Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच | इति सिद्धगणोद्गीता गीताः श्रुत्वा महीपतिः | विषादमाजगामाशु भीरू रणरवादिव || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | iti siddhagaṇodgītā gītāḥ śrutvā mahīpatiḥ | viṣādamājagāmāśu bhīrū raṇaravādiva || 1 ||

जगाम परिवारं स्वमाकर्षन्स्वगृहं प्रति | स्वतीरवृक्षानुगतः सरिदोघ इवार्णवम् || २ ||

jagāma parivāraṃ svamākarṣansvagṛhaṃ prati | svatīravṛkṣānugataḥ saridogha ivārṇavaṃ || 2 ||

परिवारमशेषेण विसृज्य स्वं स्वमालयम् | एक एवारुरोहाग्र्यं गृहमर्क इवाचलम् || ३ ||

parivāramaśeṣeṇa visṛjya svaṃ svamālayaṃ | eka evārurohāgryaṃ gṛhamarka ivācalaṃ || 3 ||

तत्र प्रोड्डयनालोलखगपक्षतिचञ्चलाः | आलोकयंल्लोकगतीर्विललापेदमाकुलः || ४ ||

tatra proḍḍayanālolakhagapakṣaticañcalāḥ | ālokayanlokagatīrvilalāpedamākulaḥ || 4 ||

हा कष्टमतिकष्टासु लोकलोलदशास्वयम् | पाषाणेष्विव पाषाणा आलुठामि बलादहम् || ५ ||

hā kaṣṭamatikaṣṭāsu lokaloladaśāsvayam | pāṣāṇeṣviva pāṣāṇā āluṭhāmi balādaham || 5 ||

अपर्यन्तस्य कालस्य कोऽप्यंशो जीव्यते मया | तस्मिन्भावं निबध्नामि धिङ्नामधमचेतनम् || ६ ||

aparyantasya kālasya ko'pyaṃśo jīvyate mayā | tasminbhāvaṃ nibadhnāmi dhiṅnāmadhamacetanam || 6 ||

कियन्मात्रमिदं नाम राज्यमाजीवितं मम | किमेतेन विना दुःखं तिष्ठामि हतधीर्यथा || ७ ||

kiyanmātramidaṃ nāma rājyamājīvitaṃ mama | kimetenavinā duḥkhaṃ tiṣṭhāmi hatadhīryathā || 7 ||

आदावन्तेऽप्यनन्तोऽहं मध्ये पेलवजीवितः | बालश्चित्रेन्दुनेवाहं किं मुधा धृतिमास्थितः || ८ ||

ādāvante'pyananto'haṃ madhye pelavajīvitaḥ | bālaścitrendunevehaṃ kiṃ mudhā dhṛtimāsthitaḥ || 8 ||

प्रपञ्चरहितेनाहमिन्द्रजालेन जालिना | हा कष्टमतिमुह्यामि केनास्मि परिमोहितः || ९ ||

prapañcarahitenāhamindrajālena jālinā | hā kaṣṭamatimuhyāmi kenāsmi parimohitaḥ || 9 ||

यद्वस्तु यच्च वा रम्यं यदुदारमकृत्रिमम् | किंचित्तदिह नास्त्येव किंनिष्ठेह मतिर्मम || १० ||

yadvastu yacca vā ramyaṃ yadudāramakṛtrimam | kiṃcittadihanāstyeva kiṃniṣṭeha matirmama || 10 ||

दूरस्थमप्यदूरस्थं यन्मे मनसि वर्तते | इति निश्चित्य बाह्यार्थभावनां संत्यजाम्यहम् || ११ ||

dūrasthamapyadūrasthaṃ yanme manasi vartate | iti niścitya bāhyārthabhāvanāṃ saṃtyajāmyaham || 11 ||

लोकाजवं जवीभावः सलिलावर्तभङ्गुरः | दृष्टोऽद्यापि हि दुःखाय केयमास्था सुखं प्रति || १२ ||

lokājavam javībhāvaḥ salilāvartabhaṅguraḥ | dṛṣṭo'dyāpi hi duḥkhāya keyamāsthā sukhaṃ prati || 12 ||

प्रत्यब्दं प्रतिमासं च प्रत्यहं च प्रतिक्षणम् | सुखानि दुःखपिण्डानि दुःखानि तु पुनः पुनः || १३ ||

pratyabdaṃ pratimāsaṃ ca pratyahaṃ ca pratikṣaṇam | sukhāni duḥkhapiṇḍāni duḥkhāni tu punaḥ punaḥ || 13 ||

