Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच । महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ । सर्वाः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | mahākartā mahābhoktā mahātyāgī bhavāngha | sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam || 1 ||

श्रीराम उवाच । किमुच्यते महाकर्ता महात्यागी किमुच्यते । किमुच्यते महाभोक्ता सम्यक्कथय मे प्रभो || २ ||

śrīrāma uvāca | kimucyate mahākartā mahātyāgī kimucyate | kimucyate mahābhoktā samyakkathaya me prabho || 2 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतद्व्रतत्रयं राम पुरा चन्द्रार्धमौलिना । भृङ्गीशाय तु संप्रोक्तं येनासौ विज्वरः स्थितः || ३ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | etadvratatrayaṃ rāma purā candrārdhamaulinā | bhṛṅgīśāya tu saṃproktaṃ yenāsau vijvaraḥ sthitaḥ || 3 ||

सुमेरावुत्तरे श्रृङ्गे पूर्वं शशिकलाधरः । अतिष्ठदग्निसंकाशे समग्रपरिवारवान् || ४ ||

sumerāvuttare śr̥ṅge pūrvaṃ śaśikalādharaḥ | atiṣṭhadagnisaṃkāśe samagraparivāravān || 4 ||

तमपृच्छन्महातेजास्तनुविज्ञानवान्स्थितः । भृङ्गीशः प्रणतो राम बद्धाञ्जलिरुमापतिम् || ५ ||

tamapṛcchannmahātejāstanuvijñānavānsthitaḥ | bhṛṅgīśaḥ praṇato rāma baddhāñjalirumāpatim || 5 ||

भृङ्गीश उवाच । भगवन्देवदेवेश सर्वज्ञ परमेश्वर । यदहं परिपृच्छामि कृपया तद्वदाशु मे || ६ ||

bhṛṅgīśa uvāca | bhagavandevadeveśa sarvajña parameśvara | yadahaṃ paripṛcchāmi kṛpayā tadvadāśu me || 6 ||

संसाररचनां नाथ तरङ्गतरलामिमाम् । अवलोक्य विमुह्यामि तत्त्वविश्रान्तिवर्जितः || ७ ||

saṃsāraracanāṃ nātha taraṅgataralāmimām | avalokya vimuhyāmi tattvaviśrāntivarjitaḥ || 7 ||

कमन्तर्निश्चयं कान्तमुररीकृत्य सुस्थितम् । अस्मिञ्जगज्जीर्णगृहे तिष्ठामि विगतज्वरम् || ८ ||

kamantarniścayaṃ kāntamurarīkṛtya susthitam | asmiñjagajjīrṇagṛhe tiṣṭhāmi vigatajvaram || 8 ||

ईश्वर उवाच । सर्वाः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् । महाभोक्ता महाकर्ता महात्यागी भवानघ || ९ ||

īśvara uvāca | sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam | mahābhoktā mahākartā mahātyāgī bhavānagha || 9 ||

भृङ्गीश उवाच । किमुच्यते महाकर्ता महाभोक्ता किमुच्यते । किमुच्यते महात्यागी सम्यक्कथय मे प्रभो || १० ||

bhṛṅgīśa uvāca | kimucyate mahākartā mahābhoktā kimucyate | kimucyate mahātyāgī samyakkathaya me prabho || 10 ||

ईश्वर उवाच | धर्माधर्मौ महाभाग शङ्काविरहिताक्षयः | यः करोति यथाप्राप्तौ महाकर्ता स उच्यते || ११ ||

īśvara uvāca | dharmādharmau mahābhāga śaṅkāvirahitākṣayaḥ | yaḥ karoti yathāprāptau mahākartā sa ucyate || 11 ||

रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले | यः करोत्यनपेक्षेण महाकर्ता स उच्यते || १२ ||

rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale | yaḥ karotyanapekṣeṇa mahākartā sa ucyate || 12 ||

मौनवान्निरहंभावो निर्मलो मुक्तमत्सरः | यः करोति गतोद्वेगं महाकर्ता स उच्यते || १३ ||

maunavānnirahaṃbhāvo nirmalo muktamatsaraḥ | yaḥ karoti gatodvegaṃ mahākartā sa ucyate || 13 ||

शुभाशुभेषु कार्येषु धर्माधर्मैः कुशङ्कया | मतिर्न लिप्यते यस्य महाकर्ता स उच्यते || १४ ||

śubhāśubheṣu kāryeṣu dharmādharmaiḥ kuśaṅkayā | matirna lipyate yasya mahākartā sa ucyate || 14 ||

सर्वत्र विगतस्नेहो यः साक्षिवदवस्थितः | निरिच्छं वर्तते कार्ये महाकर्ता स उच्यते || १५ ||

sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ | niricchaṃ vartate kārye mahākartā sa ucyate || 15 ||

