Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवाल्मीकिरुवाच | शान्तो दान्तश्चोपरतो निषिद्धात्काम्यकर्मणः | विषयेन्द्रियसंश्लेषसुखाच्च श्रद्धयान्वितः || १ ||

śrīvālmīkiruvāca | śānto dāntaścoparato niṣiddhātkāmyakarmaṇaḥ | viṣayendriyasaṃśleṣasukhācca śraddhayānvitaḥ || 1 ||

मृद्वासने समासीनो जितचित्तेन्द्रियक्रियः | ओमित्युच्चारयेत्तावन्मनो यावत्प्रसीदति || २ ||

mṛdvāsane samāsīno jitacittendriyakriyaḥ | omityuccārayettāvanmano yāvatprasīdati || 2 ||

प्राणायामं ततः कुर्यादन्तःकरणशुद्धये | इन्द्रियाण्याहरेत्पश्चाद्विषयेभ्यः शनैःशनैः || ३ ||

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādantaḥkaraṇaśuddhaye | indriyāṇyāharetpaścādviṣayebhyaḥ śanaiḥśanaiḥ || 3 ||

देहेन्द्रियमनोबुद्धिक्षेत्रज्ञानां च संभवः | यस्माद्भवति तज्ज्ञात्वा तेषु पश्चाद्विलापयेत् || ४ ||

dehendriyamanobuddhikṣetrajñānāṃ ca saṃbhavaḥ | yasmādbhavati tajjñātvā teṣu paścādvilāpayet || 4 ||

विराजि प्रथमं स्थित्वा तत्रात्मनि ततः परम् | अव्याकृते स्थितः पश्चात्स्थितः परमकारणे || ५ ||

virāji prathamaṃ sthitvā tatrātmani tataḥ param | avyākṛte sthitaḥ paścātsthitaḥ paramakāraṇe || 5 ||

मांसादिपार्थिवं भागं पृथिव्यां प्रविलापयेत् | आप्यं रक्तादिकं चाप्सु तैजसं तेजसि क्षिपेत् || ६ ||

māṃsādipārthivaṃ bhāgaṃ pṛthivyāṃ pravilāpayet | āpyaṃ raktādikaṃ cāpsu taijasaṃ tejasi kṣipet || 6 ||

वायव्यं च महावायौ नाभसं नभसि क्षिपेत् | पृथिव्यादिषु विन्यस्य चेन्द्रियाण्यात्मयोनिषु || ७ ||

vāyavyaṃ ca mahāvāyau nābhasaṃ nabhasi kṣipet | pṛthivyādiṣu vinyasya cendriyāṇyātmayoniṣu || 7 ||

श्रोत्रादिलक्षणोपेतां कर्तुर्भोगप्रसिद्धये | दिक्षु न्यस्यात्मनः श्रोत्रं त्वचं विद्युति निक्षिपेत् || ८ ||

śrotrādilakṣaṇopetāṃ karturbhogaprasiddhaye | dikṣu nyasyātmanaḥ śrotraṃ tvacaṃ vidyuti nikṣipet || 8 ||

चक्षुरादित्यबिम्बे च जिह्वामप्सु विनिक्षिपेत् | प्राणं वायौ वाचमग्नौ पाणिमिन्द्रे विनिक्षिपेत् || ९ ||

cakṣurādityabimbe ca jihvāmāpsu vinikṣipet | prāṇaṃ vāyau vācamagnau pāṇimindre vinikṣipet || 9 ||

विष्णौ तथात्मनः पादौ पायुं मित्रे तथैव च | उपस्थं कश्यपे न्यस्य मनश्चन्द्रे निवेशयेत् || १० ||

viṣṇau tathātmanaḥ pādau pāyuṃ mitre tathaiva ca | upasthaṃ kaśyape nyasya manaścandre niveśayet || 10 ||

बुद्धिं ब्रह्मणि संयच्छेदेताः करणदेवताःइन्द्रियव्यपदेशेन व्यादिश्यन्ते च देवताः || ११ ||

buddhiṃ brahmaṇi saṃyacchedetāḥ karaṇadevatāḥindriyavyapadeśena vyādiśyante ca devatāḥ || 11 ||

श्रुतिवाक्यमनुस्मृत्य न स्वतः प्रकटीकृताःएवं न्यस्यात्मनो देहं विराडस्मीति चिन्तयेत् || १२ ||

śrutivākyamanusmṛtya na svataḥ prakaṭīkṛtāḥevaṃ nyasyātmano dehaṃ virāḍasmīti cintayet || 12 ||

ब्रह्माण्डान्तः स्थितो योऽसावर्धनारीश्वरः प्रभुःआधारः सर्वभूतानां कारणं तदुदाहृतम् || १३ ||

brahmāṇḍāntaḥ sthito yo'sāvardhanārīśvaraḥ prabhuḥādhāraḥ sarvabhūtānāṃ kāraṇaṃ tadudāhṛtam || 13 ||

स यज्ञसृष्टिरूपोऽसौ जगद्वृत्तौ व्यवस्थितःद्विगुणाण्डाद्वहिः पृथ्वी पृथिव्या द्विगुणं जलम् || १४ ||

sa yajñasṛṣṭirūpo'sau jagadvṛttau vyavasthitaḥdviguṇāṇḍādvahiḥ pṛthvī pṛthivyā dviguṇaṃ jalam || 14 ||

