Nirvāṇa I निर्वाण

भरद्वाज उवाच इति वरमुनिनोक्तं ज्ञानसारं पुराणं सकलमनुनिशम्य श्रीरघूणां कुलाग्र्यः विमलमतिरपृच्छत्किंचिदन्यत्स्वयं वा समसुखपरिपूर्णः पूर्णबोधस्थितोऽसौ || १ ||

bhāradvāja uvāca iti varamuninoktaṃ jñānasāraṃ purāṇaṃ sakalamanuniśamya śrīraghūṇāṃ kulāgryaḥ vimalamatirapṛcchatkiṃcidanyatsvayaṃ vā samasukhaparipūrṇaḥ pūrṇabodhasthito'sau || 1 ||

स खलु परमयोगी विश्ववन्द्यः सुरेशो जननमरणहीनः शुद्धबोधस्वभावः सकलगुणनिधानं संनिधानं रमायास्त्रिजगदुदयरक्षानुग्रहाणामधीशः || २ ||

sa khalu paramayogī viśvavandyaḥ sureśo jananamarṇahīnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ sakalaguṇanidhānaṃ sannidhānaṃ ramāyāstrijagadudayarakṣānugrahāṇāmadhīśaḥ || 2 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच इति श्रुत्वा वसिष्ठस्य वाक्यं वेदान्तसंग्रहम् विदिताखिलविज्ञानो रामः कमललोचनः || ३ ||

śrīvālmīkiruvāca iti śrutvā vasiṣṭhasya vākyaṃ vedāntasaṃgraham viditākhilavijñāno rāmaḥ kamalalocanaḥ || 3 ||

शक्तिपातवशोन्मेषप्रकटामलचिद्धनः मुहूर्तमासीदुद्बुद्धश्चैतन्यानन्दसागरः || ४ ||

śaktipātavaśonmeṣaprakaṭāmalaciddhanaḥ muhūrtamāsīdudbuddhaścaitanyānandasāgaraḥ || 4 ||

प्रश्नोत्तरविभागादिपरिपाटीविवर्जितः आनन्दामृतपूर्णासू रोमकण्टकिताङ्गकः || ५ ||

praśnottaravibhāgādiparipāṭīvivarjitaḥ ānandāmṛtapūrṇāsū romakaṇṭakitāṅgakaḥ || 5 ||

महासामान्यरूपत्वाच्चिद्व्यापकतया स्थितः नित्यमष्टगुणैश्वर्यतृणप्रायमनोरथः || ६ ||

mahāsāmānyarūpatvācchidvyāpakatayā sthitaḥ nityamaṣṭaguṇaiśvaryatṛṇaprāyamanorathaḥ || 6 ||

न किंचिदूचे संपन्नः शिवे परिणतः पदे भरद्वाज उवाच अहो खलु ममाश्चर्यं रामः प्राप्तो महत्पदम् || ७ ||

na kiṃcicūce saṃpannaḥ śive pariṇataḥ pade bharadvāja uvāca aho khalu mamāścaryaṃ rāmaḥ prāpto mahatpadam || 7 ||

कथमेतादृशी प्राप्तिरस्माकं मुनिनायक मूर्खाः स्तब्धाश्च किंचिज्ज्ञा मादृशाः क्व च पापिनः क्व च ब्रह्मादिभिः प्रार्थ्या दुर्लभा रामसंस्थितिः || ८ ||

kathametādṛśī prāptirasmākaṃ munināyaka mūrkhāḥ stabdhāśca kiṃcijjñā mādṛśāḥ kva ca pāpinaḥ kva ca brahmādibhiḥ prārthyā durlabhā rāmasaṃsthitiḥ || 8 ||

अहो मुनीश्वरगुरो कथं विश्राम्यते मया दुष्पारस्य भवाम्भोधेस्तीर्यते तद्वदाशु मे || ९ ||

aho munīśvaraguro kathaṃ viśrāmyate mayā duṣpārasya bhavāmbhodhestīryate tadvadāśu me || 9 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच श्रीरामवृत्तान्तमशेषमादितो वसिष्ठवाक्यानुगतं निरूपितम् धिया विचार्यानु परामृश प्रभो मयापि तादृक्कथनीयमत्र ते || १० ||