उद्वेगानन्दरहितः समया स्वच्छया धिया । न शोचते यो नोदेति महाकर्ता स उच्यते || १६ ||

udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā | na śocate yo nodeti mahākartā sa ucyate || 16 ||

यथार्थकाले मतिमानसंसक्तमना मुनिः । कार्यानुरूपवृत्तस्थो महाकर्ता स उच्यते || १७ ||

yathārthakāle matimānasamsktamanā muniḥ | kāryānurūpavṛttastho mahākartā sa ucyate || 17 ||

उदासीनः कर्तृतां च कर्माकर्माचरंश्च यः । समं यात्यन्तरत्यन्तं महाकर्ता स उच्यते || १८ ||

udāsīnaḥ kartṛtāṃ ca karmākarmācaraṃśca yaḥ | samaṃ yātyantaratyantaṃ mahākartā sa ucyate || 18 ||

स्वभावेनैव यः शान्तः समतां न जहाति वै । शुभाशुभं ह्याचरन्यो महाकर्ता स उच्यते || १९ ||

svabhāvenaiva yaḥ śāntaḥ samatāṃ na jahāti vai | śubhāśubhaṃ hyācaranyo mahākartā sa ucyate || 19 ||

जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेषु च । सममेव मनो यस्य महाकर्ता स उच्यते || २० ||

janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca | samameva mano yasya mahākartā sa ucyate || 20 ||

न किंचन द्वेष्टि तथा न किंचिदभिकाङ्क्षति | भुङ्क्ते च प्रकृतं सर्वं महाभोक्ता स उच्यते || २१ ||

na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidabhikāṅkṣati | bhuṅkte ca prakṛtaṃ sarvaṃ mahābhoktā sa ucyate || 21 ||

नादत्तेऽप्याददानश्च नाचरत्याचरन्नपि | भुञ्जानोऽपि न यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते || २२ ||

nādatte'pyādadānaśca nācaratyācarannapi | bhuñjāno'pi na yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate || 22 ||

साक्षिवत्सकलं लोकव्यवहारमखिन्नधीः | पश्यत्यपगतेच्छं यो महाभोक्ता स उच्यते || २३ ||

sākṣivatsakalaṃ lokavyavahāramakhinnadhīḥ | paśyatyapagatecchaṃ yo mahābhoktā sa ucyate || 23 ||

सुखैर्दुःखैः क्रियायोगैर्भावाभावैर्भ्रमप्रदैः | यस्य नोत्क्रामति मतिर्महाभोक्ता स उच्यते || २४ ||

sukhairduḥkhaiḥ kriyāyogairbhāvābhāvairbhramapradaiḥ | yasya notkrāmati matirmahābhoktā sa ucyate || 24 ||

जरा मरणमापच्च राज्ये दारिद्र्यमेव च | रम्यमित्येव यो वेत्ति महाभोक्ता स उच्यते || २५ ||

jarā maraṇamāpacca rājye dāridryameva ca | ramyamityeva yo vetti mahābhoktā sa ucyate || 25 ||

महान्ति सुखदुःखानि यः पयांसीव सागरः| समं समुपगृह्णाति महाभोक्ता स उच्यते || २६ ||

mahānti sukhaduḥkhāni yaḥ payāṃsīva sāgaraḥ| samaṃ samupagṛhṇāti mahābhoktā sa ucyate || 26 ||

अहिंसा समता तुष्टिश्चन्द्रबिम्बादिवांशवः| नोप यस्माच्चोपयाता महाभोक्ता स उच्यते || २७ ||

ahiṃsā samatā tuṣṭiścandrabimbādivāṃśavaḥ| nopa yasmāccopayātā mahābhoktā sa ucyate || 27 ||

कट्वम्ललवणं तिक्तममृष्टं मृष्टमुत्तमम्| अधमं योऽत्ति साम्येन महाभोक्ता स उच्यते || २८ ||

kaṭvamlamalaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭamuttamam| adhamaṃ yo'tti sāmyena mahābhoktā sa ucyate || 28 ||

सरसं नीरसं चैव सुरतं विरतं तथा| यः पश्यति समं सौम्यो महाभोक्ता स उच्यते || २९ ||

sarasaṃ nīrasaṃ caiva surataṃ virataṃ tathā| yaḥ paśyati samaṃ saumyo mahābhoktā sa ucyate || 29 ||

क्षारे खण्डप्रकारे च शुभे वाप्यशुभे तथा| समता सुस्थिरा यस्य महाभोक्ता स उच्यते || ३० ||

kṣāre khaṇḍaprakāre ca śubhe vāpyaśubhe tathā| samatā susthirā yasya mahābhoktā sa ucyate || 30 ||