सिद्धादय ऊचुःरामैवमेव सर्वेषां मनसि स्थितिमागतम्त्वत्प्रसादाच्च सकलं संवादेन दृढीकृतम् || १५ ||

siddhādaya ūcuḥrāmaivameva sarveṣāṃ manasi sthitimāgatamtvatprasādācca sakalaṃ saṃvādena dṛḍhīkṛtam || 15 ||

व्यस्तेन च समस्तेन व्यापिना ग्रथितं जगत् क्षितिं चाप्सु समावेश्य सलिलं चानले क्षिपेत् || १६ ||

vyastena ca samastena vyāpinā grathitaṃ jagat kṣitiṃ cāpsu samāveśya salilaṃ cānale kṣipet || 16 ||

अग्निं वायौ समावेश्य वायुं च नभसि क्षिपेत् नभश्च महदाकाशे समस्तोत्पत्तिकारणे || १७ ||

agniṃ vāyau samāveśya vāyuṃ ca nabhasi kṣipet nabhaśca mahadākāśe samastotpattikāraṇe || 17 ||

स्थित्वा तस्मिन्क्षणं योगी लिङ्गमात्रशरीरधृक् वासना भूतसूक्ष्माश्च कर्माविद्ये तथैव च || १८ ||

sthitvā tasminkṣaṇaṃ yogī liṅgamātraśarīradhṛk vāsanā bhūtasūkṣmāśca karmāvidye tathaiva ca || 18 ||

दशेन्द्रियमनोबुद्धिरेतल्लिङ्गं विदुर्बुधाः ततोऽर्धोण्डाद्बहिर्यातस्तत्रात्मास्मीति चिन्तयेत् || १९ ||

daśendriyamanobuddhiretalliṅgaṃ vidurbudhāḥ tato'rdhoṇḍādbahiryātastatrātmāsmīti cintayet || 19 ||

चतुर्मुखोऽग्रके चायं भूतसूक्ष्मव्यवस्थितः लिङ्गमव्याकृते सूक्ष्मे न्यस्याव्यक्ते च बुद्धिमान् || २० ||

caturmukho'grake cāyaṃ bhūtasūkṣmavyavasthitaḥ liṅgamavyākṛte sūkṣme nyasyāvyakte ca buddhimān || 20 ||

नामरूपविनिर्मुक्तं यस्मिन्संतिष्ठते जगत्| तमाहुः प्रकृतिं केचिन्मायामेके परे त्वणून् || २१ ||

nāmarūpavinirmuktaṃ yasminstantiṣṭhate jagat| tamāhuḥ prakṛtiṃ kecinmāyāmeke pare tvaṇūn || 21 ||

अविद्यामपरे प्राहुस्तर्कविभ्रान्तचेतसः| तत्र सर्वे लयं गत्वा तिष्ठन्त्यव्यक्तरूपिणः || २२ ||

avidyāmapare prāhustarkavibhrāntacetasaḥ| tatra sarve layaṃ gatvā tiṣṭhantyavyaktarūpiṇaḥ || 22 ||

निःसंबन्धा निरास्वादाः संभवन्ति ततः पुनः| तत्स्वरूपा हि तिष्ठन्ति यावत्सृष्टिः प्रवर्तते || २३ ||

niḥsaṃbandhā nirāsvādāḥ saṃbhavanti tataḥ punaḥ| tatsvarūpā hi tiṣṭhanti yāvatsṛṣṭiḥ pravartate || 23 ||

आनुलोम्यात्स्मृता सृष्टिः प्रातिलोम्येन संहृतिः| अतः स्थानत्रयं त्यक्त्वा तुरीयं पदमव्ययम् || २४ ||

ānulomyātsmṛtā sṛṣṭiḥ prātilomyena saṃhṛtiḥ| ataḥ sthānatrayaṃ tyaktvā turīyaṃ padamavyayam || 24 ||

ध्यायेत्तत्प्राप्तये लिङ्गं प्रविलाप्य परं विशेत्| भूतेन्द्रियमनोबुद्धिवासनाकर्मवायवः || २५ ||

dhyāyettatprāptaye liṅgaṃ pravilāpya paraṃ viśet| bhūtendriyamanobuddhivāsanākarmavāyavaḥ || 25 ||

भरद्वाज उवाच | अज्ञानं च प्रतिष्ठाः स्युर्लिङ्गमव्याकृते सति | इदानीं लिङ्गनिगडान्मुक्तोऽहं सर्वथा यतः || २६ ||

bharadvāja uvāca | ajñānaṃ ca pratiṣṭhāḥ syurliṅgamavyākṛte sati | idānīṃ liṅganigadānmukto'haṃ sarvathā yataḥ || 26 ||

चिदंशत्वात्प्रविष्टोऽहं चैतन्यानन्दसागरे | अभेदात्परमात्मास्मि सर्वोपाधिविवर्जितः || २७ ||

cidāṃśatvātpraviṣṭo'haṃ caitanyānandasāgare | abhedātparamātmāsmi sarvopādhivivarjitaḥ || 27 ||

