Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच | वीतहव्यवदात्मानं नीत्वा विदितवेद्यताम् | वीतरागभयोद्वेगस्तिष्ठ राघव सर्वदा || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | vītahavyavadātmānaṃ nītvā viditavedyatām | vītarāgabhayodvegastiṣṭha rāghava sarvadā || 1 ||

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि विजहार यथासुखम् | वीतहव्यो वीतशोकस्तथा विहर राघव || २ ||

triṃśadvarṣasahasrāṇi vijahāra yathāsukham | vītahavyo vītaśokastathā vihara rāghava || 2 ||

अन्ये च राजन्मुनयो ज्ञातज्ञेया महाधियः | यथावसन्स्वराष्ट्रे त्वं तथैवास्व महामते || ३ ||

anye ca rājanmunayo jñātajñeyā mahādhiyaḥ | yathāvasansvarāṣṭre tvaṃ tathaivāsva mahāmate || 3 ||

सुखदुःखक्रमैरात्मा न कदाचन गृह्यते | सर्वगोऽपि महाबाहो किं मुधा परिशोचसि || ४ ||

sukhaduḥkhakramairātmā na kadācana gṛhyate | sarvago'pi mahābāho kiṃ mudhā pariśocasi || 4 ||

बहवो विदितात्मानो विहरन्तीह भूतले | न केचन वशं यान्ति दुःखस्याङ्ग भवानिव || ५ ||

bahavo viditātmāno viharantīha bhūtale | na kecana vaśaṃ yānti duḥkhasyāṅga bhavāniva || 5 ||

स्वस्थो भव भवोदारः समो भव सुखी भव | सर्वगस्त्वं त्वमात्मैव तव नास्ति पुनर्भवः || ६ ||

svastho bhava bhavodāraḥ samo bhava sukhī bhava | sarvagastvaṃ tvamātmaiva tava nāsti punarbhavaḥ || 6 ||

हर्षामर्षविकाराणां जीवन्मुक्ता भवादृशाः | न केचन वशं यान्ति मृगेन्द्राः शिखिनामिव || ७ ||

harṣāmarṣavikārāṇāṃ jīvanmuktā bhavādṛśāḥ | na kecana vaśaṃ yānti mṛgendrāḥ śikhināmiva || 7 ||

श्रीराम उवाच | अनेनैव प्रसङ्गेण संशयोऽयं ममोदितः | शरत्काल इवाम्भोदं तं मे त्वं तनुतां नय || ८ ||

śrīrāma uvāca | anenaiva prasaṅgeṇa saṃśayo'yaṃ mamoditaḥ | śaratkāla ivāmbhodaṃ taṃ me tvaṃ tanutāṃ naya || 8 ||

जीवन्मुक्तशरीराणां कथमात्मविदां वर | शक्तयो नेह दृश्यन्ते आकाशगमनादिकाः || ९ ||

jīvanmuktasharīrāṇāṃ kathamātmavidāṃ vara | śaktayo neha dṛśyante ākāśagamanādikāḥ || 9 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | आकाशगमनादीनि यान्येतानि रघूद्वह | प्रमाणिताः पदार्थानां सहजाः खलु शक्तयः || १० ||

śrīvasiṣṭha uvāca | ākāśagamanādīni yānyetāni raghūdvaha | pramāṇitāḥ padārthānāṃ sahajāḥ khalu śaktayaḥ || 10 ||

यद्विचित्रं क्रियाजालं दृश्यते गम्यते पुनः | राम वस्तुस्वभावोऽसौ न तदात्मविदां मतम् || ११ ||

yadvicitraṃ kriyājālaṃ dṛśyate gamyate punaḥ | rāma vastusvabhāvo'sau na tadātmavidāṃ matam || 11 ||

अनात्मविदमुक्तोऽपि नभोविहरणादिकम् | द्रव्यकर्मक्रियाकालशक्त्या प्राप्नोति राघव || १२ ||

anātmavidamukto'pi nabhoviharaṇādikam | dravyakarmakriyākālaśaktyā prāpnoti rāghava || 12 ||

नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्मवान्स्वयम् | आत्मनात्मनि संतृप्तो नाविद्यामनुधावति || १३ ||

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajñō hyātmavānsvayam | ātmanātmani saṃtṛptō nāvidyāmanudhāvati || 13 ||

ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः | कथं तेषु किलात्मज्ञस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति || १४ ||

ye kecana jagadbhāvāstānavidyāmayānviduḥ | kathaṃ teṣu kilātmajñastyaktāvidyō nimajjati || 14 ||

अविद्यामपि ये युक्त्या साधयन्ति सुखात्मिकाम् | ते ह्यविद्यामया एव नत्वात्मज्ञास्तथाक्रमाः || १५ ||

avidyāmapi ye yuktyā sādhayanti sukhātmikām | te hyavidyāmayā eva natvātmajñāstathākramāḥ || 15 ||

तत्त्वज्ञोऽवाप्यतत्त्वज्ञो यः कालद्रव्यकर्मभिः | यथाक्रमं प्रयतते तस्योर्ध्वत्वादि सिद्ध्यति || १६ ||

tattvajño'vāpyatattvajño yaḥ kāladravyakarmabhiḥ | yathākramaṃ prayatate tasyordhvatvādi siddhyati || 16 ||

आत्मवानिह सर्वस्मादतीतो विगतैषणः | आत्मन्येव हि संतुष्टो न करोति न चेहते || १७ ||

ātmavāniha sarvasmādatīto vigataiṣaṇaḥ | ātmanyeva hi saṃtuṣṭo na karoti na cehate || 17 ||

न तस्यार्थो नभोगत्या न सिद्ध्या न च भोगकैः | न प्रभावेण नो मानैर्नाशामरणजीवितैः || १८ ||

na tasyārtho nabhogatyā na siddhyā na ca bhogakaiḥ | na prabhāveṇa no mānairnāśāmarṇajīvitaiḥ || 18 ||

नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा वीतरागो विवासनः | आकाशसदृशाकारस्तज्ज्ञ आत्मनि तिष्ठति || १९ ||

nityatṛptaḥ praśāntātmā vītarāgo vivāsanaḥ | ākāśasadṛśākārastajjña ātmani tiṣṭhati || 19 ||

अशङ्कितोपयातेन दुःखेन च सुखेन च | तृप्यत्यपगतासङ्गो जीवेन मरणेन च || २० ||

aśaṅkitopayātena duḥkhena ca sukhena ca | tṛpyatyapagatāsaṅgo jīvena maraṇena ca || 20 ||

समुद्रः सरितेवान्तः क्रमसंप्राप्तवस्तुना | समेन विषमेणापि तिष्ठत्यात्मानमर्चयन् || २१ ||

samudraḥ saritevāntaḥ kramasaṃprāptavastunā | samena viṣameṇāpi tiṣṭhatyātmānamarcayan || 21 ||

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन | न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः || २२ ||

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścan | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ || 22 ||

यस्तु वाऽभावितात्मापि सिद्धिजालानि वाञ्छति | स सिद्धिसाधकैर्द्रव्यैस्तानि साधयति क्रमात् || २३ ||

yastu vā'bhāvitātmāpi siddhijālāni vāñchati | sa siddhisādhakairdravyaistāni sādhayati kramāt || 23 ||

सिद्ध्यतीत्थमिदं युक्त्यैवेत्ययं नियतेः क्रमः | त्र्यक्षादिभिः सुरवरैर्व्यर्थीकर्तुं न शक्यते || २४ ||

siddhyatītthamidaṃ yuktyaive tyayam niyateḥ kramaḥ | tryakṣādibhiḥ suravarairvyarthīkartuṃ na śakyate || 24 ||

स्वभाव एष वस्तूनां स्वतःसिद्धिर्हि नान्यतः | नियतिं न जहात्येव शशाङ्क इव शीतताम् || २५ ||

svabhāva eṣa vastūnāṃ svataḥsiddhirhi nānyataḥ | niyatiṃ na jahātyeva śaśāṅka iva śītatām || 25 ||

सर्वज्ञोऽपि बहुज्ञोऽपि माधवोऽपि हरोऽपि च | अन्यथा नियतिं कर्तुं न शक्तः कश्चिदेव हि || २६ ||

sarvajño’pi bahujño’pi mādhavo’pi haro’pi ca | anyathā niyatiṃ kartuṃ na śaktaḥ kaścideva hi || 26 ||

द्रव्यकालक्रियामन्त्रप्रयोगाणां स्वभावजाः | एतास्ताः शक्तयो राम यद्व्योमगमनादिकम् || २७ ||

dravyakālakriyāmantraprayogāṇāṃ svabhāvajāḥ | etāstāḥ śaktayo rāma yadvyomagamanādikam || 27 ||

