam | mayā munīndra bodhāya prāgjanmasāmyadarśinā || 2 ||

अद्य मे फलितं पुण्यैश्चिरकालोपसंभृतैः | निर्विघ्नमेव पश्यामि यद्भवन्तं मुने ततः || ३ ||

adya me phalitaṃ puṇyaiścirakālopasaṃbhṛtaiḥ | nirvighnameva paśyāmi yadbhavantaṃ mune tataḥ || 3 ||

इदं नीडमिमां शाखामहं चायमयं द्रुमः | अद्य पावनतां प्राप्तान्येतानि तव दर्शनात् || ४ ||

idaṃ nīḍamimāṃ śākhāmahaṃ cāyamayaṃ drumaḥ | adya pāvanatāṃ prāptānyetāni tava darśanāt || 4 ||

इदमर्घ्यमिद पाद्यं गृहीत्वा विहगार्पितम् | नूनं पावनतां नीत्वा शेषेणादिश चाशु भोः || ५ ||

idamarghyamida pādyaṃ gṛhītvā vihagārpitam | nūnaṃ pāvanatāṃ nītvā śeṣeṇādiśa cāśu bhoḥ || 5 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | इदमर्घ्यं च पाद्यं च भूयो दत्तवति स्वयम् | भुशुण्डविहगे तस्मिन्निदं रामाहमुक्तवान् || ६ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | idam arghyaṃ ca pādyaṃ ca bhūyo dattavati svayam | bhuśuṇḍavihage tasminn idaṃ rāmāham uktavān || 6 ||

भ्रातरस्ते विहङ्गेश तादृक्सत्त्वा महाधियः | इह कस्मान्न दृश्यन्ते त्वमेवैको हि दृश्यसे || ७ ||

bhrātaraste vihaṅgeśa tādṛksattvā mahādhiyaḥ | iha kasmānna dṛśyante tvamevaiko hi dṛśyase || 7 ||

भुशुण्ड उवाच | तिष्ठतामिह नः कालो महानतिगतो मुने | युगानां पङ्क्तयः क्षीणा दिवसानामिवानघ || ८ ||

bhuśuṇḍa uvāca | tiṣṭhatāmiha naḥ kālo mahān atigato mune | yugānāṃ paṅktayaḥ kṣīṇā divasānām ivānagha || 8 ||

एतावताथ कालेन सर्व एव ममानुजाः | तनूस्तृणमिव त्यक्त्वा शिवे परिणताः पदे || ९ ||

etāvatātha kālena sarva eva mamānujāḥ | tanūs tṛṇam iva tyaktvā śive pariṇatāḥ pade || 9 ||

दीर्घायुषो महान्तोऽपि सन्तोऽपि बलिनोऽपि च | सर्व एव निगीर्यन्ते कालेनाकलितात्मना || १० ||

dīrghāyuṣo mahānto'pi santo'pi balino'pi ca | sarva eva nigīryante kālenākalitātmanā || 10 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | स्कन्धव्यूढार्कशशिषु वहत्स्वविरतं जवात् | वातस्कन्धातिवातेषु कच्चित्तात न खिद्यसे || ११ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | skandhavyūḍhārkaśaśiṣu vahatsvavirataṃ javāt | vātaskandhātivāteṣu kaccittāta na khidyase || 11 ||

दग्धोदयास्तशैलेन्द्रवनव्यूहै रवेः करैः | चिरमत्यन्तमासन्नैः कच्चित्तात न खिद्यसे || १२ ||

dagdhodayāstaśailendravanavyūhai ravēḥ karaiḥ | ciramatyantamāsannaiḥ kaccittāta na khidyase || 12 ||

इन्दोरथ करैः शीतैः पाषाणीकृतवारिभिः | आसन्नकरकापातैः कच्चित्तात न खिद्यसे || १३ ||

indoratha karaiḥ śītaiḥ pāṣāṇīkṛtavāribhiḥ | āsannakarakāpātaiḥ kaccittāta na khidyase || 13 ||

अजस्रमिह विश्रान्तैः कल्पजीमूतमण्डलैः | परशुच्छेदनीहारैः कच्चित्तात न खिद्यसे || १४ ||

ajasramiha viśrāntaiḥ kalpajīmūtamaṇḍalaiḥ | paraśucchedanīhāraiḥ kaccittāta na khidyase || 14 ||

विषमैर्जागतैः क्षोभैरुच्चैस्तरपदस्थितः | कथं न क्षोभमायाति कल्पवृक्षोऽयमुन्नतः || १५ ||

viṣamairjāgataiḥ kṣobhairuccaitarapadasthitaḥ | kathaṃ na kṣobhamāyāti kalpavṛkṣo'yamunnataḥ || 15 ||

