Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच इत्यध्यात्मविचित्राभिः कथाभिस्तौ परस्परम् आसाते वेद्यवेत्तारौ मुहूर्तत्रितयं वने || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca ityadhyātmavicitrābhiḥ kathābhistaū parasparam āsāte vedyavettārau muhūrtatritayaṃ vane || 1 ||

तत उत्थाय कस्मिंश्चित्सानौ सरससारसे सरोवरे वने चैव विहृतौ नन्दने वने || २ ||

tata utthāya kasmiṃścit sānau sarasasārase sarovare vane caiva vihṛtau nandane vane || 2 ||

तेनाचारेण ताभिश्च कथाभिस्तौ वने ततः नीतवन्तौ दिनान्यष्टौ तासु काननवीथिषु || ३ ||

tenācāreṇa tābhiśca kathābhistau vane tataḥ nītavantau dinānyaṣṭau tāsu kānanavīthiṣu || 3 ||

अथ कुम्भ उवाचान्यद्वनं यावो गिराविति तदोमिति नृपो मत्वा तावुभौ प्रविचेरतुः || ४ ||

atha kumbha uvācānyad vanaṃ yāvo girāv iti tadom iti nṛpo matvā tāvubhau praviceratuḥ || 4 ||

वनान्यनेकरूपाणि जङ्गलानि तटानि च सरांसि गुल्मजालानि श्रृङ्गाणि गहनानि च || ५ ||

vanānyanekarūpāṇi jaṅgalāni taṭāni ca sarāṃsi gulmajālāni śrṛṅgāṇi gahanāni ca || 5 ||

नदीर्देशांस्तथा ग्रामान्नगराणि वनानि च | मञ्जुघोषान्गिरीन्कुञ्जांस्तीर्थान्यायतनानि च || ६ ||

nadīrdeśāṃstathā grāmānnagarāṇi vanāni ca | mañjughoṣāngirīnkuñjāṃstīrthānyāyatanāni ca || 6 ||

सममेव समस्नेहौ समवेतौ स्थितावुभौ | समसत्त्वौ समोत्साहौ शंसन्तौ तस्थतुः सदा || ७ ||

samameva samasnehaū samavetau sthitāvubhau | samasattvau samotsāhaū śaṃsantau tasthatuḥ sadā || 7 ||

आनर्चतुः पितृन्देवान्बुभुजाते च राघव | समं तप्ते च सिक्ते च समबुद्धी बभूवतुः || ८ ||

ānarcatuḥ pitṛndevānbubhujāte ca rāghava | samaṃ taptē ca siktē ca samabuddhī babhūvatuḥ || 8 ||

तमालवनखण्डेषु मन्दारगहनेषु च | दंपती स्निग्धहृदयौ सुहृदौ तौ विरेजतुः || ९ ||

tamālavanakhaṇḍeṣu mandāragahaneṣu ca | daṃpatī snigdhahṛdayau suhṛdau tau virejatuḥ || 9 ||

इदं गेहमिदं नेति विकल्पकलना मनः | न जहार तयो राम वात्येव विबुधाचलम् || १० ||

idaṃ gehamidaṃ neti vikalpakalanā manaḥ | na jahāra tayo rāma vātyeva vibudhācalam || 10 ||

विचेरतुस्तौ सुहृदौ क्वचिद्धूलिविधूसरौ | क्वचिच्चन्दनदिग्धाङ्गौ क्वचिद्भस्मानुरञ्जितौ || ११ ||

viceratus tau suhṛdau kvaciddhūlividhūsarau | kvacic candanadigdhāṅgau kvacid bhasmānurañjitau || 11 ||

क्वचिद्दिव्याम्बरधरौ चित्राम्बरधरौ क्वचित् | क्वचित्पल्लवसंछन्नौ क्वचित्कुसुममण्डितौ || १२ ||

kvacid divyāmbaradharau citrāmbaradharau kvacit | kvacit pallavasaṃchannau kvacit kusumamaṇḍitau || 12 ||

दिनैः कतिपयैरेव समचित्ततया तया | सत्त्वोदात्ततया चैव राजा कुम्भवदाबभौ || १३ ||

dinaiḥ katipayaireva samacittatayā tayā | sattvodāttatayā caiva rājā kumbhavadābabhau || 13 ||

