Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा सत्त्वमुपेक्ष्य स्वं शनैर्विप्रो दुरीहया । अङ्गीकरोति शूद्रत्वं तथा जीवत्वमीश्वरः || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā sattvamupekṣya svaṃ śanairvipro durīhayā | aṅgīkaroti śūdratvaṃ tathā jīvatvamīśvaraḥ || 1 ||

भूतानि द्विविधान्येव प्रतिसर्गे स्फुरन्ति वै । आद्यविस्पन्दजातानि तानि निष्कारणानि वै || २ ||

bhūtāni dvividhānyeva pratisarge sphuranti vai | ādyavispaṃdajātāni tāni niṣkāraṇāni vai || 2 ||

ईश्वरात्समुपागत्य पुनर्जन्मान्तराणि च । भूतान्यनुभवत्यङ्ग स्वकृतैरेव कर्मभिः || ३ ||

īśvarātsamupāgatya punarjanmāntarāṇi ca | bhūtānyanubhavatyaṅga svakṛtaireva karmabhiḥ || 3 ||

कार्यकारणभावोऽयमीदृशो जन्मकर्मणोः । अकारणमुपायान्ति सर्वे जीवा परात्पदात् || ४ ||

kāryakāraṇabhāvo'yamīdṛśo janmakarmaṇoḥ | akāraṇamupāyānti sarve jīvā parātpadāt || 4 ||

पश्चात्तेषां स्वकर्माणि कारणं सुखदुःखयोः । आत्मज्ञानात्समुत्पन्नः संकल्पः कर्मकारणम् || ५ ||

paścātteṣāṃ svakarmāṇi kāraṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ | ātmajñānātsamutpannaḥ saṃkalpaḥ karmakāraṇam || 5 ||

संकल्पित्वं हि बन्धस्य कारणं तत्परित्यज | मोक्षस्तु निःसंकल्पित्वं तदभ्यासपरो भव || ६ ||

saṃkalpitvaṃ hi bandhasya kāraṇaṃ tatparityaja | mokṣastu niḥsaṃkalpitvaṃ tadabhyāsaparo bhava || 6 ||

सावधानो भव त्वं च ग्राह्यग्राहकसंभ्रमे | अजस्रमेव संकल्पदशाः परिहरञ्छनैः || ७ ||

sāvadhāno bhava tvaṃ ca grāhyagrāhakasaṃbhame | ajasrameva saṃkalpadaśāḥ pariharañchanaiḥ || 7 ||

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राह्यकात्मा च मा भव | भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव || ८ ||

mā bhava grāhyabhāvātmā grāhyakātmā ca mā bhava | bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava || 8 ||

अजस्रं यं यमेवार्थं पतत्यक्षगणोऽनघ | बध्यते तत्र रागेण तत्रारागेण मुच्यते || ९ ||

ajasraṃ yaṃ yamevārthaṃ patatyakṣagaṇo'nagha | badhyate tatra rāgeṇa tatrārāgeṇa mucyate || 9 ||

किंचिद्यद्रोचते तुभ्यं तद्बद्धोऽसि भवस्थितौ | न किंचिद्रोचते चित्ते तन्मुक्तोऽसि भवस्थितौ || १० ||

kiṃcidyadrocate tubhyaṃ tadbaddho'si bhavasthitau | na kiṃcidrocate citte tanmukto'si bhavasthitau || 10 ||

तस्मात्पदार्थनिचयात्सह स्थावरजङ्गमात्तृणादेर्देवकायान्तान्मा किंचित्तव रोचताम् || ११ ||

tasmātpadārthanicayātsaha sthāvarajaṅgamāttṛṇāderdevakāyāntānmā kiṃcittava rocatām || 11 ||

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्न कर्तासि न भोक्तासि तत्र मुक्तमतिः शमी || १२ ||

yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yatna kartāsi na bhoktāsi tatra muktamatiḥ śamī || 12 ||

सन्तोऽतीतं न शोचन्ति भविष्यच्चिन्तयन्ति नो वर्तमानं च गृह्णन्ति कर्म प्राप्तमखण्डितम् || १३ ||

santo'tītaṃ na śocanti bhaviṣyaccintayanti novartamānaṃ ca gṛhṇanti karma prāptamakhaṇḍitam || 13 ||

मनसि ग्रथिता भावास्तृष्णामोहमदादयःमनसैव मनो राम च्छेदनीयं विजानता || १४ ||

manasi grathitā bhāvāstṛṣṇāmohamadādayaḥmanasaiva mano rāma cchedanīyaṃ vijānatā || 14 ||