कूटस्थः केवलो व्यापी चिदचिच्छक्तिमानहम् | घटाभावे घटाकाशकलशाकाशयोर्यथा || २८ ||

kūṭasthaḥ kevalo vyāpī cidacicchaktimānahaṃ | ghaṭābhāve ghaṭākāśakalaśākāśayoryathā || 28 ||

तमाहुः श्रुतयो बह्व्य एवमेवैक्यमादरात् | यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् || २९ ||

tamāhuḥ śrutayo bahvya evamevaikyamādarāt | yathāgniragne saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet || 29 ||

तदाख्यस्तन्मयो भूत्वा गृह्यते न विशेषतः | यथा तृणादिकं क्षिप्तं रुमायां लवणं भवेत् || ३० ||

tadākhyastanmayo bhūtvā gṛhyate na viśeṣataḥ | yathā tṛṇādikaṃ kṣiptaṃ rumāyāṃ lavaṇaṃ bhavet || 30 ||

अचेतनं जगन्न्यस्तं चैतन्ये चेतनी भवेत् | यथा वै लवणग्रन्थिः समुद्रे सैन्धवो यथा || ३१ ||

acetanaṃ jagannyastaṃ caitanye cetanī bhavet | yathā vai lavaṇagranthiḥ samudre saindhavo yathā || 31 ||

नामरूपाद्विनिर्मुक्तः प्रविश्यैति समुद्रताम् | यथा जले जलं न्यस्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् || ३२ ||

nāmarūpādvimuktastu praviśyaiti samudratām | yathā jale jalaṃ nyastaṃ kṣīre kṣīraṃ ghṛte ghṛtam || 32 ||

अविनष्टा भवन्त्येते गृह्यन्ते न विशेषतः | तथाहं सर्वभावेन प्रविष्टश्चेतने सति || ३३ ||

avinaṣṭā bhavantyete gṛhyante na viśeṣataḥ | tathāhaṃ sarvabhāvena praviṣṭaścetane sati || 33 ||

नित्यानन्दे समस्तज्ञे परे परमकारणे | नित्यं सर्वगतं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् || ३४ ||

nityānande samastajñe pare paramakāraṇe | nityaṃ sarvagataṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam || 34 ||

निष्कलं निष्क्रियं शुद्धं तद्ब्रह्मास्मि परं परम् | हेयोपादेयनिर्मुक्तं सत्यरूपं निरिन्द्रियम् || ३५ ||

niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śuddhaṃ tadbrahmāsmi paraṃ param | heyopādeyanirmuktaṃ satyarūpaṃ nirindriyam || 35 ||

केवलं सत्यसंकल्पं शुद्धं ब्रह्मास्म्यहं परम् | पुण्यपापविनिर्मुक्तं कारणं जगतः परम् || ३६ ||

kevalaṃ satyasaṃkalpaṃ śuddhaṃ brahmāsmyahaṃ param | puṇyapāpavinirmuktaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param || 36 ||

अद्वितीयं परं ज्योतिर्ब्रह्मास्म्यानन्दमव्ययम् | एवमादिगुणैर्युक्तं सत्त्वादिगुणवर्जितम् || ३७ ||

advitīyaṃ paraṃ jyotirbrahmāsmyānandamavyayam | evamādiguṇairyuktaṃ sattvādiguṇavarjitam || 37 ||

प्रविष्टं सकलं ब्रह्म सदा ध्यायेत्स्वकर्मकृत् | एवमभ्यसतः पुंसो मनोऽस्तं याति तत्र वै || ३८ ||

praviṣṭaṃ sakalaṃ brahma sadā dhyāyetsvakarmakṛt | evamabhyasataḥ puṃso mano'staṃ yāti tatra vai || 38 ||

मनस्यस्तं गते तस्य स्वयमात्मा प्रकाशते | प्रकाशे सर्वदुःखानां हानिः स्यात्सुखमात्मनि || ३९ ||

manasyastaṃ gate tasya svayamātmā prakāśate | prakāśe sarvaduḥkhānāṃ hāniḥ syātsukhamātmani || 39 ||

स्वयमेवात्मनात्मानमानन्दं प्रतिपद्यते | न मत्तोऽस्त्यपरः कश्चिच्चिदानन्दमयः प्रभुः || ४० ||

svayamevātmanātmānamānandaṃ pratipadyate | na matto'styaparaḥ kaściccidānandamayaḥ prabhuḥ || 40 ||

अहमेकः परं ब्रह्म इत्यात्मान्तः प्रकाशते | श्रीवाल्मीकिरुवाच | सखे संन्यस्य कर्माणि ब्रह्मणः प्रणयी भव || ४१ ||

ahamekaḥ paraṃ brahma ityātmāntaḥ prakāśate | śrīvālmīkiruvāca | sakhe saṃnyasya karmāṇi brahmaṇaḥ praṇayī bhava || 41 ||

नेष्यसे यदि संसारचक्रावर्तभ्रमः शमम् | भरद्वाज उवाच | त्वयोक्तं सर्वमेवेदं ज्ञानं बुद्धं मया गुरो || ४२ ||

neṣyase yadi saṃsāracakrāvartabhramaḥ śamam | bharadvāja uvāca | tvayoktaṃ sarvamevedaṃ jñānaṃ buddhaṃ mayā guro || 42 ||