अथ तं सुरगर्भाभं चूडाला सा शिखिध्वजम् | दृष्ट्वा शोभामुपगतं चिन्तयामास मानिनी || १४ ||

atha taṃ suragarbhābhaṃ cūḍālā sā śikhidhvajam | dṛṣṭvā śobhāmupagataṃ cintayāmāsa māninī || 14 ||

अयं पतिरदीनात्मा रम्याश्च वनभूमयः | इयं स्थितिरनायासा या न कामेन वञ्चिता || १५ ||

ayaṃ patiradīnātmā ramyāśca vanabhūmayaḥ | iyaṃ sthitiranāyāsā yā na kāmena vañcitā || 15 ||

जीवन्मुक्तधियां भोगं यथाप्राप्तमतिष्ठताम् | एकाग्रहात्मिका तुच्छा मूढतैवोदिता भवेत् || १६ ||

jīvanmuktadhiyāṃ bhogaṃ yathāprāptamatiṣṭhatām | ekāgrahātmikā tucchā mūḍhataivoditā bhavet || 16 ||

निजः पतिरुदारात्मा निराधिश्च नवं वयः | गृहाणि पुष्पजालानि सा हता या न कामिनी || १७ ||

nijaḥ patirudārātmā nirādhiśca navaṃ vayaḥ | gṛhāṇi puṣpajālāni sā hatā yā na kāminī || 17 ||

वनपुष्पलतागेहे स्वायत्ते भर्तरि प्रिया | रमते या न निर्दुःखा सा हतैव दुरङ्गना || १८ ||

vanapuṣpalatāgehe svāyatte bhartari priyā | ramate yā na nirdhuḥkhā sā hataiva duraṅganā || 18 ||

रम्यं विवाहितं कान्तं पतिमासाद्य निर्जने | स्त्री सती या न रमते तां धिगस्तु दुरङ्गनाम् || १९ ||

ramyaṃ vivāhitaṃ kāntaṃ patimāsādya nirjane | strī satī yā na ramate tāṃ dhigastu duraṅganām || 19 ||

समुज्झता यथाप्राप्तमपि वेद्यविदा सदा | अनिन्द्यं समुदारार्थं किं तज्ज्ञेन कृतं भवेत् || २० ||

samujjhatā yathāprāptamapi vedyavidā sadā | anindyaṃ samudārārthaṃ kiṃ tajjñena kṛtaṃ bhavet || 20 ||

तत्किंचिद्रचयाम्याशु प्रपञ्चं प्रेक्षया वने | येनायं भूपतिर्भर्ता रमते मयि मानदः || २१ ||

tatkiṃcidracayāmyāśu prapañcaṃ prekṣayā vane | yenāyaṃ bhūpatirbhartā ramate mayi mānadaḥ || 21 ||

इति संचिन्त्य चूडाला कुम्भवेषधरा पतिम् | प्राह काननगुल्मस्था कोकिलं कोकिला यथा || २२ ||

iti saṃcintya cūḍālā kumbhaveṣadharā patim | prāha kānanagulmasthā kokilaṃ kokilā yathā || 22 ||

कुम्भ उवाच | चैत्रमासस्य शुक्लोऽयं प्रतिपद्दिवसो महान् | अद्यास्थानं महारम्भं स्वर्गे भवति वै हरेः || २३ ||

kumbha uvāca | caitramāsasya śuklo'yaṃ pratipaddivoso mahān | adyāsthānaṃ mahārambhaṃ svarge bhavati vai hareḥ || 23 ||

संनिधानं मया तत्र कर्तव्यं पितुरग्रतः | यथास्थिता हि नियतिर्न संत्याज्या कदाचन || २४ ||

sannidhānaṃ mayā tatra kartavyaṃ pituragratḥ | yathāsthitā hi niyatirna saṃtyājyā kadācana || 24 ||

प्रतिपालयितव्यं मे त्वयेह च वनावनौ | क्रीडता नवपुष्पायां समुद्वेगमगच्छता || २५ ||

pratipālayitavyaṃ me tvayeha ca vanāvanau | krīḍatā navapuṣpāyāṃ samudvegamagacchatā || 25 ||

आगच्छामि दिनान्तेऽद्य निर्विकल्पं नभस्तलात् | सर्गादतितरामेव त्वत्सङ्गो मम तुष्टये || २६ ||