भुशुण्ड उवाच निरालम्बास्पदा ब्रह्मन्सर्वलोकावहेलिता तुच्छेयं सर्वभूतानां मध्ये विहगजीविका || १६ ||

bhushuṇḍa uvāca nirālambāspadā brahman sarvalokāvahelitā tucchēyaṃ sarvabhūtānāṃ madhyē vihagajīvikā || 16 ||

ईदृशेषु च भूतेषु निर्जनेषु वनेषु च कल्पितास्थास्थितिर्धात्रा शून्ये वा व्योमवर्त्मनि || १७ ||

īdṛśēṣu ca bhūtēṣu nirjanēṣu vanēṣu ca kalpitāsthāsthitirdhātrā śūnyē vā vyomavartmani || 17 ||

कथमस्यां प्रभो जातौ जातस्य चिरजीविनः आशापाशनिबद्धस्य विहगस्य विशोकिता || १८ ||

kathamasyāṃ prabho jātau jātasya cirajīvinaḥ āśāpāśanibaddhasya vihagasya viśokitā || 18 ||

वयं तु भगवन्नित्यमात्मसंतोषमास्थिताः न कदाचन नीरूपे मुह्यामो जातविभ्रमैः || १९ ||

vayaṃ tu bhagavannityamātmasantoṣamāsthitāḥ na kadācana nīrūpe muhyāmo jātavibhramaiḥ || 19 ||

स्वभावमात्रसंतुष्टाः कष्टैर्मुक्ता विचेष्टितैः क्षिपामः केवलं कालमस्मिन्ब्रह्मन्निजालये || २० ||

svabhāvamātrasantoṣṭāḥ kaṣṭairmuktā viceṣṭitaiḥ kṣipāmaḥ kevalaṃ kālamasminbrahmannijālaye || 20 ||

न जीवितान्न मरणात्कर्मदेहस्य रोधनम् | यथा स्थितेन तिष्ठामस्तथैवास्तंगतेहिताः || २१ ||

na jīvitānna maraṇātkarmadehasya rodhanam | yathā sthitena tiṣṭhāmastathaivāstaṃgatehitāḥ || 21 ||

आलोकिता लोकदशा दृष्टा दृष्टान्तदृष्टयः | नूनं संत्यक्तमस्माकं मनसा चञ्चलं वपुः || २२ ||

ālokitā lokadaśā dṛṣṭā dṛṣṭāntadṛṣṭayaḥ | nūnaṃ saṃtyaktamasmākaṃ manasā cañcalaṃ vapuḥ || 22 ||

अनारतनिजालोके नित्यं चापरितापिनि | कल्पागस्योपरि सदा वेद्मि कालकलागतिम् || २३ ||

anāratanijāloke nityaṃ cāparitāpini | kalpāgasyopari sadā vedmi kālakalāgatim || 23 ||

रत्नगुच्छप्रकाशाख्ये ब्रह्मन्कल्पलतागृहे | प्राणापानप्रवाहेण वेद्मि कल्पमखण्डितम् || २४ ||

ratnaguccaprakāśākhye brahman kalpalatāgṛhe | prāṇāpānapravāheṇa vedmi kalpamakhāṇḍitam || 24 ||

अविज्ञातदिवारात्रौ ह्यस्मिन्नुच्चैः शिलोच्चये | जानामि निजया बुद्ध्या लोककालक्रमस्थितिम् || २५ ||

avijñātadivārātrau hyasminnuccaiḥ śiloccaye | jānāmi nijayā buddhyā lokakālakramasthitim || 25 ||

सारासारपरिच्छेदि बोधाद्विश्रान्तिमागतम् | निरस्तचापलं शान्तं सुस्थिरं मे मुने मनः || २६ ||

sārāsāraparicchedi bodhādviśrāntimāgatam | nirastacāpalaṃ śāntaṃ susthiraṃ me mune manaḥ || 26 ||

संसारव्यवहारोत्थैराशापाशैरसन्मयैः | उद्गारैरिव भूकाको न वैवश्यं व्रजाम्यहम् || २७ ||

saṃsāravvyavahāroththairāśāpāśairasanmayaiḥ | udgārairiva bhūkāko na vaivaśyaṃ vrajāmyaham || 27 ||

परोपशमधर्मिण्या वयमालोकशीतया | पश्यन्तो जागतीं मायां धिया धैर्यमुपागताः || २८ ||

paropaśamadharmiṇyā vayamālokśītayā | paśyanto jāgatīṃ māyāṃ dhiyā dhairyaṃ upāgatāḥ || 28 ||