बुद्धिश्च निर्मला जाता संसारो न विलम्बते | इदानीं ज्ञातुमिच्छामि ज्ञानिनः कर्म कीदृशम् || ४३ ||

buddhiśca nirmalā jātā saṃsāro na vilambate | idānīṃ jñātumicchāmi jñāninaḥ karma kīdṛśam || 43 ||

प्रवृत्तं वा निवृत्तं वा कर्तव्यं च न वा प्रभो | श्रीवाल्मीकिरुवाच | तस्माद्यन्न कृते दोषस्तत्कर्तव्यं मुमुक्षुभिः || ४४ ||

pravṛttaṃ vā nivṛttaṃ vā kartavyaṃ ca na vā prabho | śrīvālmīkiruvāca | tasmādyanna kṛte doṣastatkartavyaṃ mumukṣubhiḥ || 44 ||

काम्यं कर्म निषिद्धं च न कर्तव्यं विशेषतः | यदा ब्रह्मगुणैर्जीवो युक्तस्त्यक्त्वा मनोगुणान् || ४५ ||

kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca na kartavyaṃ viśeṣataḥ | yadā brahmaguṇairjīvo yuktastyaktvā manoguṇān || 45 ||

संशान्तकरणग्रामस्तदा स्यात्सर्वगः प्रभुः| देहेन्द्रियमनोबुद्धेः परस्तस्माच्च यः परः || ४६ ||

saṃśāntakaraṇagrāmastadā syātsarvagaḥ prabhuḥ| dehendriyamanobuddheḥ parastasmācca yaḥ paraḥ || 46 ||

सोऽहमस्मि यदा ध्यायेत्तदा जीवो विमुच्यते| कर्तृभोक्त्रादिनिर्मुक्तः सर्वोपाधिविवर्जितः || ४७ ||

so'hamasmi yadā dhyāyettadā jīvo vimucyate| kartṛbhoktrādinirmuktaḥ sarvopādhibivarjitaḥ || 47 ||

सुखदुःखविनिर्मुक्तस्तदानीं विप्रमुच्यते| सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि || ४८ ||

sukhaduḥkhvinirmuktastadānīṃ vipramucyate| sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani || 48 ||

यदा पश्यत्यभेदेन तदा जीवो विमुच्यते| जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्यं हित्वा स्थानत्रयं यदा || ४९ ||

yadā paśyatyabhedena tadā jīvo vimucyate| jāgratsvapnasuṣuptākhyam hitvā sthānatrayaṃ yadā || 49 ||

विशेत्तुरीयमानन्दं तदा जीवो विमुच्यते| जीवस्य च तुरीयाख्या स्थितिर्या परमात्मनि || ५० ||

viśetturīyamānandaṃ tadā jīvo vimucyate| jīvasya ca turīyākhyā sthitiryā paramātmani || 50 ||

अवस्थाबीजनिद्रादिनिर्मुक्ता चित्सुखात्मिका | योगस्य सेयं वा निष्ठा सुखं संवेदनं महत् || ५१ ||

avasthābījanidrādinirmuktā cittasukhātmikā | yogasya seyaṃ vā niṣṭhā sukhaṃ saṃvedanaṃ mahat || 51 ||

मनस्यस्तं गते पुंसां तदन्यन्नोपलभ्यते | प्रशान्तामृतकल्लोले केवलामृतवारिधौ || ५२ ||

manasyastam gate puṃsāṃ tadanyannopalabhyate | praśāntāmṛtakallole kevalāmṛtavāridhau || 52 ||

मज्ज मज्जसि किं द्वैतग्रहक्षाराब्धिवीचिषु | भज संभरिताभोगं परमेशं जगद्गुरुम् || ५३ ||

majja majjasi kiṃ dvaitagrahakṣārābdhivīciṣu | bhaja saṃbhritābhogaṃ parameśaṃ jagadgurum || 53 ||

इति ते वर्णितं सर्वं वसिष्ठस्योपदेशनम् | अनेन ज्ञानमार्गेण योगमार्गेण पुत्रक || ५४ ||

iti te varṇitaṃ sarvaṃ vasiṣṭhasyopadeśanam | anena jñānamārgeṇa yogamārgeṇa putraka || 54 ||

भरद्वाज महाप्राज्ञ सर्वं ज्ञास्यसि निश्चितम् | परामर्शेन शास्त्रस्य गुरुवाक्यार्थबोधनात् || ५५ ||

bharadvāja mahāprājña sarvaṃ jñāsyasi niścitam | parāmarśena śāstrasya guruvākyārthabodhanāt || 55 ||

अभ्यासात्सर्वसिद्धिः स्यादिति वेदानुशासनम्| तस्मात्त्वं सर्वमुत्सृज्य कुर्वभ्यासे स्थिरं मनः || ५६ ||

abhyāsātsarvasiddhiḥ syāditi vedānuśāsanam| tasmāttvaṃ sarvamutsṛjya kurvabhyāse sthiraṃ manaḥ || 56 ||