परामृष्टं विशिष्टं हि दृष्टं नष्टं न भावितम् | अत्रस्थं न तदस्तीह सतां यत्रास्तु संस्थितिः || १४ ||

parāmṛṣṭaṃ viśiṣṭaṃ hi dṛṣṭaṃ naṣṭaṃ na bhāvitam | atrasthaṃ na tadastīha satāṃ yatrāstu saṃsthitiḥ || 14 ||

अरज्जुरेव बद्धोऽहमपङ्कोऽस्मि कलङ्कितः | पतितोस्म्युपरिस्थोपि हा ममात्मन्हता स्थितिः || १६ ||

arajjureva baddho'ham apaṅko'smi kalaṅkitaḥ | patito'smi uparistho'pi hā mamātman hatā sthitiḥ || 16 ||

अद्य ये महतां मूर्ध्नि ते दिनैर्निपतन्त्यधः | हतचित्तमहत्तायां कैषा विश्वस्तता वत || १७ ||

adya ye mahatāṃ mūrdhni te dinairnipatantyadhaḥ | hatacittamahattāyāṃ kaiṣā viśvastatā vata || 17 ||

क इमे मे महाभोगाः क इमे मम बान्धवाः | बालो भूतमयेनेव संकेतेनाहमाकुलः || १८ ||

ka ime me mahābhogāḥ ka ime mama bāndhavāḥ | bālo bhūtamayeneva saṃketenāhamākulaḥ || 18 ||

स्वयमेव निबध्नामि जरामरणरागिणीम् | किमिमामहमेतेषु धृतिमुद्वेगकारिणीम् || १९ ||

svayameva nibadhnāmi jarāmaraṇarāgiṇīm | kimimāmahameteṣu dhṛtimudvegakāriṇīm || 19 ||

यातु तिष्ठतु वा सम्यङ् ममैतां प्रति को ग्रहः | बुद्बुदश्रीरिवैषा हि मिथ्यैवेत्थमुपस्थिता || २० ||

yātu tiṣṭhatu vā samyaṅ mamaetāṃ prati ko grahaḥ | budbudashrīrivaiṣā hi mithyaivetthamupasthitā || 20 ||

ते महाविभवा भोगास्ते सन्तः स्निग्धबान्धवाः | सर्वं स्मृतिपथं प्राप्तं वर्तमानेऽपि का धृतिः || २१ ||

te mahāvibhavā bhogāste saṃtaḥ snigdhabāndhavāḥ | sarvaṃ smṛtipathaṃ prāptaṃ vartamāne'pi kā dhṛtiḥ || 21 ||

क्व धनानि महीपानां ब्रह्मणः क्व जगन्ति वा | प्राक्तनानि प्रयातानि केयं विश्वस्तता मम || २२ ||

kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā | prāktanāni prayātāni keyaṃ viśvastatā mama || 22 ||

गिलितानीन्द्रलक्षाणि बुद्बुदानीव वारिणि | मां जीवितनिबद्धास्थं विहसिष्यन्ति साधवः || २३ ||

gilitānīndralakṣāṇi budbudānīva vāriṇi | māṃ jīvitanibaddhāsthaṃ vihasiṣyanti sādhavaḥ || 23 ||

ब्रह्मणां कोटयो याता गताः सर्गपरम्पराः | प्रयाताः पांसुवद्भूपाः का धृतिर्मम जीविते || २४ ||

brahmaṇāṃ koṭayo yātā gatāḥ sargaparamparāḥ | prayātāḥ pāṃsuvadbhūpāḥ kā dhṛtirmama jīvite || 24 ||

संसाररात्रिदुःस्वप्ने चेत्ये देहमये भ्रमे | आस्थां चेदनुबध्नामि तत्रेमां तु धिगस्थितिम् || २५ ||

saṃsārarātriduḥsvapne cetye dehamaye bhrame | āsthāṃ cedanubadhnāmi tatremāṃ tu dhigasthitim || 25 ||

अयं सोऽहमिति व्यर्थकल्पनाऽसत्स्वरूपिणी | अहंकारपिशाचेन किमज्ञवदहं स्थितः || २६ ||

ayaṃ so'hamiti vyarthakalpanā'satsvarūpiṇī | ahaṃkārapiśācena kimajñavadahaṃ sthitaḥ || 26 ||