śrīvālmīkiruvāca śrīrāmavṛttāntamaśeṣamādito vasiṣṭhavākyānugataṃ nirūpitam dhiyā vicāryānu parāmṛśa prabho mayāpi tādṛkkathanīyamatra te || 10 ||

अविद्यायाः प्रपञ्चोऽयं नास्ति सत्यमिहाण्वपि | विवेचयन्ति विबुधा विवदन्त्यविवेकिनः || ११ ||

avidyāyāḥ prapañco'yaṃ nāsti satyamihāṇvapi | vivecayanti vibudhā vivadantyavivekinaḥ || 11 ||

नास्ति भिन्नं चितः किंचित्किं प्रपञ्चेन रुध्यसे | अभ्यासेन रहस्यानां वयस्य विशदो भव || १२ ||

nāsti bhinnaṃ citaḥ kiṃcitkiṃ prapañcena rudhyase | abhyāsena rahasyānāṃ vayasya viśado bhava || 12 ||

प्रपञ्चविषया वृत्तिर्जाग्रन्निद्रेति कीर्तिता | संप्रबुद्धस्तु यस्यान्तश्चित्प्रदीपो निरञ्जनः || १३ ||

prapañcaviṣayā vṛttirjāgrannidreti kīrtitā | saṃprabuddhastu yasyāntaścitpradīpo nirañjanaḥ || 13 ||

शून्यमूलः प्रपञ्चोऽयं शून्यताशिखरः सखे | सारशून्यतया मध्येऽप्यनास्था सन्मनीषिणाम् || १४ ||

śūnyamūlaḥ prapañco'yaṃ śūnyatāśikharaḥ sakhe | sāraśūnyatayā madhye'pyanāsthā sanmanīṣiṇām || 14 ||

अनादिवासनादोषादसन्नेवायमीक्ष्यते | गन्धर्वनगराकारः संसारो बहुविभ्रमः || १५ ||

anādivāsanādoṣādasannevāyamīkṣyate | gandharvanagarākāraḥ saṃsāro bahuvibhramaḥ || 15 ||

त्वमनभ्यस्य कल्याणीं चैतन्यामृतकन्दलीम् | संमुह्यसि किमध्यास्य वासनाविषवीरुधः || १६ ||

tvamanabhyasya kalyāṇīṃ caitanyāmṛtakandalīm | sammuhyasi kimadhyāsya vāsanāviṣavīrudhaḥ || 16 ||

जाग्रदेतन्न पतितं ज्ञानालम्बग्रहादधः | न सन्त्युपरि सर्वेषां ये निरालम्बसंविदः || १७ ||

jāgradetanna patitaṃ jñānālambagrahādadhaḥ | na santyupari sarveṣāṃ ye nirālambasaṃvidaḥ || 17 ||

तावद्रूढा सुधाकाररसा संविन्महानदी | न यावदात्मरूपेण निपुणैरवगाह्यते || १८ ||

tāvadrūḍhā sudhākārarasā saṃvinmahānadī | na yāvadātmarūpeṇa nipuṇairavagāhyate || 18 ||

प्राङ्नास्ति चरमे नास्ति वस्तु सर्वमिदं सखे | विद्धि मध्येऽपि तन्नास्ति स्वप्नवृत्तमिदं जगत् || १९ ||

prāṅnāsti carame nāsti vastu sarvamidaṃ sakhe | viddhi madhye'pi tannāsti svapnavṛttamidaṃ jagat || 19 ||

अविद्यायोनयो भेदाः सर्वेऽमी बुद्बुदा इव | क्षणमुद्भूय गच्छन्ति ज्ञानैकजलधौ लयम् || २० ||

avidyāyonayo bhedāḥ sarve'mī budbudā iva | kṣaṇamudbhūya gacchanti jñānaikajaladhau layam || 20 ||