भरद्वाज उवाच| रामः प्राप्तः परं योगं स्वात्मनात्मनि हे मुने| कथं वसिष्ठदेवेन व्यवहारपरः कृतः || ५७ ||

bharadvāja uvāca| rāmaḥ prāptaḥ paraṃ yogaṃ svātmanātmani he mune| kathaṃ vasiṣṭhadevena vyavahāraparaḥ kṛtaḥ || 57 ||

इति ज्ञात्वाहमप्येवमभ्यासार्थं यते यथा| तथैव व्यवहारोऽपि व्युत्थाने मे भविष्यति || ५८ ||

iti jñātvāhamapyevamabhyāsārthaṃ yate yathā| tathaiva vyavahāro'pi vyutthāne me bhaviṣyati || 58 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच| यदा परिणतः साधुः स्वस्वरूपे महामनाः| विश्वामित्रस्तदोवाच वसिष्ठमृषिसत्तमम् || ५९ ||

śrīvālmīkiruvāca| yadā pariṇataḥ sādhuḥ svasvarūpe mahāmanāḥ| viśvāmitrastadovāca vasiṣṭhamṛṣisattamam || 59 ||

विश्वामित्र उवाच| हे वसिष्ठ महाभाग ब्रह्मपुत्र महानसि| गुरुत्वं शक्तिपातेन तत्क्षणादेव दर्शितम् || ६० ||

viśvāmitra uvāca| he vasiṣṭha mahābhāga brahmaputra mahānasi| gurutvaṃ śaktipātena tatkṣaṇādeva darśitam || 60 ||

दर्शनात्स्पर्शनाच्छब्दात्कृपया शिष्यदेहके | जनयेद्यः समावेशं शांभवं स हि देशिकः || ६१ ||

darśanātsparśanācchabdātkṛpayā śiṣyadehake | janayedyāḥ samāveśaṃ śāṃbhavaṃ sa hi deśikaḥ || 61 ||

रामोऽप्ययं विशुद्धात्मा विरक्तः स्वात्मनैव हि | विभ्रान्तिमात्राकाङ्क्षी च संवादात्प्राप्तवान्पदम् || ६२ ||

rāmo'pyayaṃ viśuddhātmā viraktaḥ svātmanaiva hi | vibhrāntimātrākāṅkṣī ca saṃvādātprāptavānpadam || 62 ||

शिष्यप्रज्ञैव बोधस्य कारणं गुरुवाक्यतः | मलत्रयमपक्वं चेत्कथं बुद्ध्यति पक्ववत् || ६३ ||

śiṣyaprajñāiva bodhasya kāraṇaṃ guruvākyataḥ | malatrayamapakvaṃ cetkathaṃ buddhyati pakvavat || 63 ||

ज्ञानं प्रत्यक्षमेवेदं गुरुशिष्यप्रयोजनम् | उभावपि यतो योग्यौ सर्वेषामीदृशामपि || ६४ ||

jñānaṃ pratyakṣamevedaṃ guruśiṣyaprayojanam | ubhāvapi yato yogyau sarveṣāmīdṛśāmapi || 64 ||

इदानीं कृपया रामव्युत्थानं कर्तुमर्हसि | पदे परिणतस्त्वं हि कार्याविष्टा वयं यतः || ६५ ||

idānīṃ kṛpayā rāmavyutthānaṃ kartumarhasi | pade pariṇatastvaṃ hi kāryāviṣṭā vayaṃ yataḥ || 65 ||

स्मरन्कार्यं मम विभो यदुद्दिश्याहमागतः | प्रार्थितश्चातिकष्टेन राजा दशरथः स्वयम् || ६६ ||

smarankāryaṃ mama vibho yaduddiśyāhamāgataḥ | prārthitaścātikṣṭena rājā daśarathaḥ svayam || 66 ||

तद्वृथा मा कृथाः सर्वं शुद्धेन मनसा मुने | देवकार्यं चरामान्यदवतारप्रयोजनम् || ६७ ||

tadvṛthā mā kṛthāḥ sarvaṃ śuddhena manasā mune | devakāryaṃ carāmānyadavatāraprayojanam || 67 ||

सिद्धाश्रमं मया नीतो रामो राक्षसमर्दनम् | करिष्यति ततोऽहल्यामुक्तिं च जनकात्मजाम् || ६८ ||

siddhāśramaṃ mayā nīto rāmo rākṣasamardanam | kariṣyati tato'halyāmuktiṃ ca janakātmajām || 68 ||

परिणेष्यति कोदण्डभङ्गेन कृतनिश्चयः | रामस्य जामदग्न्यस्य कर्ता नष्टां गतिं ध्रुवम् || ६९ ||

pariṇeṣyati kodaṇḍabhaṅgena kṛtaniścayaḥ | rāmasya jāmadagnyasya kartā naṣṭāṃ gatiṃ dhruvam || 69 ||

पितृपैतामहं राज्यं विगतोऽभयनिस्पृहः | वनवासच्छलेनेह दण्डकारण्यवासिनः || ७० ||

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ vigato'bhayanispṛhaḥ | vanavāsacchaleneha daṇḍakāraṇyavāsinaḥ || 70 ||