हतं हतमिदं कस्मादायुराततयानया । पश्यन्नपि न पश्यामि सूक्ष्मया काललेखया || २७ ||

hataṃ hataṃ idaṃ kasmād āyur ātata yānayā | paśyannapi na paśyāmi sūkṣmayā kālalekhayā || 27 ||

पादपीठे कृतेशानाः शार्ङ्गिक्रीडनकन्दुकाः । कालकापालिकाग्रस्ताः किमास्थे मयि वल्गसि || २८ ||

pādapīṭhe kṛteśānāḥ śārṅgikrīḍanakandukāḥ | kālakāpālikāgrastāḥ kimāsthe mayi valgasī || 28 ||

अजस्रमुपयान्त्येते यान्ति चाद्यापि वासराः । अविनष्टैकसद्वस्तुर्दृष्टो नाद्यापि वासरः || २९ ||

ajasramupayāntyete yānti cādyāpi vāsarāḥ | avinaṣṭaikasadvasturdṛṣṭo nādyāpi vāsaraḥ || 29 ||

सारसाः सरसीवैते सर्वस्मिञ्जनचेतसि । भोगा एव स्फुरन्त्यन्तर्न तु स्वपददृष्टयः || ३० ||

sārasāḥ sarasīvaita sarvasmiñjanacetasi | bhogā eva sphurantyantar na tu svapadadṛṣṭayaḥ || 30 ||

कष्टात्कष्टतरं प्राप्तो दुःखाद्दुःखतरं गतः । अद्यापि न विरक्तोस्मि हा धिङ्मामधमाशयम् || ३१ ||

kaṣṭātkaṣṭataraṃ prāpto duḥkhāddhuḥkhataraṃ gataḥ | adyāpi na virakto'smi hā dhiṅmāmadhamāśayam || 31 ||

येषु येषु दृढा बद्धा भावना भव्यवस्तुषु | तानि तानि विनष्टानि दृष्टानि किमिहोत्तमम् || ३२ ||

yeṣu yeṣu dṛḍhā baddhā bhāvanā bhavyavastuṣu | tāni tāni vinaṣṭāni dṛṣṭāni kimihottamam || 32 ||

यन्मध्ये यच्च पर्यन्ते यदापाते मनोरमम् | सर्वमेवापवित्रं तद्विनाशामेध्यदूषितम् || ३३ ||

yanmadhye yacca paryante yadāpāte manoramam | sarvamevāpavitraṃ tadvināśāmedhyadūṣitam || 33 ||

येषु येषु पदार्थेषु धृतिं बध्नाति मानवः | तेषु तेष्वेव तस्यायं दृष्टो नाशोदयो भृशम् || ३४ ||

yeṣu yeṣu padārtheṣu dhṛtiṃ badhnāti mānavaḥ | teṣu teṣveva tasyāyaṃ dṛṣṭo nāśodayo bhṛśam || 34 ||

श्वःश्वः पापीयसीमेष श्वःश्वः क्रूरतरामपि | श्वःश्वः स्वेदकरीमेति दशामिह जडो जनः || ३५ ||

śvaḥśvaḥ pāpīyasīmeṣa śvaḥśvaḥ krūratarāmapi | śvaḥśvaḥ svedakarīmeti daśāmiha jaḍo janaḥ || 35 ||

अज्ञानैकहतो बाल्ये यौवने मदनाहतः | शेषे कलत्रचिन्तार्तः किं करोति कदा जडः || ३६ ||

ajñānaikahato bālye yauvane madanāhataḥ | śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karoti kadā jaḍaḥ || 36 ||

आगमापायि विरसं दशावैषम्यदूषितम् | असारसारं संसारं किं तत्पश्यति दुर्मतिः || ३७ ||

āgamāpāyi virasaṃ daśāvaiṣamyadūṣitam | asārasāraṃ saṃsāraṃ kiṃ tatpashyati durmatiḥ || 37 ||

राजसूयाश्वमेधाद्यैरिष्ट्वा यज्ञशतैरपि | महाकल्पान्तमप्यंशं स्वर्गं प्राप्नोति नाधिकम् || ३८ ||

rājasūyāśvamedhādyairiṣṭvā yajñashatairapi | mahākalpāntamapyañśaṃ svargaṃ prāpnoti nādhikam || 38 ||