सुशीतलोदकनदीं विदित्वाथ विगाह्य ताम् | बहिर्भ्रान्तिनिदाघास्ते निर्यान्तु कलितासुखम् || २१ ||

suśītalodakanadīṃ viditvātha vigāhya tām | bahirbhrāntinidāghāste niryāntu kalitāsukham || 21 ||

एकश्चाज्ञानजलधिर्जगदाप्लाव्य तिष्ठति | ज्येष्ठोऽयमहमित्यूर्मिरविद्यावातसंभवः || २२ ||

ekaścājñānajaladhirjagadāplāvya tiṣṭhati | jyeṣṭho'yamahamityūrmiravidyāvātasaṃbhavaḥ || 22 ||

चित्तस्खलनभेदाली रागाद्याश्च प्रकल्पिताः | ममतोत्कलितावर्तः स्वतः स्वैरं प्रवर्तते || २३ ||

cittaskhalanabhedālī rāgādyāśca prakalpitāḥ | mamatotkalitāvartaḥ svataḥ svairaṃ pravartate || 23 ||

रागद्वेषावतिग्राहौ गृहीतसमनन्तरः | ततश्चानर्थपातालप्रवेशः केन वार्यते || २४ ||

rāgadveṣāvatigrāhau gṛhītasamanantaraḥ | tataścānarthapātālapraveśaḥ kena vāryate || 24 ||

प्रशान्तामृतकल्लोले केवलामृतवारिधौ | मज्ज मज्जसि किं द्वैतग्रहक्षाराब्धिवीचिषु || २५ ||

praśāntāmṛtakallole kevalāmṛtavāridhau | majja majjasikim dvaitagrahakṣārābdhivīciṣu || 25 ||

कस्तिष्ठति गतः को वा कस्य केन किमागतम्| किं नु मज्जसि मायायां पत मा त्वमतन्द्रितः || २६ ||

kastiṣṭhati gataḥ ko vā kasya kena kimāgatam| kiṃ nu majjasi māyāyāṃ pata mā tvamatandritaḥ || 26 ||

तत्त्वमेकं यदात्मेति जगदेतत्प्रचक्षते| ततोऽन्यः कस्तवातीतो यस्तात विषयः शुचाम् || २७ ||

tattvamekaṃ yadātmeti jagadetatpracakṣate| tato'nyaḥ kastavātīto yastāta viṣayaḥ śucām || 27 ||

बालान्प्रति विवर्तोऽयं ब्रह्मणः सकलं जगत्| अविवर्तितमानन्दमास्थिताः कृतिनः सदा || २८ ||

bālānprati vivarto'yaṃ brahmaṇaḥ sakalaṃ jagat| avivartitamānandamāsthitāḥ kṛtinaḥ sadā || 28 ||

अविविक्तो जनः शोचत्यकस्माच्च प्रहृष्यति| तत्त्ववित्तु हसन्नास्ते तस्य मोहो विडम्बनम् || २९ ||

avivikto janaḥ śocatyakasmācca prahṛṣyati| tattvavittu hasannāste tasya moho viḍambanaṃ || 29 ||

तच्च सूक्ष्ममिदं तत्त्वं तिरोहितमविद्यया| यथा स्थलेषु लोकानां जलेष्वात्मसु संशयः || ३० ||

taccasūkṣmamidaṃ tattvaṃ tirohitamavidyayā| yathā sthaleṣu lokānāṃ jaleṣvātmasu saṃśayaḥ || 30 ||

पृथिव्यादिमहाभूतपरमाणुमयं जगत्| स्थितं यदा तदापीह को गतो योऽनुशोच्यते || ३१ ||

pṛthivyādimahābhūtaparamāṇumayaṃ jagat| sthitaṃ yadā tadāpīha ko gato yo'nuśocyate || 31 ||