विवेकेनातितीक्ष्णेन बलादय इवायसामनसैव मनश्चिन्धि सर्वभ्रमस्य शान्तये || १५ ||

vivekenātitīkṣṇena balādaya ivāyasāmanasaiva manaśchindhi sarvabhramasya śāntaye || 15 ||

क्षालयन्ति मलेनैव मलं क्षालनकोविदाःवारयन्त्यस्त्रमस्त्रेण विषं प्रति विषेण च || १६ ||

kṣālayanti malenaiva malaṃ kṣālanakovidāḥvārayantyastramastreṇa viṣaṃ prati viṣeṇa ca || 16 ||

जीवस्य त्रीणि रूपाणि स्थूलसूक्ष्मपराणि चत्रास्य यत्परं रूपं तद्भज द्वे परित्यज || १७ ||

jīvasya trīṇi rūpāṇi sthūlasūkṣmaparāṇi catatrāsya yatparaṃ rūpaṃ tadbhaja dve parityaja || 17 ||

पाणिपादमयो योऽयं देहो भोगाय वल्गतिभोगार्थमेतज्जीवस्य रूपं स्थूलमिहास्थितम् || १८ ||

pāṇipādamayo yo'yaṃ deho bhogāya valgatibhogārthametajjīvasya rūpaṃ sthūlamihāsthitam || 18 ||

स्वसंकल्पमयाकारं यावत्संसारभावि यत्चित्तं तद्विद्धि जीवस्य रूपं रामातिवाहिकम् || १९ ||

svasaṃkalpamayākāraṃ yāvatsaṃsārabhāvi yatcittaṃ tadviddhi jīvasya rūpaṃ rāmātivāhikam || 19 ||

आद्यन्तरहितं सत्यं चिन्मात्रं निर्विकल्पकम्यत्तद्विद्धि परं रूपं तृतीयं विश्वरूपकम् || २० ||

ādyantarahitaṃ satyaṃ cinmātraṃ nirvikalpakamyattadviddhi paraṃ rūpaṃ tṛtīyaṃ viśvarūpakam || 20 ||

एतत्तुर्यपदं शुद्धमत्र बद्धपदो भवसंपरित्यज्य पूर्वे द्वे मा तत्रात्ममतिर्भव || २१ ||

etatturyapadaṃ śuddhamatra baddhapado bhavasaṃparityajya pūrve dve mā tatrātmamatirbhava || 21 ||

श्रीराम उवाचजाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु स्थितं त्रिष्वप्यलक्षितम्तुर्यं ब्रूहि विशेषेण विविच्य मुनिनायक || २२ ||

śrīrāma uvācajāgratsvapnasuṣupteṣu sthitaṃ triṣvapyalakṣitamturyaṃ brūhi viśeṣeṇa vivicya munināyaka || 22 ||

श्रीवसिष्ठ उवाचहंभावानहंभावौ त्यक्त्वा सदसती तथायदसक्तं समं स्वच्छं स्थितं तत्तुर्यमुच्यते || २३ ||

śrīvasiṣṭha uvācahaṃbhāvānahaṃbhāvau tyaktvā sadasatī tathāyadasaktaṃ samaṃ svacchaṃ sthitaṃ tatturyamucyate || 23 ||

या स्वच्छा समता शान्ता जीवन्मुक्तव्यवस्थितिःसाक्ष्यवस्था व्यवहृतौ सा तुर्यकलनोच्यते || २४ ||

yā svacchā samatā śāntā jīvanmuktavyavasthitiḥsākṣyavasthā vyavahṛtau sā turyakalanocyate || 24 ||

नैतज्जाग्रन्न च स्वप्नं संकल्पानामसंभवात्सुषुप्तभावो नाप्येतदभावाज्जडता स्थितेः || २५ ||

naitajjāgranna ca svapnaṃ saṃkalpānāmasaṃbhavātsuṣuptabhāvo nāpyetadabhāvājjaḍatā sthiteḥ || 25 ||

शान्तं सम्यक्प्रबुद्धानां यथास्थितमिदं जगत्विलीनं तुर्यमेवाहुरबुद्धानां स्थिरं स्थितम् || २६ ||

śāntaṃ samyakprabuddhānāṃ yathāsthitamidaṃ jagatvilīnaṃ turyamevāhurabuddhānāṃ sthiraṃ sthitam || 26 ||

अहंकारकलात्यागे समतायाः समुद्भवेविशरारौ कृते चित्ते तुर्यावस्थोपतिष्ठते || २७ ||

ahaṃkārakalātyāge samatāyāḥ samudbhaveviśarārau kṛte citte turyāvasthopatiṣṭhate || 27 ||