यथा विषाणि निघ्नन्ति मदयन्ति मधूनि च | वमयन्ति च शुक्तानि मदनानि फलानि च || २८ ||

yathā viṣāṇi nighnanti madayanti madhūni ca | vamayanti ca śuktāni madanāni phalāni ca || 28 ||

तथा स्वभाववशतो द्रव्यकालक्रियाक्रमाः | नियतं साधयन्त्याशु प्रयोगं युक्तियोजिताः || २९ ||

tathā svabhāvavaśato dravyakālakriyākramāḥ | niyataṃ sādhayantyāśu prayogaṃ yuktiyojitāḥ || 29 ||

एतस्मात्समतीतस्य त्यक्ताविद्यस्य राघव | आत्मज्ञानस्य नास्त्यत्र कर्तृताकर्तृतानघ || ३० ||

etasmātsamatītasya tyaktāvidyasya rāghava | ātmajñānasya nāstyatra kartṛtākartṛtānagha || 30 ||

द्रव्यदेशक्रियाकालयुक्तयः साधुसंविदः | परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन || ३१ ||

dravyadeśakriyākālayuktayaḥ sādhusaṃvidaḥ | paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana || 31 ||

यस्येच्छा विद्यते काचित्स सिद्धिं साधयत्यलम् | आत्मज्ञस्य तु पूर्णस्य नेच्छा संभवति क्वचित् || ३२ ||

yasyecchā vidyate kācit sa siddhiṃ sādhayaty alam | ātmajñasya tu pūrṇasya necchā saṃbhavati kvacit || 32 ||

सर्वेच्छाजालसंशान्तावात्मलाभोदयो हि यः | तद्विरुद्धा कथं कस्मादिच्छा संजायतेऽनघ || ३३ ||

sarvecchājālasaṃśāntāvātmalābhodayo hi yaḥ | tadviruddhā kathaṃ kasmādicchā saṃjāyate'nagha || 33 ||

यथोदेति च यस्येच्छा स तया यतते तथा | यथाकालं तदाप्नोति ज्ञो वाप्यज्ञतरोऽपि वा || ३४ ||

yathodeti ca yasyecchā sa tayā yatate tathā | yathākālaṃ tadāpnoti jño vāpyajñataro'pi vā || 34 ||

वीतहव्येन यतितं नो ज्ञानेच्छेन किंचन | ज्ञानेच्छेनाशु यतितं प्रोत्थितोऽसौ यथा वने || ३५ ||

vītahavyena yatitaṃ no jñānecchena kiṃcana | jñānecchenāśu yatitaṃ protthito'sau yathā vane || 35 ||

एवं कालक्रियाकर्मद्रव्ययुक्तिस्वभावजाः | यथेच्छमेव सिद्ध्यन्ति सिद्धयः स्वाः क्रमार्जिताः || ३६ ||

evaṃ kālakriyākarmadravyayuktisvabhāvajāḥ | yathecchameva siddhyanti siddhayaḥ svāḥ kramārjitāḥ || 36 ||

याः फलावलयो येन संप्राप्ताः सिद्धिनामिकाः | तास्तेनाधिगता राम निजात्प्रयतनद्रुमात् || ३७ ||

yāḥ phalāvalayo yena saṃprāptāḥ siddhināmikāḥ | tāstenādhigatā rāma nijātprayatanadrumāt || 37 ||

महतां नित्यतृप्तानां तज्ज्ञानां भावितात्मनाम् | ईहितं संप्रयातानां नोपकुर्वन्ति सिद्धयः || ३८ ||

mahatāṃ nityatṛptānāṃ tajjñānāṃ bhāvitātmanām | īhitaṃ saṃprayātānāṃ nopakurvanti siddhayaḥ || 38 ||

श्रीराम उवाच | अयं मे संशयो ब्रह्मन्वीतहव्यस्य सा तनुः | क्रव्यादैर्न कथं भुक्ता कथं क्लिन्ना न भूतले || ३९ ||

śrīrāma uvāca | ayaṃ me saṃśayo brahmanvītahavyasya sā tanuḥ | kravyādairna kathaṃ bhuktā kathaṃ klinnā na bhūtale || 39 ||