असतः संभवो नास्ति नास्त्वभावः सतः सखे| आविर्भावतिरोभावाः संस्थानानाममी परम् || ३२ ||

asataḥ saṃbhavaḥ nāsti nāstvabhāvaḥ sataḥ sakhe| āvirbhāvatirbhāvāḥ saṃsthānānāmamī param || 32 ||

किंत्वनेकपुरोत्साहाद्विषतामुपगच्छति| भज संभरिताभोगं परमेशं जगद्गुरुम् || ३३ ||

kintvanekapurotsāhādviṣatāmupagacchati| bhaja saṃbharitābhogaṃ parameśaṃ jagadgurum || 33 ||

दुरितानि समस्तानि पच्यन्तेऽद्यापि न ध्रुवम्| कृतमेवास्य देवस्य पाशा विश्रवतां गताः || ३४ ||

duritāni samastāni pacyante'dyāpi na dhruvam| kṛtamevāsya devasya pāśā viśravatāṃ gatāḥ || 34 ||

साकारं भज तावत्त्वं यावत्सत्त्वं प्रसीदति| निराकारे परे तत्त्वे ततः स्थितिरकृत्रिमा || ३५ ||

sākāraṃ bhaja tāvattvaṃ yāvatsattvaṃ prasīdati| nirākāre pare tattve tataḥ sthitirakṛtrimā || 35 ||

इमामुद्दामतमसो जित्वा सत्त्वबलाद्ध्रुवम् यमस्यानुसराध्वानं विश्वस्तेनान्तरात्मना || ३६ ||

imāmuddāmatamoso jitvā sattvabalāddhruvam yamasyānusarādhvānaṃ viśvastenāntarātmanā || 36 ||

समाधाय क्षणं पश्य प्रत्यगात्मानमात्मना इयं विभातु सा व्यक्तं प्राग्बुद्धिरजनी तव || ३७ ||

samādhāya kṣaṇaṃ paśya pratyagātmānamātmanā iyaṃ vibhātu sā vyaktaṃ prāgbuddhirajanī tava || 37 ||

कृतं पुरुषकारेण केवलेन च कर्मणा महेशानुग्रहादेव प्राप्तव्यं प्राप्यते नरैः || ३८ ||

kṛtaṃ puruṣakāreṇa kevalena ca karmaṇā maheśānugrahādeva prāptavyaṃ prāpyate naraiḥ || 38 ||

नाभिजात्यं न चारित्र्यं न नयो न च विक्रमः बलवन्ति पुराणानि सखे कर्माणि केवलम् || ३९ ||

nābhijātyaṃ na cāritryaṃ na nayo na ca vikramaḥ balavanti purāṇāni sakhe karmaṇi kevalam || 39 ||

अप्रतर्क्यात्प्रतीकारात्किमेवमवसीदसि न लुम्पति ललाटस्थामीश्वरोऽप्यक्षरावलिम् || ४० ||

apratarkyātpratīkārātkimevamavasīdasi na lumpati lalāṭasthāmīśvaro'pyakṣarāvalim || 40 ||

क्व चिद्वक्ता क्व वैदग्ध्यं क्व चेयं मोहवल्लरी | अचिन्तनीया नियतिर्यदियं द्वन्द्वमाहिता || ४१ ||

kva cidvaktā kva vaidagdhyam kva ceayam mohavallarī | acintanīyā niyatiryadiayam dvandvamāhitā || 41 ||

हे भरद्वाज मोहं त्वं विवेकेन जहि स्फुटम् | असामान्यमिदानीं त्वं ज्ञानं प्राप्स्यस्यसंशयम् || ४२ ||

he bharadvāja moham tvam vivekena jahi sphutam | asāmānyamidānīm tvam jñānam prāpsyasyasamśayam || 42 ||

दूरमुत्सहते राजा महासत्त्वो महापदि | अल्पसत्त्वो जनः शोचत्यल्पेऽपि हि परिक्षते || ४३ ||

dūramutsahate rājā mahāsattvo mahāpadi | alpasattvo janaḥ śocatyalpe'pi hi parikṣate || 43 ||