कोऽसौ स्वर्गोऽस्ति भूमौ वा पाताले वा प्रदेशकः | न यत्राभिभवन्त्येता दुर्भ्रमर्य इवापदः || ३९ ||

ko'sau svargo'sti bhūmau vā pātāle vā pradeśakaḥ | na yatrābhibhavantyetā durbramarya ivāpadaḥ || 39 ||

निजचेतोविलव्यालाः शरीरस्थलपल्लवाः | आधयो व्याधयश्चैते निवार्यन्ते कथं किल || ४० ||

nijacetovilavyālāḥ śarīrasthlapallavāḥ | ādhayo vyādhayaścaita nivāryante kathaṃ kila || 40 ||

सतोऽसत्ता स्थिता मूर्ध्नि मूर्ध्नि रम्येष्वरम्यता | सुखेषु मूर्ध्नि दुःखानि किमेकं संश्रयाम्यहम् || ४१ ||

sato'sattā sthitā mūrdhni mūrdhni ramyeṣvaramyatā | sukheṣu mūrdhni duḥkhāni kimekaṃ saṃśrayāmyaham || 41 ||

जायन्ते च म्रियन्ते च प्राकृताः क्षुद्रजन्तवः | धरा तैरेव नीरन्ध्रा दुर्लभाः साधुसाधवः || ४२ ||

jāyante ca mriyante ca prākṛtāḥ kṣudrajantavaḥ | dharā taireva nīrandhrā durlabhāḥ sādhusādhavaḥ || 42 ||

नीलोत्पलालिनयनाः परमप्रेमभूषणाः | हासायैव विलासिन्यः क्षणभङ्गितया स्थिताः || ४३ ||

nīlotpalālinayanāḥ paramapremabhūṣaṇāḥ | hāsāyaiva vilāsinyaḥ kṣaṇabhaṅgitayā sthitāḥ || 43 ||

येषां निमेषणोन्मेषैर्जगतां प्रलयोदयौ | तादृशाः पुरुषाः सन्ति मादृशां गणनैव का || ४४ ||

yeṣāṃ nimeṣaṇonmeṣairjagatāṃ pralayodayau | tādṛśāḥ puruṣāḥ santi mādṛśāṃ gaṇanaiva kā || 44 ||

सन्ति रम्यतराद्रम्याः सुस्थिरादपि सुस्थिराः | चिन्तापर्यवसानेयं पदार्थश्रीः किमीहसे || ४५ ||

santi ramyatarādramyaḥ susthirādapi susthirāḥ | cintāparyavasāneyaṃ padārthaśrīḥ kimīhasē || 45 ||

संपदश्च विचित्रा यास्ताश्चेच्चित्तेन संमताः | तत्ता अपि महारम्भा हन्त मन्ये महापदः || ४६ ||

saṃpadaśca vicitrā yāstāśceccittena saṃmatāḥ | tattā api mahārambhā hanta manye mahāpadaḥ || 46 ||

आपदोऽपि विचित्रा यास्ताश्चेन्मनसि संमताः । तत्ता अपि महारम्भा मन्ये मनसि संपदः || ४७ ||

āpadō'pi vicitrā yāstāścennamanasi saṃmatāḥ | tattā api mahārambhā manye manasi saṃpadaḥ || 47 ||

मनोमात्रविवर्तेऽस्मिञ्जगत्यब्धीन्दुभङ्गुरे । ममेदमित्यपूर्वेयं कुतस्त्याऽक्षरमालिका || ४८ ||

manomātravivarte'smiñjagatyabdhīndubhaṅgure | mamedamityapūrveyaṃ kutastyā'kṣaramālikā || 48 ||

इयत्ताच्छिन्नतप्तासु सुखनाम्नीषु दृष्टिषु । कास्वेतास्वनुरक्तोऽस्मि पतङ्गोऽग्निशिखास्विव || ५० ||

iyattācchinnataptāsu sukhanāmnīṣu dṛṣṭiṣu | kāsvetāsvanurakto'smi pataṅgo'gnisikhāsviva || 50 ||

वरमेकान्तदाहेषु लुठनं रौरवाग्निषु । नत्वालूनविवर्तासु स्थितं संसारवृत्तिषु || ५१ ||

varamekāntadāheṣu luṭhanaṃ rauravāgniṣu | natvālūnavivartāsu sthitaṃ saṃsāravṛttiṣu || 51 ||