तदैव वीतहव्योऽसौ कथं वनगतः प्रभो | विदेहमुक्ततां शीघ्रं यथावदिति मे वद || ४० ||

tadaiva vītahavyo'sau kathaṃ vanagataḥ prabho | videhamuktatāṃ śīghraṃ yathāvadiha me vada || 40 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | या संविद्वलिता साधो वासनामलतन्तुना | सुखदुःखदशादाहभागिनी भवतीह सा || ४१ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | yā saṃvidvalitā sādho vāsanāmalatantunā | sukhaduḥkhadaśādāhabhāginī bhavatīha sā || 41 ||

निर्मुक्तवासना शुद्धसंविन्मात्रमयी तु सा | तनुस्तिष्ठति तच्छेदे शक्ता नेह हि केचन || ४२ ||

nirmuktavāsanā śuddhasaṃvinmātramayī tu sā | tanustiṣṭhati tacchede śaktā neha hi kecana || 42 ||

श्रृणु युक्त्या कया योगी तनुच्छेदादिविभ्रमैः | नाक्रम्यते महाबाहो बहुवर्षशतैरपि || ४३ ||

śṛṇu yuktyā kayā yogī tanucchedādivibhramaiḥ | nākramyate mahābāho bahuvarṣaśatairapi || 43 ||

चेतः पदार्थे पतति यस्मिन्यस्मिन्यदा यदा | तन्मयं तद्भवत्याशु तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा || ४४ ||

cetaḥ padārthe patati yasminyasminyadā yadā | tanmayam tadbhavatyāśu tasmintasmins tadā tadā || 44 ||

तथा दृष्टारि हि मनो विकारमुपगच्छति | दृष्टमित्रं सुहृद्यत्वं स्वयमित्यनुभूयते || ४५ ||

tathā dṛṣṭāri hi mano vikāramupagacchati | dṛṣṭamitram suhṛdyatvam svayamityanubhūyate || 45 ||

रागद्वेषविहीने तु पथिके पादपे गिरौ | भवत्यरागद्वेषं च स्वयमित्यनुभूयते || ४६ ||

rāgadveṣavihīne tu pathike pādape girau | bhavatyarāgadveṣaṃ ca svayamityanubhūyate || 46 ||

मृष्टे लौल्यमुपादत्ते दुर्भोज्ये याति निःस्पृहम् | वैरस्यं याति कटुनि स्वयमित्यनुभूयते || ४७ ||

mṛṣṭe laulyamupādatte durbhojye yāti niḥspṛham | vairasyaṃ yāti kaṭuni svayamityanubhūyate || 47 ||

समसंविद्विलासाढ्ये यद्यदा यतिदेहके | हिंस्रचेतः पतत्याशु समतामेति तत्तदा || ४८ ||

samasaṃvidvilāsāḍhye yadyadā yatidehake | hiṃsracetaḥ patatyāśu samatāmeti tattadā || 48 ||

समसङ्गविमुक्तत्वाच्छेदादौ न प्रवर्तते | पान्थो व्यर्थं पथि ग्रामे यथा ग्रामीणकर्मणि || ४९ ||

samasaṅgavimuktatvācchhedādau na pravartate | pāntho vyarthaṃ pathi grāme yathā grāmīṇakarmaṇi || 49 ||

योगिदेहसमीपात्तु गत्वा प्राप्नोति हिंस्रताम् | यद्यद्भवति तत्राशु तथारूपं न संशयः || ५० ||

yogidehasamīpāttu gatvā prāpnoti hiṃsratām | yadyadbhavati tatrāśu tathārūpaṃ na saṃśayaḥ || 50 ||

इति हिंस्रैर्मृगव्याघ्रसिंहकीटसरीसृपैः | न च्छिन्ना वीतहव्यस्य तनुर्भूतलशालिनी || ५१ ||

iti hiṃsrairmṛgavyāghrasiṃhakīṭasarīsṛpaiḥ | na cchinnā vītahavyasya tanurbhūtalaśālinī || 51 ||

सर्वत्र विद्यते संवित्काष्ठलोष्टोपलादिके | सत्तासामान्यरूपेण संस्थिता मूकबालवत् || ५२ ||

sarvatra vidyate saṃvitkāṣṭhloṣṭopalādike | sattāsāmānyarūpeṇa saṃsthitā mūkabālavat || 52 ||