बोधः पुण्यपराधीनः प्रथते बहुजन्मभिः | अनुमीयेत धीरेषु जीवन्मुक्तेषु कार्यतः || ४४ ||

bodhaḥ puṇyaparādhīnaḥ prathate bahujanmabhiḥ | anumīyet dhīreṣu jīvanmukteṣu kāryataḥ || 44 ||

द्विषद्भूतेन येनैव कर्मणा बन्ध ईदृशः | सुहृद्भूतेन तेनैव मोक्षमाप्स्यसि पुत्रक || ४५ ||

dviṣadbhūtena yenaiva karmaṇā bandha īdṛśaḥ | suhṛdbhūtena tenaiva mokṣamāpsyasi putraka || 45 ||

सतां सत्कर्मसंवेगः पुराणं प्रणुदन्नयम् | वर्षौघ इव भूतानां दवानलमसेचयत् || ४६ ||

satāṃ satkarmasaṃvegaḥ purāṇaṃ praṇudannayam | varṣaugha iva bhūtānāṃ davānalamasecayat || 46 ||

सखे संन्यस्य कर्माणि ब्रह्मणः प्रणयी भव | नेष्यसे यदि संसारचक्रावर्तभ्रमः शमम् || ४७ ||

sakhe saṃnyasya karmāṇi brahmaṇaḥ praṇayī bhava | neṣyase yadi saṃsāracakrāvartabhramaḥ śamam || 47 ||

तावदेतद्विकल्पोत्थमिदं यावद्बहिर्ग्रहः | प्रतिकूलोऽब्धिरुल्लोले केवलं निश्चले जले || ४८ ||

tāvadetadvikalpotthamidaṃ yāvadbahirgrahaḥ | pratikūlo'bdhirullole kevalaṃ niścale jale || 48 ||

अयं किमन्धकरणस्त्वया शोकोऽवलम्ब्यते | निर्वाहयतु सैव त्वां प्रज्ञायष्टिरभङ्गुरा || ४९ ||

ayaṃ kimandhakaraṇastvayā śoko'valambyate | nirvāhayatu saiva tvāṃ prajñāyaṣṭirabhaṅgurā || 49 ||

न जातु ते विगण्यन्ते गणनासु गरीयसाम् | ये तरङ्गैस्तृणानीव ह्रियन्ते हर्षशोकयोः || ५० ||

na jātu te vigṇyante gaṇanāsu garīyasām | ye taraṅgais tṛṇānīva hriyante harṣaśokayoḥ || 50 ||

समारूढं दशादोलामहोरात्रमिदं जगत् | क्रीड्यते षड्विधैः प्रेङ्खैः सखे किमिति खिद्यते || ५१ ||

samārūḍhaṃ daśādolāmahorātramidaṃ jagat | krīḍyate ṣaḍvidhaiḥ preṅkhaiḥ sakhe kimiti khidyate || 51 ||

सूते संहरति क्षिप्रं पुनः सृजति हन्ति च | जगन्ति बहुपर्यायैः काल एव कुतूहली || ५२ ||

sūte saṃharati kṣipraṃ punaḥ sṛjati hanti ca | jaganti bahuparyāyaiḥ kāla eva kutūhalī || 52 ||

न विशेषग्रहः कश्चिन्न च कश्चिन्न कश्चन | जन्तुष्वभ्यवहार्येषु प्राक्रम्य कालभोगिनः || ५३ ||

na viśeṣagrahaḥ kaścinna ca kaścinna kaścana | jantuṣvabhyavahāryeṣu prākramya kālabhoginaḥ || 53 ||

का कथा मर्त्यपिण्डानां निमेषान्तरवासिनाम् | अपि देवनिकाया ये तेऽपि दुष्कालगोचराः || ५४ ||

kā kathā martyapiṇḍānāṃ nimeṣāntaravāsinām | api devanikāyā ye te'pi duṣkālagocarāḥ || 54 ||