āgacchāmi dinānte'dya nirvikalpaṃ nabhastalāt | sargād atitarām eva tvatsaṅgo mama tuṣṭaye || 26 ||

इत्युक्त्वा मञ्जरीं कुम्भो ददौ मित्राय कौसुमीम् | प्रीतये स्वामिव प्रीतिं कान्तां नन्दनवृक्षजाम् || २७ ||

ityuktvā mañjarīṃ kumbho dadau mitrāya kausumīm | prītaye svāmiva prītiṃ kāntāṃ nandanavṛkṣajām || 27 ||

आगन्तव्यं त्वया शीघ्रमेवं वदति भूपतौ | षुप्लुवेऽथ वनाद्वयोम शरन्मुखपयोदवत् || २८ ||

āgantavyaṃ tvayā śīghram evaṃ vadati bhūpatau | ṣupluve'tha vanād vayoma śaranmukhapayodavat || 28 ||

पुष्पाञ्जलिं जहौ व्योम व्रजन्कुसुमदामजम् | विसारि वनवातेन हिमं हैम इवाम्बुदः || २९ ||

puṣpāñjaliṃ jahau vyoma vrajan kusumadāmajam | visāri vanavātena himaṃ haema ivāmbudaḥ || 29 ||

शिखिध्वजो व्रजन्तं तं ददर्शाऽऽदर्शनं तदा | उन्निद्रोऽब्दं यथा बर्ही धीमत्प्रीतिर्हि दुस्त्यजा || ३० ||

śikhidhvajo vrajantaṃ taṃ dadarśā'daraśanaṃ tadā | unnidro'bdaṃ yathā barhī dhīmatprītirhi dustyajā || 30 ||

शिखिध्वजदृशामन्ते व्योम्नि कुम्भवपुर्जहौशान्तावर्तेव वारिश्रीर्मुग्धा स्वं रूपमाययौ || ३१ ||

śikhidhvajadṛśāmante vyomni kumbhavapurjahauśāntāvarteva vāriśrīrmugdhā svaṃ rūpamāyayau || 31 ||

प्राप मञ्जरिताकारकल्पवृक्षोपमं पुरंस्फुरत्पताकमात्मीयं स्वर्गरम्यं दिवः पथा || ३२ ||

prāpa mañjaritākārakalpavṛkṣopamaṃ puramsphuratpatākamātmīyaṃ svargaramyaṃ divaḥ pathā || 32 ||

अन्तःपुरमदृश्यैव विवेश ललनाकुलम्मधुमासमहालक्ष्मीर्लसल्लतमिव द्रुमम् || ३३ ||

antaḥpuramadṛśyaiva viveśa lalanākulammadhumāsamahālakṣmīrlasallatamiva drumam || 33 ||

राजकार्याणि सर्वाणि तत्र संपाद्य सत्वरम्शिखिध्वजस्य पुरतः पपात फलपुष्पवत् || ३४ ||

rājakāryāṇi sarvāṇi tatra saṃpādya satvaramśikhidhvajasya purataḥ papāta phalapuṣpavat || 34 ||

तत्र कालद्युति मुखं चकाराखिन्नमानसाइन्दुं सनीहारमिव श्यामा खिन्नमिवाम्बुजम् || ३५ ||

tatra kāladyuti mukhaṃ cakārākhinnamānasāinduṃ sanīhāramiva śyāmā khinnamivāmbujam || 35 ||

तं दृष्ट्वा तादृशाकारं समुत्तस्थौ शिखिध्वजः | बभूव खिन्नचेताश्च समुवाचेदमादृतः || ३६ ||

taṃ dṛṣṭvā tādṛśākāraṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ | babhūva khinnacetāśca samuvācedamādṛtaḥ || 36 ||

देवपुत्र नमस्तेऽस्तु विमना इव लक्ष्यसे | कुम्भस्त्वं त्यज संरम्भमिदमासनमास्यताम् || ३७ ||

devaputra namaste'stu vimanā iva lakṣyase | kumbhastvaṃ tyaja saṃrambhamidamāsanamāsyatām || 37 ||