उद्धरिष्यति तीर्थानि प्राणिनो विविधानि हि | सीताहरणदौर्गत्यच्छलेन भुवि शोच्यताम् || ७१ ||

uddhariṣyati tīrthāni prāṇino vividhāni hi | sītāharaṇadaurgatyacchalena bhuvi śocyatām || 71 ||

दर्शयिष्यति सर्वेषां रावणादिवधादपि | स्त्रीसङ्गिनामथास्वास्थ्यं वानरादेः परावृतिम् || ७२ ||

darśayiṣyati sarveṣāṃ rāvaṇādivadhādapi | strīsaṅgināmathāsvāsthyaṃ vānarādeḥ parāvṛtim || 72 ||

सीताविशुद्धिमन्विच्छँल्लोकानुमतिमात्मनः | जीवन्मुक्तो निस्पृहोपि क्रियाकाण्डपरायणः || ७३ ||

sītāviśuddhimanvicchañllokānumatimātmanaḥ | jīvanmukto nispṛhopi kriyākāṇḍaparāyaṇaḥ || 73 ||

भविष्यति गतिं द्रष्टुं ज्ञानकर्मसमुच्चयौ | यैर्दृष्टो यैः स्मृतो वापि यैः श्रुतो बोधितस्तु यैः || ७४ ||

bhaviṣyati gatiṃ draṣṭuṃ jñānakarmasamuccayau | yairdṛṣṭo yaiḥ smṛto vāpi yaiḥ śruto bodhitastu yaiḥ || 74 ||

सर्वावस्थागतानां तु जीवन्मुक्तिं प्रदास्यति | इति कार्यमशेषेण त्रैलोक्यस्य ममापि हि || ७५ ||

sarvāvasthāgatānāṃ tu jīvanmuktiṃ pradāsyati | iti kāryamaśeṣeṇa trailokyasya mamāpi hi || 75 ||

अनेन रामचन्द्रेण पुरुषेण महात्मना | नमोऽस्मै जितमेवैते कोऽप्येवं चिरमेधताम् || ७६ ||

anena rāmacandreṇa puruṣeṇa mahātmanā | namo'smai jitamevaite ko'pyevaṃ ciramedhatām || 76 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | इति श्रुत्वा च ते सर्वे विश्वामित्रेण भाषितम् | सिद्धाश्च वरयोगीन्द्रा वसिष्ठप्रमुखाः पुनः || ७७ ||

śrīvālmīkiruvāca | iti śrutvā ca te sarve viśvāmitreṇa bhāṣitam | siddhāśca varyogīndrā vasiṣṭhapramukhāḥ punaḥ || 77 ||

रामाङ्गिपद्मरजसामादरस्मरणास्थिताः | दूरश्रुतोत्तरकथाः कथया मैथिलीपतेः || ७८ ||

rāmāṅgipadmarajasāmādarasmaraṇāsthitāḥ | dūraśrutottarakathāḥ kathayā maithilīpateḥ || 78 ||

न संतुतोष भगवान्वसिष्ठोऽन्ये महर्षयः | गुणान्गुणनिधेस्तस्य ब्रुवन्नाकर्णयञ्छ्रुतम् || ७९ ||

na santutoṣa bhagavānvasiṣṭho'nye maharṣayaḥ | guṇānguṇanidhestasya bruvannākarṇayañchrutam || 79 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | विश्वामित्रमुनिं प्राह वसिष्ठो भगवानृषिः | ब्रूहि विश्वामित्र मुने रामो राजीवलोचनः | कोऽयमभूद्बुधः किं वा मनुष्यो वाथ राघवः || ८० ||

śrīvasiṣṭha uvāca | viśvāmitramuniṃ prāha vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ | brūhi viśvāmitra mune rāmo rājīvalocanaḥ | ko'yamabhūdbudhaḥ kiṃ vā manuṣyo vātha rāghavaḥ || 80 ||

विश्वामित्र उवाच | अत्रैव कुरु विश्वासमयं स पुरुषः परः | विश्वार्थमथिताम्भोधिर्गम्भीरागमगोचरः || ८१ ||

viśvāmitra uvāca | atraiva kuru viśvāsamayaṃ sa puruṣaḥ paraḥ | viśvārthamathitāmbhodhirgambhīrāgamagocaraḥ || 81 ||

परिपूर्णपरानन्दः समः श्रीवत्सलाञ्छनः | सर्वेषां प्राणिनां रामः प्रदाता सुप्रसादितः || ८२ ||

paripūrṇaparānandaḥ samaḥ śrīvatsalāñchanaḥ | sarveṣāṃ prāṇināṃ rāmaḥ pradātā suprasāditaḥ || 82 ||

अयं निहन्ति कुपितः सृजत्ययमसत्सकान् | विश्वादिर्विश्वजनको धाता भर्ता महासखः || ८३ ||

ayaṃ nihati kupitaḥ sṛjatyayamasatsakān | viśvādirviśvajanako dhātā bhartā mahāsakhaḥ || 83 ||