भीमास्वपि महाबुद्धे दशास्वचलबुद्धयः | विनिर्मलोपलाकाराः संप्राप्तासु यथाक्रमम् || २९ ||

bhīmāsvapi mahābuddhe daśāsvacalabuddhayaḥ | vinirmalopalākārāḥ saṃprāptāsu yathākramam || 29 ||

इयमारम्भसुभगा तरला जागती स्थितिः | भूयो भूयः परामृष्टा न च किंच न बाधते || ३० ||

iyamārambhasubhagā taralā jāgatī sthitiḥ | bhūyo bhūyaḥ parāmṛṣṭā na ca kiṃca na bādhate || 30 ||

सर्वाण्येव प्रयान्त्येव समायान्ति च वा न वा | भगवन्भूतजालानि भयमस्माकमत्र किम् || ३१ ||

sarvāṇyeva prayāntyeva samāyānti ca vā na vā | bhagavanbhūtajālāni bhayamasmākamatra kim || 31 ||

भूतजालतरङ्गिण्या विशन्त्याः कालसागरे | वयं संसारसरितस्तटस्था अप्यनादृताः || ३२ ||

bhūtajālataraṅgiṇyā viśantyāḥ kālasāgare | vayaṃ saṃsārasaritastataṭasthā apyanādṛtāḥ || 32 ||

नोज्झामो न च गृह्णीमस्तिष्ठामो नेह च स्थिताः | मृदुपादा दृशा कूरा वयमस्मिन्द्रुमे स्थिताः || ३३ ||

nojjhāmo na ca gṛhṇīmastiṣṭhāmo neha ca sthitāḥ | mṛdupādā dṛśā kūrā vayamasmindrume sthitāḥ || 33 ||

वीतशोकभयायासैस्त्वादृशैः पुरुषोत्तमैः | तुष्टैरनुगृहीताः स्मः संस्थिता विगतामयाः || ३४ ||

vītaśokabhayāyāsai stvādṛśaiḥ puruṣottamaiḥ | tuṣṭairanugṛhītāḥ smaḥ saṃsthitā vigatāmayāḥ || 34 ||

ततस्ततश्च पर्यस्तं लुठितं न च वृत्तिषु | नापरामृष्टतत्त्वार्थमस्माकं भगवन्मनः || ३५ ||

tatastataśca paryastaṃ luṭhitaṃ na ca vṛttiṣu | nāparāmṛṣṭatattvārthamasmākaṃ bhagavanmanaḥ || 35 ||

निर्विकारे गतक्षोभे चात्मन्युपशमं गते | चित्तरङ्गाः प्रबुद्धाः स्मः पर्वणीव महाब्धयः || ३६ ||

nirvikāre gatakṣobhe cātmanyupaśamaṃ gate | cittaraṅgāḥ prabuddhāḥ smaḥ parvaṇīva mahābdhayaḥ || 36 ||

भवदागमनाद्ब्रह्मन्निदानीं मुदिताशयाः | मन्दरोद्धूतसर्वाङ्गः क्षीरोदो येन तन्यते || ३७ ||

bhavadāgamanād brahmannidānīṃ muditāśayāḥ | mandaroddhūtasarvāṅgaḥ kṣīrodo yena tanyate || 37 ||

नातः परतरं किंचिन्मन्ये कुशलमात्मनः | सन्तो यदनुगम्यन्ते संत्यक्तसकलैषणाः || ३८ ||

nātaḥ parataraṃ kiṃcinmanye kuśalamātmanaḥ | santo yadanugamyante saṃtyaktasakalaiṣaṇāḥ || 38 ||

आपातमात्ररम्येभ्यो भोगेभ्यः किमवाप्यते | सत्सङ्गचिन्तामणितः सर्वसारमवाप्यते || ३९ ||

āpātamātraramyehyo bhogebhyaḥ kimavāpyate | satsaṅgacintāmaṇitaḥ sarvasāramavāpyate || 39 ||

स्निग्धगम्भीरमसृणमधुरोदारधीरवाक् | त्रैलोक्यपद्मकोशेऽस्मिंस्त्वमेकः षट्पदायसे || ४० ||

snigdhagambhīramasṛṇamadhurodāradhīravāk | trailokyapadmakośe'smiṃstvamekaḥ ṣaṭpadāyase || 40 ||

अधिगतपरमात्मनोऽपि मन्ये भवदवलोकनशान्तदुष्कृतस्यमम सफलमिहाद्य जन्म साधो सकलभयापहरो हि साधुसङ्गः || ४१ ||

adhigataparamātmano'pi manye bhavadavalokanaśāntaduṣkṛtasyamama saphalamihādya janma sādho sakalabhayāpaharo hi sādhusaṅgaḥ || 41 ||