Nirvāṇa I निर्वाण

श्रीवसिष्ठ उवाच | निर्विकल्पसमाधानात्काष्ठकुड्योपमस्थितिः | एवं शिखिध्वजो राजा चूडालामधुना श्रृणु || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | nirvikalpasamādhānātkāṣṭhakuḍyopamasthitiḥ | evaṃ śikhidhvajo rājā cūḍālāmadhunā śrṇu || 1 ||

शिखिध्वजं तं भर्तारं कुम्भवेषेण तेन सा | प्रबोध्यान्तर्धिमागत्य ततार तरसा नभः || २ ||

śikhidhvajaṃ taṃ bhartāraṃ kumbhaveṣeṇa tena sā | prabodhyāntardhimāgatya tatāra tarasā nabhaḥ || 2 ||

देवपुत्राकृतिं व्योम्नि जहौ मायाविनिर्मिताम् | विदग्धमुग्धमाकारं स्त्रैणं जग्राह सुन्दरम् || ३ ||

devaputrākṛtiṃ vyomni jahau māyāvinirmitām | vidagdhamugdhamākāraṃ straiṇaṃ jagrahā sundaram || 3 ||

नभसा स्वपुरं प्राप विवेशान्तःपुरं क्षणात् | दृश्या बभूव लोकस्य नृपकर्म चकार च || ४ ||

nabhasā svapuraṃ prāpa vivveśāntaḥpuraṃ kṣaṇāt | dṛśyā babhūva lokasya nṛpakarma cakāra ca || 4 ||

वासरत्रितयेनाथ पुनरम्बरमेत्य सा | बभूव कुम्भो योगेन शिखिध्वजवनं ययौ || ५ ||

vāsaratritayenātha punarambara metya sā | babhūva kumbho yogena śikhidhvajavanaṃ yayau || 5 ||

तथा तत्रैव तं भूपमपश्यद्वनभूमिगा । निर्विकल्पसमाधिस्थं समुत्कीर्णमिव द्रुमम् || ६ ||

tathā tatraiva taṃ bhūpamapaśyadvanabhūmigā | nirvikalpasamādhisthaṃ samutkīrṇamiva drumam || 6 ||

अहो नु खलु भो दिष्ट्या विश्रान्तोऽयमिहात्मनि । स्थितः स्वस्थः समः शान्त इत्युवाच पुनःपुनः || ७ ||

aho nu khalu bho diṣṭyā viśrānto'yamihātmani | sthitaḥ svasthaḥ samaḥ śānta ityuvāca punaḥpunaḥ || 7 ||

तदेनं तावदेतस्माद्बोधयामि परात्पदात् । इदानीमेव किं देहत्यागमेष करोति वै || ८ ||

tadenaṃ tāvadetasmādbodhayāmi parātpadāt | idānīmeva kiṃ dehatyāgameṣa karoti vai || 8 ||

किंचित्कालं स्फुरत्वेष राज्येन विपिनेन वा । सममेव गमिष्यावस्त्यक्तदेहाविमौ समौ || ९ ||

kiṃcitkālaṃ sphuratveṣa rājyena vipinenā vā | samameva gamiṣyāvastyaktadehāvimau samau || 9 ||

तस्योपदेशो विषमः परिणामं न गच्छति । अनेनाभ्यासयोगेन तावदाबोधयाम्यहम् || १० ||

tasyopadeśo viṣamaḥ pariṇāmaṃ na gacchati | anenābhyāsayogena tāvadābodhayāmyaham || 10 ||

इति संचिन्त्य चूडाला सिंहनादं चकार सा | भूयोभूयः प्रभोरग्रे वनेचरभयप्रदम् || ११ ||

iti saṃcintya cūḍālā siṃhanādaṃ cakāra sā | bhūyobhūyaḥ prabhoragre vanecarabhayapradam || 11 ||

न चचाल शिलेवाद्रौ यदा नादेन तेन सः | भूयोभूयः कृतेनापि तदा सा तं व्यचालयत् || १२ ||

na cacāla śilevādrau yadā nādena tena saḥ | bhūyobhūyaḥ kṛtenāpi tadā sā taṃ vyacālayat || 12 ||

चालितः पातितोऽप्येष यदा न बुबुधे नृपः | तदा संचिन्तयामास चूडाला कुम्भरूपिणी || १३ ||

cālitaḥ pātito'pyeṣa yadā na bubudhe nṛpaḥ | tadā saṃcintayāmāsa cūḍālā kumbharūpiṇī || 13 ||