अयं व्युत्क्रान्तनिःसारमृदुसंसारधूर्तकैः | आनन्दसिन्धुर्विततो वीतरागैर्विगाह्यते || ८४ ||

ayaṃ vyutkrāntanihsāramṛdusaṃsāradhūrtakaiḥ | ānandasindhurvitato vītarāgairvigāhyate || 84 ||

क्वचिन्मुक्त इवात्मस्थः क्वचित्तुर्यपदाभिधः | क्वचित्प्रणीतप्रकृतिः क्वचित्तत्स्थः पुमानयम् || ८५ ||

kvacinmukta ivātmasthaḥ kvacitturyapadābhidaḥ | kvacitpraṇītaprakṛtiḥ kvacittatsthaḥ pumānayam || 85 ||

अयं त्रयीमयो देवस्त्रैगुण्यगहनातिगः | जयत्यङ्गैरयं षड्भिर्वेदात्मा पुरुषोऽद्भुतः || ८६ ||

ayaṃ trayīmayo devastrai guṇyagahanātigaḥ | jayatyangairayaṃ ṣaḍbhirvedātmā puruṣo'dbhutaḥ || 86 ||

अयं चतुर्बाहुरयं विश्वस्रष्टा चतुर्मुखः | अयमेव महादेवः संहर्ता च त्रिलोचनः || ८७ ||

ayaṃ caturbāhurayaṃ viśvasraṣṭā caturmukhaḥ | ayameva mahādevaḥ saṃhartā ca trilocanaḥ || 87 ||

अजोऽयं जायते योगाज्जागरूकः सदा महान् | बिभर्ति भगवानेतद्विरूपो विश्वरूपवान् || ८८ ||

ajo'yaṃ jāyate yogājjāgarūkaḥ sadā mahān | bibharti bhagavānetadvirūpo viśvarūpavān || 88 ||

विजयो विक्रमेणेव प्रकाश इव तेजसा | प्रज्ञोत्कर्षः श्रुतेनेव सुपर्णेनायमुह्यते || ८९ ||

vijayo vikrameṇeva prakāśa iva tejasā | prajñotkarṣaḥ śrutene'va suparṇenāyamuhyate || 89 ||

अयं दशरथो धन्यः सुतो यस्य परः पुमान् | धन्यः स दशकण्ठोऽपि चिन्त्यश्चित्तेन योऽमुना || ९० ||

ayaṃ daśaratho dhanyaḥ suto yasya paraḥ pumān | dhanyaḥ sa daśakaṇṭho'pi cintyaścittena yo'munā || 90 ||

हा स्वर्गममुना शून्यं हा पातालादिहागतः | तस्यागमादयं लोको मध्यमः श्रेष्ठतां गतः || ९१ ||

hā svargamamunā śūnyaṃ hā pātālādihaāgataḥ | tasyāgamādayaṃ loko madhyamaḥ śreṣṭhatāṃ gataḥ || 91 ||

राम इत्यवतीर्णोऽयमर्णवान्तःशयः पुमान् | चिदानन्दघनो रामः परमात्मायमव्ययः || ९२ ||

rāma ityavatīrṇo'yamarṇavāntaḥśayaḥ pumān | cidānandaghano rāmaḥ paramātmāyamavyayaḥ || 92 ||

निगृहीतेन्द्रियग्रामा रामं जानन्ति योगिनः | वयं त्ववरमेवास्य रूपं रूपयितुं क्षमाः || ९३ ||

nigṛhītendriyagrāmā rāmaṃ jānanti yoginaḥ | vayaṃ tvavaram evāsya rūpaṃ rūpayituṃ kṣamāḥ || 93 ||

रघोरघोच्छेदकरो भगवानिति शुश्रुम | वसिष्ठ कृपया त्वं हि व्यवहारपरं कुरु || ९४ ||

raghoraghocchedakaro bhagavāniti śuśruma | vasiṣṭha kṛpayā tvaṃ hi vyavahāraparaṃ kuru || 94 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | इत्युक्त्वावस्थितस्तूष्णीं विश्वामित्रो महामुनिः | वसिष्ठस्तु महातेजा रामचन्द्रमभाषत || ९५ ||

śrīvālmīkiruvāca | ityuktvāvasthitastūṣṇīṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | vasiṣṭhastu mahātejā rāmacandramabhāṣata || 95 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | राम राम महाबाहो महापुरुष चिन्मय | नायं विश्रान्तिकालो हि लोकानन्दकरो भव || ९६ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | rāma rāma mahābāho mahāpuruṣa cinmaya | nāyaṃ viśrāntikālo hi lokānandakaro bhava || 96 ||

यावल्लोकपरामर्शो निरूढो नास्ति योगिनः | तावद्रूढसमाधित्वं न भवत्येव निर्मलम् || ९७ ||

yāvallokaparāmarśo nirūḍho nāsti yoginaḥ | tāvadrūḍhasamādhitvaṃ na bhavatyeva nirmalam || 97 ||

तस्माद्राज्यादिविषयान्पर्यालोक्य विनश्वरान् | देवकार्यादिभारांश्च भज पुत्र सुखी भव || ९८ ||

tasmādrājyādiviṣayān paryālokya vinaśvarān | devakāryādibhārāṃśca bhaja putra sukhī bhava || 98 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाचैत्युक्तोऽपि यदा रामः किंचिन्नोचे लयं गतःतदा सुषुम्नया सोऽपि विवेश हृदयं शनैः || ९९ ||