इदं भोज्यमभोज्यं चेत्येवं त्यक्त्वा विकल्पितम् | गताभिलाषं यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते || ३१ ||

idaṃ bhojyamabhojyaṃ cetyevaṃ tyaktvā vikalpitam | gatābhilāṣaṃ yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate || 31 ||

आपदं संपदं मोहमानन्दमपरं परम् | यो भुङ्क्ते समया बुद्ध्या महाभोक्ता स उच्यते || ३२ ||

āpadaṃ saṃpadaṃ mohamānandamaparaṃ param | yo bhuṅkte samayā buddhyā mahābhoktā sa ucyate || 32 ||

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं तथा मरणजन्मनी | धिया येनेति संत्यक्तं महात्यागी स उच्यते || ३३ ||

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī | dhiyā yeneti saṃtyaktaṃ mahātyāgī sa ucyate || 33 ||

सर्वेच्छाः सकलाः शङ्काः सर्वेहाः सर्वनिश्चयाः | धिया येन परित्यक्ता महात्यागी स उच्यते || ३४ ||

sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ | dhiyā yena parityaktā mahātyāgī sa ucyate || 34 ||

देहस्य मनसो दुःखैरिन्द्रियाणां मनःस्थितेः | नूनं येनोज्झिता सत्ता महात्यागी स उच्यते || ३५ ||

dehasya manaso duḥkhairindriyāṇāṃ manaḥsthitēḥ | nūnaṃ yenojjhitā sattā mahātyāgī sa ucyate || 35 ||

न मे देहो न जन्मापि युक्तायुक्ते न कर्मणी | इति निश्चयवानन्तर्महात्यागी स उच्यते || ३६ ||

na me deho na janmāpi yuktāyukte na karmaṇī | iti niścayavānantarmahātyāgī sa ucyate || 36 ||

येन धर्ममधर्मं च मनोमननमीहितम् | सर्वमन्तः परित्यक्तं महात्यागी स उच्यते || ३७ ||

yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam | sarvamantaḥ parityaktaṃ mahātyāgī sa ucyate || 37 ||

यावती दृश्यकलना सकलेयं विलोक्यते | सा येन सुष्ठु संत्यक्ता महात्यागी स उच्यते || ३८ ||

yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate | sā yena suṣṭhu saṃtyaktā mahātyāgī sa ucyate || 38 ||

इत्युक्तं देवदेवेन भृङ्गीशाय पुरानघ | एतां दृष्टिमवष्टभ्य तिष्ठ राम गतज्वरः || ३९ ||

ityuktaṃ devadevena bhṛṅgīśāya purānagha | etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya tiṣṭha rāma gatajvaraḥ || 39 ||

नित्योदितं विमलरूपमनन्तमाद्यं ब्रह्मास्ति नेतरकलाकलनं हि किंचित् | इत्येव भावय निरञ्जनतामुपेतो निर्वाणमेहि सकलामलशान्तवृत्तिः || ४० ||

nityoditaṃ vimalarūpamanantamādyaṃ brahmāsti netarakalākalaṇaṃ hi kiñcit | ityeva bhāvaya nirañjanatāmupeto nirvāṇamehi sakalāmalśāntavṛttiḥ || 40 ||

अनामयं ब्रह्म समस्तकल्प कार्यैकबीजं परमात्मरूपम् | बृहच्च तद्ब्रंहितसर्वभावं खमस्ति भातीह यदङ्ग किंचित् || ४१ ||

anāmayaṃ brahma samastakalpa kāryaikabījaṃ paramātmarūpam | bṛhacca tadbraṃhitasarvabhāvaṃ khamasti bhātīha yadaṅga kiṃcit || 41 ||

अन्यत्क्वचित्किंचिदिदं कदाचिन्न संभवत्येव सदप्यसच्च | इत्येव साधो दृढनिश्चयोऽन्तः स्थित्वा गताशङ्कविलासमास्स्व || ४२ ||

anyatkvacitkiṃcididaṃ kadācinnna saṃbhavatyeva sadapyasacc | ityeva sādho dṛḍhaniścayo'ntaḥ sthitvā gatāśaṅkavilāsamāssva || 42 ||

अन्तर्मुखः सन्सतं समस्तं कुर्वन्बहिष्ठं खलु कार्यजातम् | न खेदमायासि कदाचिदेव निराकृताहंकृतितामुपैषि || ४३ ||

antarmukhaḥ sansataṃ samastaṃ kurvanbahiṣṭhaṃ khalu kāryajātam | na khedamāyāsi kadācideva nirākṛtāhaṃkṛtitāmupaiṣi || 43 ||