स्वयं नृत्यसि किं प्रीतो विपत्तौ विकलेन्द्रियः | क्षणं निश्चलमासीनः पश्य संसारनाटकम् || ५५ ||

svayaṃ nṛtyasi kiṃ prīto vipattau vikalendriyaḥ | kṣaṇaṃ niścalamāsīnaḥ paśya saṃsāranāṭakam || 55 ||

अस्यानेकतरङ्गस्य जगतः क्षणभङ्गिनः | न विषीदति मनस्वी भरद्वाज मनागपि || ५६ ||

asyānekataraṅgasya jagataḥ kṣaṇabhaṅginaḥ | na viṣīdati manasvī bharadvāja manāgapi || 56 ||

त्यज शोकममङ्गल्यं मङ्गलानि विचिन्तय | चिदानन्दघनं स्वच्छमात्मानं च विभावय || ५७ ||

tyaja śokamamaṅgalyaṃ maṅgalāni vicintaya | cidānandaghanaṃ svacchamātmānaṃ ca vibhāvaya || 57 ||

देवद्विजगुरुश्रद्धाभरबन्धुरचेतसाम् | सदागमप्रमाणानां महेशानुग्रहो भवेत् || ५८ ||

devadvijaguruśraddhābharabandhuracetasām | sadāgamapramāṇānāṃ maheśānugraho bhavet || 58 ||

भरद्वाज उवाच | ज्ञातं तव प्रसादेन सर्वमेतदशेषतः | न वैराग्यात्परो बन्धुर्न संसारात्परो रिपुः || ५९ ||

bharadvāja uvāca | jñātaṃ tava prasādena sarvametadayeṣataḥ | na vairāgyātparo bandhurna saṃsārātparo ripuḥ || 59 ||

इदानीं श्रोतुमिच्छामि वसिष्ठेनोपपादितम् | ज्ञानसारमशेषेण ग्रन्थेनोक्तं पदात्मना || ६० ||

idānīṃ śrotumicchāmi vasiṣṭhenopapāditam | jñānasāramayeṣeṇa granthenaektam padātmanā || 60 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | भरद्वाज श्रृणुष्वेदं महाज्ञानं विमुक्तिदम् | यस्य श्रवणमात्रेण भवाब्धौ न निमज्जसि || ६१ ||

śrīvālmīkiruvāca | bharadvāja śr̥ṇuṣvedaṃ mahājñānaṃ vimuktidam | yasya śravaṇamātreṇa bhavābdhau na nimajjasi || 61 ||

संहृतिस्थितिसंभूतिभेदैर्योऽनेकधा स्थितः | एकोऽपि सन्नमस्तस्मै सच्चिदानन्दमूर्तये || ६२ ||

saṃhṛtisthitisambhūtibhedairyo'nekadhā sthitaḥ | eko'pi sannamastasmai saccidānandamūrtaye || 62 ||

कृते प्रपञ्चविलये यथा तत्त्वं प्रकाशते | तवोपायं प्रवक्ष्यामि संक्षेपाच्छ्रुतिशासनात् || ६३ ||

kṛte prapañcavilaye yathā tattvaṃ prakāśate | tavopāyaṃ pravakṣyāmi saṃkṣepācchruitiśāsanāt || 63 ||

पूर्वापरविचारार्हा कथं नष्टा तव स्मृतिः | तयैव ज्ञायते सर्वं करामलकवत्स्वयम् || ६४ ||

pūrvāparavicārārha kathaṃ naṣṭā tava smr̥tiḥ | tayaiva jñāyate sarvaṃ karāmalakavatsvayam || 64 ||

स्वयं विचार्यं स्वयमेव चेतसा तत्प्राप्यते येन न शोचते पुनः | सत्संगसच्छास्त्रविवेकतः पुनर्वैराग्ययुक्तेन विभाव्यमेतत् || ६५ ||

svayaṃ vicāryaṃ svayameva cetasā tatprāpyate yena na śocate punaḥ | satsaṅgasacchāstravivekataḥ punarvairāgyayuktena vibhāvyametat || 65 ||