अहो परिणतः साधुः स्वपदे भगवानयम् | तदेनं हि कया युक्त्या सांप्रतं बोधयाम्यहम् || १४ ||

aho pariṇataḥ sādhuḥ svapade bhagavānayam | tadenam hi kayā yuktyā sāṃprataṃ bodhayāmyaham || 14 ||

अथवैनं महात्मानं किमर्थं बोधयाम्यहम् | विदेहं बोधमासाद्य तिष्ठत्वेष यथासुखम् || १५ ||

athavainam mahātmānaṃ kimarthaṃ bodhayāmyaham | videhaṃ bodhamāsādya tiṣṭhatveṣa yathāsukham || 15 ||

अहमप्यंगनादेहमिमं त्यक्त्वा परं पदम् | अपुनर्जननायैव गच्छामीह हि किं समम् || १६ ||

ahamapyāṅganādehamimaṃ tyaktvā paraṃ padam | apunarjananāyaiva gacchāmīha hi kiṃ samam || 16 ||

इति संचिन्त्य देहं स्वं त्यक्तुमभ्युद्यता सती | पुनः संचिन्तयामास चूडाला सा महामतिः || १७ ||

iti saṃcintya dehaṃ svaṃ tyaktumabhyudyatā satī | punaḥ saṃcintayāmāsa cūḍālā sā mahāmatiḥ || 17 ||

आलोकयामि चैतावदेनं देहं महीपतेः | यद्यस्य सत्त्वशेषोऽस्ति बोधबीजं हृदन्तरे || १८ ||

ālokayāmi caitāvadenam dehaṃ mahīpateḥ | yadyasya sattvaśeṣo'sti bodhabījaṃ hṛdantare || 18 ||

तत्कालेनैष भगवान्संप्रबोधमुपैष्यति | मूलकोशरसालीनं पुष्पजालमिव द्रुमे || १९ ||

tatkālenaiṣa bhagavānsaṃprabodhamupaiṣyati | mūlakośarasālīnaṃ puṣpajālamiva drume || 19 ||

तदेवं विरहञ्जीवन्मुक्त एव भवत्यलम् | मुक्तो भवत्यथ यदि मन्ये गच्छामि तत्समम् || २० ||

tadevaṃ virahañjīvanmukta eva bhavatyalam | mukto bhavatyatha yadi manye gacchāmi tatsamam || 20 ||

इति संचिन्त्य चूडाला स्पर्शनेन नयेन च | पतिमालोक्य साशङ्कमुवाच वरवर्णिनी || २१ ||

iti saṃcintya cūḍālā sparśanena nayena ca | patimālokya sāśaṅkamuvāca varavarṇinī || 21 ||

अस्त्येव सत्त्वशेषोऽस्य हृदि संबोधकारणम् | संबोधहेतूदयेन सत्त्वशेषं व्यबुध्यत || २२ ||

astyeva sattvaśeṣo'sya hṛdi saṃbodhakāraṇam | saṃbodhahetūdayena sattvaśeṣaṃ vyabudhyata || 22 ||

श्रीराम उवाच | भृशं संशान्तचित्तस्य काष्ठलोष्टसमस्थितेः | सत्त्वशेषः कथं ब्रह्मन्ज्ञायते ध्यानशालिनः || २३ ||

śrīrāma uvāca | bhṛśaṃ saṃśāntacittasya kāṣṭhaloṣṭasamasthiteḥ | sattvaśeṣaḥ kathaṃ brahmañjñāyate dhyānaśālinaḥ || 23 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | प्रबोधकारणं यस्य दुर्लक्ष्याणुवपुर्हृदि | विद्यते सत्त्वशेषोऽन्तर्बीजे पुष्पफलं यथा || २४ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | prabodhakāraṇaṃ yasya durlakṣyāṇuvapurhṛdi | vidyate sattvaśeṣo'ntarbīje puṣpaphalaṃ yathā || 24 ||

चित्तस्पन्दवियुक्तस्य तस्यास्पन्दितसच्चितः | द्वित्वैकत्वविहीनस्य समस्याचलसंस्थितेः || २५ ||

cittaspandaviyuktasya tasyāspanditasaccitaḥ | dvitvaikatvavihīnasya samasyācalasaṃsthiteḥ || 25 ||