संसार एव दुःखानां सीमान्त इति कथ्यते । तन्मध्यपतिते देहे सुखमासाद्यते कथम् || ५२ ||

saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmānta iti kathyate | tanmadhyapatite dehe sukhamāsādyate katham || 52 ||

अकृत्रिममहादुःखे संसारे ये व्यवस्थिताः| त एतेऽन्यानि दुःखानि जानते मधुराण्यलम् || ५३ ||

akṛtrimamahāduḥkhe saṃsāre ye vyavasthitāḥ| ta ete'nyāni duḥkhāni jānate madhurāṇyalam || 53 ||

अहमप्यधमोत्कृष्टकाष्ठलोष्टसमस्थितिः| अज्ञैरेवागतः साम्यं परमामृष्टवस्तुभिः || ५४ ||

ahamapyadhamotkṛṣṭakāṣṭhaloṣṭasamasthitiḥ| ajñairevāgataḥ sāmyaṃ paramāmṛṣṭavastubhiḥ || 54 ||

संकल्पमेव तन्मन्ये संकल्पोपशमेन तत्| शोषयामि यथा शोषमेति संसारपादपः || ५५ ||

saṃkalpameva tanmanye saṃkalpopaśamena tat| śoṣayāmi yathā śoṣameti saṃsārapādapaḥ || 55 ||

आकारमात्ररम्यासु मनोमर्कटवृत्तिषु| परिज्ञातास्विहाद्यैव न रमे नाशनीष्वहम् || ५७ ||

ākāramātraramyāsu manomarkaṭavṛttiṣu| parijñātāsvihādyaiva na rame nāśanīṣvaham || 57 ||

आशापाशशतप्रोताः पातोत्पातोपतापदाः| संसारवृत्तयो भुक्ता इदानीं विश्रमाम्यहम् || ५८ ||

āśāpāśaśataprotāḥ pātotpātopatāpadāḥ| saṃsāravṛttayo bhuktā idānīṃ viśramāmyaham || 58 ||

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि मृतोऽस्मीति पुनःपुनः | शोचितं गतमेवाहमिदानीं नानुरोदिमि || ५९ ||

hā hato'smi vinaṣṭo'smi mṛto'smīti punaḥpunaḥ | śocitaṃ gatamevāhamidānīṃ nānurodimi || 59 ||

प्रबुद्धोऽस्मि प्रहृष्टोऽस्मि दृष्टश्चोरोऽयमात्मनः | मनो नाम निहन्म्येनं मनसास्मि चिरं हतः || ६० ||

prabuddho'smi prahṛṣṭo'smi dṛṣṭaścoro'yamātmanaḥ | mano nāma nihanmyenaṃ manasāsmi ciraṃ hataḥ || 60 ||

एतावन्तमिमं कालं मनोमुक्ताफलं मम | अविद्धमासीदधुना विद्धं तु गुणमर्हति || ६१ ||

etāvantamimaṃ kālaṃ manomuktāphalaṃ mama | aviddhamāsīdadhunā viddhaṃ tu guṇamarhati || 61 ||

मनस्तुषारकणिका विवेकार्कातपेन मे | चिरप्रवृत्तये नूनमचिराल्लयमेष्यति || ६२ ||

manastuṣārakaṇikā vivekārkātapena me | cirapravṛttaye nūnamacirāllayameṣyati || 62 ||

विविधैः साधुभिः सिद्धैरहं साधु प्रबोधितः | आत्मानमनुगच्छामि परमानन्दसाधनम् || ६३ ||

vividhaiḥ sādhubhiḥ siddhairahaṃ sādhu prabodhitaḥ | ātmānamanugacchāmi paramānandasādhanam || 63 ||

आत्मानं मणिमेकान्ते लब्ध्वैवालोकयन्सुखम् | तिष्ठाम्यस्तमितान्येहः शारदीवाचलेऽम्बुदः || ६४ ||

ātmānaṃ maṇimekānte labdhvaivālokayansukham | tiṣṭhāmyastamitānyehaḥ śāradīvācale'mbudaḥ || 64 ||

अयमहमिदमाततं ममेति स्फुरितमपास्य बलादसत्यमन्तः | रिपुमतिबलिनं मनो निहत्य प्रशममुपैमि नमोऽस्तु ते विवेक || ६५ ||

ayamahamidamātataṃ mameti sphuritamapāsya balādasatyamantaḥ | ripumatibaliñaṃ mano nihatya praśamamupaimi namo'stu te viveka || 65 ||