śrīvālmīkiruvācaityukto'pi yadā rāmaḥ kiṃcinnoce layaṃ gataḥtadā suṣumnayā so'pi viveśa hṛdayaṃ śanaiḥ || 99 ||

शक्तिप्राणमनःप्रसक्तिकरणो जीवः प्रकाशात्मको नाडीरन्ध्रसुपुष्टसर्वकरणः प्रोन्मील्य नेत्रे शनैः | दृष्ट्वोत्कृष्टवसिष्ठमुख्यविदुषो निर्मुक्तसर्वैषणः कृत्याकृत्यविचारणादिरहितः सर्वान्प्रतीक्ष्य स्थितः || १०० ||

śaktiprāṇamanḥprasaktikaraṇo jīvaḥ prakāśātmako nāḍīrandhrasupuṣṭasarvakaraṇaḥ pronmīlya netre śanaiḥ | dṛṣṭvotkṛṣṭavasiṣṭhamukhyaviduṣo nirmuktasarvaiṣaṇaḥ kṛtyākṛtyavicāraṇādirahitaḥ sarvānpratīkṣya sthitaḥ || 100 ||

श्रुत्वा वसिष्ठवचनं गुरुवाक्यमिति स्वयम् | श्रुत्वा प्रोवाच भगवान्रामचन्द्रः समाहितः || १०१ ||

śrutvā vasiṣṭhavacanaṃ guruvākyamiti svayaṃ | śrutvā provāca bhagavānrāmacandraḥ samāhitaḥ || 101 ||

श्रीराम उवाच | न विधेर्न निषेधस्य त्वत्प्रसादादयं प्रभुः | तथापि तव वाक्यं तु करणीयं हि सर्वदा || १०२ ||

śrīrāma uvāca | na vidherna niṣedhasya tvatprasādādayaṃ prabhuḥ | tathāpi tava vākyaṃ tu karaṇīyaṃ hi sarvadā || 102 ||

वेदागमपुराणेषु स्मृतिष्वपि महामुने | गुरुवाक्यं विधिः प्रोक्तो निषेधस्तद्विपर्ययः || १०३ ||

vedāgamapurāṇeṣu smṛtiṣvapi mahāmune | guruvākyaṃ vidhiḥ prokto niṣedhastadviparyayaḥ || 103 ||

इत्युक्त्वा चरणौ तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः | शिरसा धार्य सर्वात्मा सर्वान्प्राह घृणानिधिः || १०४ ||

ityuktvā caraṇau tasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | śirasā dhārya sarvātmā sarvānprāha ghṛṇānidhiḥ || 104 ||

श्रीराम उवाच | सर्वे श्रृणुत भद्रं वो निश्चयेन सुनिश्चितम् | आत्मज्ञानात्परं नास्ति गुरोरपि च तद्विदः || १०५ ||

śrīrāma uvāca | sarve śrṇuta bhadraṃ vo niścayena suniścitam | ātmajñānātparaṃ nāsti gurorapi ca tadvidaḥ || 105 ||

सुखी भव महाराज रामचन्द्र नमोऽस्तु ते | वसिष्ठेनाप्यनुज्ञाता गच्छामोऽद्य यथागतम् || १०७ ||

sukhī bhava mahārāja rāmacandra namo'stu te | vasiṣṭhenāpyanujñātā gacchāmo'dya yathāgatam || 107 ||

श्रीवाल्मीकिरुवाच | एवमुक्त्वा गताः सर्वे रामसंस्तवने रताः | रामचन्द्रस्य शिरसि पौष्पी वृष्टिः पपात ह || १०८ ||

śrīvālmīkiruvāca | evamuktvā gatāḥ sarve rāmasaṃstavane ratāḥ | rāmacandrasya śirasi pauṣpī vṛṣṭiḥ papāta ha || 108 ||

एतत्ते सर्वमाख्यातं रामचन्द्रकथानकम् | अनेन क्रमयोगेन भरद्वाज सुखी भव || १०९ ||

etatte sarvamākhyātaṃ rāmacandrakathānakam | anena kramayogena bharadvāja sukhī bhava || 109 ||

इति रघुपतिसिद्धिः प्रोदिता या मया ते वरमुनिवचनालीरत्नमालाविचित्रा | निखिलकविकुलानां योगिनां सेव्यरूपा परमगुरुकटाक्षान्मुक्तिमार्गं ददाति || ११० ||

iti raghupatisiddhiḥ proditā yā mayā te varamunivacanālīratnamālāvicitrā | nikhilakavikulānāṃ yogināṃ sevyarūpā paramagurukatākṣānmmuktimārgaṃ dadāti || 110 ||

य इमं श्रृणुयान्नित्यं विधिं रामवसिष्ठयोः | सर्वावस्थोऽपि श्रवणान्मुच्यते ब्रह्म गच्छति || १११ ||

ya imaṃ śrṇuyān nityaṃ vidhiṃ rāmavasiṣṭhayoḥ | sarvāvastho'pi śravaṇān mucyate brahma gacchati || 111 ||