कायः समसमाभोगो न ग्लायति न हृष्यति | नास्तमेति न चोदेति सममेवावतिष्ठते || २६ ||

kāyaḥ samasamābhogo na glāyati na hṛṣyati | nāstameti na codeti samamevāvatiṣṭhate || 26 ||

द्वित्वैकत्वादियुक्तस्य यस्य प्रस्पन्दते मनः | तस्य देहोऽन्यतामेति नास्पन्दस्य कदाचन || २७ ||

dvitvaikatvādiyuktasya yasya praspandate manaḥ | tasya deho'nyatāmeti nāspandasya kadācana || 27 ||

चित्तस्पन्दो हि सर्वेषां कारणं जगतः स्थितेः | राम भावविकाराणां कुसुमानां यथा मधुः || २८ ||

cittaspando hi sarveṣāṃ kāraṇaṃ jagataḥ sthiteḥ | rāma bhāvavikārāṇāṃ kusumānāṃ yathā madhuḥ || 28 ||

अस्मिन्प्रयास्यतो देहे चेतसो हि मुहुर्मुहुः | हर्षः कोपो न संमोहो वशमेति रघूद्वह || २९ ||

asminprayāsyato dehe cetaso hi muhurmuhuḥ | harṣaḥ kopo na sammoho vaśameti raghūdvaha || 29 ||

चित्ते प्रशममायाते कायो यः सत्त्ववर्जितः | बाधते नाम्बरस्येव तस्य भावविकारभूः || ३० ||

citte praśamamāyāte kāyo yaḥ sattvavarjitaḥ | bādhate nāmbarasyeva tasya bhāvavikārabhūḥ || 30 ||

वीच्यादि न यथोदेति समाया जलसंततेः । तथा न दृश्यते दोषः समायाः सत्त्वसंततेः || ३१ ||

vīcyādi na yathodeti samāyā jalasaṃtateḥ | tathā na dṛśyate doṣaḥ samāyāḥ sattvasaṃtateḥ || 31 ||

सत्त्वस्यानुपलम्भोऽस्ति न तस्योपशमादृते । यावद्भाति समं तत्त्वं कालाच्छाम्यति केवलम् || ३२ ||

sattvasyānupalambho'sti na tasyopaśamādṛte | yāvadbhāti samaṃ tattvaṃ kālācchāmyati kevalam || 32 ||

देहे यस्मिंस्तु नो चित्तं नापि सत्त्वं च विद्यते । स तापे हिमवद्राम पञ्चत्वेन विलीयते || ३३ ||

dehe yasmiṃstu no cittaṃ nāpi sattvaṃ ca vidyate | sa tāpe himavadrāma pañcatvena vilīyate || 33 ||

शिखिध्वजस्य देहोऽसौ निश्चित्तस्तेजसोर्जितः । सत्त्वांशेन च संयुक्तस्तेन न ग्लानिभाजनम् || ३४ ||

śikhidhvajasya deho'sau niścittastejasorjitaḥ | sattvāṃśena ca saṃyuktastena na glānibhājanam || 34 ||

तं तथाभूतमालोक्य भर्तुर्देहं वराङ्गना । अनुज्झितवती देहं चिन्तयामास सत्वरम् || ३५ ||

taṃ tathābhūtamālokya bharturdehaṃ varāṅganā | anujjhitavatī dehaṃ cintayāmāsa satvaram || 35 ||

चित्तत्त्वं सर्वगं शुद्धं प्रविश्याबोधयाम्यहम् | भविष्यद्बोधनं कान्तमथ तत्र हि संस्थिता || ३६ ||

cittattvaṃ sarvagaṃ śuddhaṃ praviśyābodhayāmyaham | bhaviṣyadbodhanaṃ kāntamatha tatra hi saṃsthitā || 36 ||

न बोधयामि यद्येनं चिरात्तद्बुध्यते स्वयम् | किमेकैवावतिष्ठेऽहमित्येवं बोधयाम्यहम् || ३७ ||

na bodhayāmi yadyenaṃ cirāttadbudhyate svayam | kimekaivāvatiṣṭhe'hamityevaṃ bodhayāmyaham || 37 ||

इति संचिन्त्य चूडाला देहं करणपञ्जरम् | संत्यज्य प्राप चित्तत्त्वे स्थितिमाद्यन्तवर्जिते || ३८ ||

iti saṃcintya cūḍālā dehaṃ karaṇapañjaram | saṃtyajya prāpa cittattve sthitimādyantavarjite || 38 ||