सन्तो विदितवेद्या ये ते हि हर्षविषादजाम् | नाश्रयन्ति स्थितिं स्वस्थाः पद्मा इव जलार्द्रताम् || ३८ ||

santo viditavedyā ye te hi harṣaviṣādajām | nāśrayanti sthitiṃ svasthāḥ padmā iva jalārdratām || 38 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | तेन क्ष्मापतिनेत्युक्ते कुम्भ आहासने विशन् | गिरा विषण्णया शीर्णवंशस्वनसमानया || ३९ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | tena kṣmāpatinetyukte kumbha āhāsane viśan | girā viṣaṇṇayā śīrṇavaṃśasvanasamānayā || 39 ||

यावद्देहमवस्थासु समचित्ततयैव ये | कर्मेन्द्रियैर्न तिष्ठन्ति न ते तत्त्वविदः शठाः || ४० ||

yāvaddehamavasthāsu samacittatayaiva ye | karmeindriyairna tiṣṭhanti na te tattvavidaḥ śaṭhāḥ || 40 ||

ये ह्यतत्त्वविदो मूढा राजन्बालतयैव ते | अवस्थाभ्यः पलायन्ते गृहीताभ्यः स्वभावतः || ४१ ||

ye hyatattvavido mūḍhā rājanbālatayaiva te | avasthābhyaḥ palāyante gṛhītābhyaḥ svabhāvataḥ || 41 ||

यावत्तिलं यथा तैलं यावद्देहं तथा दशा | यो न देहदशामेति स च्छिनत्त्यसिनाम्बरम् || ४२ ||

yāvattilaṃ yathā tailaṃ yāvaddehaṃ tathā daśā | yo na dehadashāmeti sa cchinattyasināmbaram || 42 ||

एष देहदशादुःखपरित्यागो ह्यनुत्तमः | यत्साम्यं चेतसो योगान्न तु कर्मेन्द्रियस्थितेः || ४३ ||

eṣa dehadashāduḥkhaparityāgo hyanuttamaḥ | yatsāmyaṃ cetaso yogānna tu karmeindriyasthiteḥ || 43 ||

यावद्देहं यथाचारं दशास्वङ्ग विजानता | कर्मेन्द्रियैर्हि स्थातव्यं न तु बुद्धीन्द्रियैः क्वचित् || ४४ ||

yāvaddehaṃ yathācāraṃ daśāsvanga vijānatā | karmeindriyairhi sthātavyaṃ na tu buddhīndriyaiḥ kvacit || 44 ||

परमेष्ठिप्रभृतयः सर्व एवोदिताशयाः | देहावस्थासु तिष्ठन्ति नियतेरेष निश्चयः || ४५ ||

parameṣṭhiprabhṛtayaḥ sarva evoditāśayāḥ | dehāvasthāsu tiṣṭhanti niyater eṣa niścayaḥ || 45 ||

अज्ञतत्त्वज्ञभूतानि दृश्यजातमिदं हि यत् | तत्सर्वमेव नियतिं धावत्यम्बु यथाम्बुधिम् || ४६ ||

ajñatattvajñabhūtāni dṛśyajātamidaṃ hi yat | tatsarvameva niyatiṃ dhāvatyambu yathāmbudhim || 46 ||

तज्ज्ञा बुद्ध्यादिसाम्येन पाण्यादिचलनेन च | नियतिं यापयन्तीमां यावद्देहमखण्डिताम् || ४७ ||

tajjñā buddhyādisāmyena pāṇyādicalanena ca | niyatiṃ yāpayantīmāṃ yāvaddehamakhāṇḍitām || 47 ||

अज्ञास्तु सर्वक्षोभेण सुखदुःखदशाहताः | नियतिं यापयन्त्यङ्ग देहलक्षैर्विखण्डिताम् || ४८ ||

ajñāstu sarvakṣobheṇa sukhaduḥkhadaśāhatāḥ | niyatiṃ yāpayantyaṅga dehalakṣairvikhāṇḍitām || 48 ||

इत्थं सुखेषु ननु दुःखदशासु चेत्थं स्थातव्यमित्यधिगतं यदिहाङ्ग जीवैः | अज्ञज्ञभूतनिवहस्फुरितस्तदेवं दुर्लंघ्य एष नियतो नियतेर्विलासः || ४९ ||

itthaṃ sukheṣu nanu duḥkhadaśāsu cetthaṃ sthātavyamityadhigataṃ yadihaāṅga jīvaiḥ | ajñajñabhūtanivahasphuritastadevaṃ durlaṃghya eṣa niyato niyatervilāsaḥ || 49 ||