अथेमं शृणु दृष्टान्तं कथ्यमानं मयाधुनाप्रबुद्धोऽपि यथा बोधमुपैषि विबुद्धोपम || २८ ||

athemaṃ śrṛṇu dṛṣṭāntaṃ kathyamānaṃ mayādhunāprabuddho'pi yathā bodhamupaiṣi vibudhopama || 28 ||

कस्मिंश्चित्काननाभोगे महामौनं व्यवस्थितम्दृष्ट्वाद्भुतमिदं किंचिन्मुनिं पप्रच्छ लुब्धकः || २९ ||

kasmiṃścitkānanābhoge mahāmaunaṃ vyavasthitamdṛṣṭvādbhutamidaṃ kiṃcinmuniṃ papraccha lubdhakaḥ || 29 ||

पश्चादुपगतो बाणभिन्नं मृगमभिद्रुतम्मुने मदीयबाणेन विद्धो मृग इहागतः || ३० ||

paścādupagato bāṇabhinnaṃ mṛgamabhidrutammune madīyabāṇena viddho mṛga ihāgataḥ || 30 ||

क्व प्रयातो मृग इति प्रत्युवाच स तं मुनिःसमशीला वयं साधो मुनयो वनवासिनः || ३१ ||

kva prayāto mṛga iti pratyuvāca sa taṃ muniḥsamaśīlā vayaṃ sādho munayo vanavāsinaḥ || 31 ||

नास्माकमस्त्यहंकारो व्यवहारेषु यः क्षमःसर्वाणीन्द्रियकर्माणि करोति हि सखे मनः || ३२ ||

nāsmākamastyahaṃkāro vyavahāreṣu yaḥ kṣamaḥsarvāṇīndriyakarmāṇi karoti hi sakhe manaḥ || 32 ||

अहंकारमयं तन्मे नूनं प्रगलितं चिरम्जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्या दशा वेद्मि न काश्चन || ३३ ||

ahaṃkāramayaṃ tanme nūnaṃ pragalitaṃ ciramjāgratsvapnasuṣuptākhyā daśā vedmi na kāścana || 33 ||

तुर्य एव हि तिष्ठेऽहं तत्र दृश्यं न विद्यतेइति तस्य वचः श्रुत्वा मुनिनाथस्य राघव || ३४ ||

turya eva hi tiṣṭhe'haṃ tatra dṛśyaṃ na vidyateiti tasya vacaḥ śrutvā munināthasya rāghava || 34 ||

लुब्धकोऽर्थमविज्ञाय जगामाभिमतां दिशमतो वच्मि महाबाहो नास्ति तुर्येतरा दशा || ३५ ||

lubdhako'rthamavijñāya jagāmābhimatāṃ diśamato vacmi mahābāho nāsti turyetarā daśā || 35 ||

निर्विकल्पा हि चित्तुर्यं तदेवास्तीह नेतरत्जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्यं त्रयं रूपं हि चेतसः || ३६ ||

nirvikalpā hi citturyaṃ tadevāstīha netaratjāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ trayaṃ rūpaṃ hi cetasaḥ || 36 ||

घोरं शान्तं च मूढं च आत्मचित्तमिहास्थितम्घोरं जाग्रन्मयं चित्तं शान्तं स्वप्नमयं स्थितम् || ३७ ||

ghoraṃ śāntaṃ ca mūḍhaṃ ca ātmacittamihāsthitamghoraṃ jāgranmayaṃ cittaṃ śāntaṃ svapnamayaṃ sthitam || 37 ||

मूढं सुषुप्तभावस्थं त्रिभिर्हीनं मृतं भवेत्यच्च चित्तं मृतं तत्र सत्त्वमेकं स्थितं समम्तदेव योगिनः सर्वे यत्नात्संपादयन्ति हि || ३८ ||

mūḍhaṃ suṣuptabhāvasthaṃ tribhirhīnaṃ mṛtaṃ bhavetyacca cittaṃ mṛtaṃ tatra sattvamekaṃ sthitaṃ samamtadeva yoginaḥ sarve yatnātsaṃpādayanti hi || 38 ||

समस्तसंकल्पविलासमुक्तं तुर्ये पदे तिष्ठ निरामयात्मायत्र स्थिताः साधु सदैव मुक्ताः प्रशान्तमेदा मुनयो महान्तः || ३९ ||

samastasaṃkalpavilāsamuktaṃ turye pade tiṣṭha nirāmayātmāyatra sthitāḥ sādhu sadaiva muktāḥ praśāntamedā munayo mahāntaḥ || 39 ||