तत्र सा चेतनास्पन्दं कृत्वा सत्त्ववतः प्रभोः | स्वं विवेश पुनर्देहं स्वं नीडमिव पक्षिणी || ३९ ||

tatra sā cetanāspandaṃ kṛtvā sattvavataḥ prabhoḥ | svaṃ viveśa punardehaṃ svaṃ nīḍamiva pakṣiṇī || 39 ||

कुम्भाकृतिरथोत्थाय निविष्टा कुसुमस्थले | साम गातुं प्रवृत्ता सा भ्रमरीवृन्दनिःस्वना || ४० ||

kumbhākṛtirathotthāya niviṣṭā kusumasthale | sāma gātuṃ pravṛttā sā bhramarīvṛndaniḥsvanā || 40 ||

तं सामस्वनमाकर्ण्य चित्सत्त्वगुणशालिनी | बुबुधे भूपतेर्देहे वसन्त इव पद्मिनी || ४१ ||

taṃ sāmasvanamākarṇya citsattvaguṇaśālinī | bubudhe bhūpaterdehe vasanta iva padminī || 41 ||

दृशं विकासयामास तां तदार्क इवाब्जिनीम् | गृहीतसत्त्वसंपत्तिः शिखिध्वजमहीपतिः || ४२ ||

dṛśaṃ vikāsayāmāsa tāṃ tadārka ivābjinīm | gṛhītasattvasaṃpattiḥ śikhidhvajamahīpatiḥ || 42 ||

अपश्यत्कुम्भमग्रस्थं सामगायनतत्परम् | परेण वपुषा युक्तं सामवेदमिवापरम् || ४३ ||

apaśyatkumbhamagrasthaṃ sāmagāyanatatparam | pareṇa vapuṣā yuktaṃ sāmavedamivāparam || 43 ||

अहो बत वयं धन्याः पुनः प्राप्तो मुनिः स्वतः | इत्येवोदाहरव्राजा कुम्भाय कुसुमं ददौ || ४४ ||

aho bata vayaṃ dhanyāḥ punaḥ prāpto muniḥ svataḥ | ityevodāharavrājā kumbhāya kusumaṃ dadau || 44 ||

दिष्ट्योदिताः स्मो भगवंस्तव चेतसि पावने | के नाम वा महासत्त्वाः प्रसादेष्वङ्ग नो स्थिताः || ४५ ||

diṣṭyoditāḥ smo bhagavaṃstava cetasi pāvane | ke nāma vā mahāsattvāḥ prasādeṣvaṅga no sthitāḥ || 45 ||

अस्मत्पवित्रीकरणमेवागमनकारणम् | न चेत्किं चागमे ब्रूहि द्वितीयं कारणं भवेत् || ४६ ||

asmatpavitrīkaraṇamevāgamanakāraṇam | na cetkiṃ cāgame brūhi dvitīyaṃ kāraṇaṃ bhavet || 46 ||

कुम्भ उवाच | यतः प्रभृति यातोऽस्मि त्वत्सकाशादनिन्दितः | ततः प्रभृति चेतो मे त्वयैवेह समं स्थितम् || ४७ ||

kumbha uvāca | yataḥ prabhṛti yāto'smi tvatsakāśādaninditaḥ | tataḥ prabhṛti ceto me tvayaiveha samaṃ sthitam || 47 ||

रम्ये स्वर्गे न तिष्ठामि समीपे तव सांप्रतम् | अभीष्टमुद्यदेवाङ्ग रम्याणां तत्पुरः स्थितम् || ४८ ||

ramye svarge na tiṣṭhāmi samīpe tava sāṃpratam | abhīṣṭamudyadevāṅga ramyāṇāṃ tatpuraḥ sthitam || 48 ||

त्वादृशो बन्धुराप्तश्च सुहृन्मित्रं तथा सखा | विश्वास्यो वापि शिष्यश्च मन्ये जगति नास्ति मे || ४९ ||

tvādṛśo bandhurāptaśca suhṛnmitraṃ tathā sakhā | viśvāsyo vāpi śiṣyaśca manye jagati nāsti me || 49 ||

शिखिध्वज उवाच | अहो नु फलितं पुण्यपादपैर्नः कुलाचले | यस्माद्भवानसङ्गोऽपि वाञ्छत्यस्मत्समागमम् || ५० ||

śikhidhvaja uvāca | aho nu phalitaṃ puṇyapādapairnaḥ kulācale | yasmādbhavānasango'pi vāñchhatyasmatsamāgamam || 50 ||

इदं वनमिमे वृक्षा भृत्योऽयमहमादृतः | रोचते ते न चेतस्वर्गस्तदिह स्थीयतां प्रभो || ५१ ||

idaṃ vanamime vṛkṣā bhṛtyoyamahamādṛtaḥ | rocate te na cetasvargastadiha sthīyatāṃ prabho || 51 ||

भवद्वितीर्णया योगयुक्त्या विश्रान्तवानहम् | यथा साधो तथा मन्ये स्वर्गे विश्रमणं कुतः || ५२ ||

bhavadvitīrṇayā yogayuktyā viśrāntavānaham | yathā sādho tathā manye svargē viśramaṇaṃ kutaḥ || 52 ||

तामेव संस्थितिं स्वच्छामवलम्ब्य प्रकाशिनीम् | विहरेह यथाकामं स्वर्गे भूमितले तथा || ५३ ||

tāmeva saṃsthitiṃ svacchāmavalambya prakāśinīm | vihareha yathākāmaṃ svargē bhūmitalē tathā || 53 ||

कुम्भ उवाच | परे पदे महानन्दे कच्चिद्विश्रान्तवानसि | इदं भेदमयं दुःखं कच्चित्संत्यक्तवानसि || ५४ ||

kumbha uvāca | pare pade mahānande kaccidviśrāntavānasi | idaṃ bhedamayaṃ duḥkhaṃ kaccitsaṃtyaktavānasi || 54 ||

कच्चिदापातरम्येभ्यः संकल्पेभ्यो रतिर्भृशम् | निर्मूलतां गता राजन्भोगनीरसमेव ते || ५५ ||

kaccidāpātaramyebhyaḥ saṃkalpebhyo rati rbṛśam | nirmūlatāṃ gatā rājanbhoganīrasameva te || 55 ||

हेयादेयदशातीतं शान्तं शमसमस्थितियथाप्राप्तेष्वनुद्वेगं कच्चित्तव मनःस्थितम् || ५६ ||

heyādeyadaśātītaṃ śāntaṃ śamasamasthitiyathāprāpteṣvanudvegaṃ kaccittava manaḥsthitam || 56 ||

शिखिध्वज उवाचत्वत्प्रसादेन भगवन्दृष्टा दृश्यातिगा गतिःप्राप्तः संसारसीमान्तो लब्धो लब्धव्यनिश्चयः || ५७ ||

śikhidhvaja uvācatvatprasādena bhagavandṛṣṭā dṛśyātigā gatiḥprāptaḥ saṃsārasīmānto labdho labdhavyaniścayaḥ || 57 ||

चिरादतिचिरेणैव विश्रान्तोऽस्मि निरामयःलब्धं लव्धव्यमखिलं तृप्तः संश्चिरसंस्थितः || ५८ ||

cirādaticireṇaiva viśrānto'smi nirāmayaḥlabdhaṃ lavdhavyamakhilaṃ tṛptaḥ saṃścirasaṃsthitaḥ || 58 ||

नोपदेष्टव्यमस्माकं किंचिदप्युपयुज्यतेसर्वत्रैवातितृप्तोऽस्मि संस्थितोऽस्मि गतज्वरः || ५९ ||

nopadeṣṭavyamasmākaṃ kiṃcidapyupayujyatesarvatraivātitṛpto'smi saṃsthito'smi gatajvaraḥ || 59 ||

ज्ञातमज्ञातमप्राप्तं त्यक्तं त्यक्तव्यमाश्रितम्तत्त्वं परत्वं सत्त्वं मे स्वस्यैवास्ति न किंचन || ६० ||

jñātamajñātamaprāptaṃ tyaktaṃ tyaktavyamāśritamtattvaṃ paratvaṃ sattvaṃ me svasyaivāsti na kiṃcana || 60 ||

निःसंसृतिर्विगतमोहभयो विरागो नित्योदितः समसमाशयसर्वसौम्यः | सर्वात्मकः सकलसंकलनावियुक्त आकाशकोशविशदः सममास्थितोऽस्मि || ६१ ||

niḥsaṃsṛtirvigatamohabhayo virāgo nityoditaḥ samasamāśayasarvasaumyaḥ | sarvātmakaḥ sakalasaṅkalanāviyukta ākāśakośaviśadaḥ samamāsthito'smi || 61 ||