पोप्लूयमाना तरला केवलं परिदृश्यते | तन्वी पुर्यष्टकेष्वेव प्रतिबिम्बजलेष्विव || ५३ ||

poplūyamānā taralā kevalaṃ paridṛśyate | tanvī puryaṣṭakeṣveva pratibimbajaleṣviva || 53 ||

तेन भूजलवाय्वग्निसंवित्त्या समरूपया | निर्विकारं तनुर्नीता वीतहव्यस्य राघव || ५४ ||

tena bhūjalavāyvagnisaṃvittyā samarūpayā | nirvikāraṃ tanurnītā vītahavyasya rāghava || 54 ||

अन्यच्च श्रृणु मे राम स्पन्दो नाशस्य कारणम् | विकारः स च चित्तोत्थो वातजो वा जगत्स्थितौ || ५५ ||

anyacca śrṇu me rāma spando nāśasya kāraṇam | vikāraḥ sa ca cittottho vātajo vā jagatsthitau || 55 ||

प्राणानां प्राणनं स्पन्दस्तच्छान्तौ ते दृषत्समाः | यतः स्थिता धारणया तेनानष्टास्य सा तनुः || ५६ ||

prāṇānāṃ prāṇanaṃ spandastacchāntau te dṛṣatsamāḥ | yataḥ sthitā dhāraṇayā tenānaṣṭāsya sā tanuḥ || 56 ||

सबाह्याभ्यन्तरं स्पन्दश्चित्तजो वातजोऽथवा | न यस्य विद्यते तस्य दूरस्थौ प्रकृतिक्षयौ || ५७ ||

sabāhyābhyantaraṃ spandaścittajo vātajo'thavā | na yasya vidyate tasya dūrasthau prakṛtikṣayau || 57 ||

सबाह्याभ्यन्तरे शान्ते स्पन्दे तत्त्वविदां वर | धातवः संस्थितिं देहे न त्यजन्ति कदाचन || ५८ ||

sabāhyābhyantare śānte spande tattvavidāṃ vara | dhātavaḥ saṃsthitiṃ dehe na tyajanti kadācana || 58 ||

संशान्ते देहप्रस्पन्दे चित्तवातमये तथा | धातवो मैरवं स्थैर्यं यान्ति संस्तम्भितात्मकाः || ५९ ||

saṃśānte dehapraspande cittavātamaye tathā | dhātavo mairavaṃ sthairyaṃ yānti saṃstambhitātmakāḥ || 59 ||

तथा च दृश्यते लोके स्पन्दशान्तौ दृढा स्थितिः | दारूणामिव धीराणां शवाङ्गानामचोपता || ६० ||

tathā ca dṛśyate loke spandaśāntau dṛḍhā sthitiḥ | dārūṇāmiva dhīrāṇāṃ śavāṅgānāmacopatā || 60 ||

इति वर्षसहस्राणि देहा जगति योगिनाम् | न क्लिद्यन्ते न भिद्यन्ते मग्नवज्जलदा इव || ६१ ||

iti varṣasahasrāṇi dehā jagati yoginām | na kli dyante na bhidyante magnavajjaladā iva || 61 ||

तदैव वीतहव्योऽसौ श्रृणु किं नोपशान्तवान् | देहमुत्सृज्य तत्त्वज्ञो ज्ञातज्ञेयवतां वरः || ६२ ||

tadaiva vītahavyo'sau śrṇu kiṃ nopaśāntavān | dehamutsṛjya tattvajño jñātajñeyavatāṃ varaḥ || 62 ||

ये हि विज्ञातविज्ञेया वीतरागा महाधियः | विच्छिन्नग्रन्थयः सर्वे ते स्वतन्त्रास्तनौ स्थिताः || ६३ ||

ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ | vicchinnagranthayaḥ sarve te svatantrāstanau sthitāḥ || 63 ||

दैवं वापि च कर्माणि प्राक्तनान्यैहिकानि च | वासना वा न तेषां तच्चेतो नियमयन्त्यलम् || ६४ ||

daivaṃ vāpi ca karmāṇi prāktanānyaihikāni ca | vāsanā vā na teṣāṃ tacceto niyamayantyalam || 64 ||

तेन तत्त्वविदां तात काकतालीयवन्मनः | यद्यद्भावयति क्षिप्रं तत्तदाशु करोत्यलम् || ६५ ||

tena tattvavidāṃ tāta kākatālīyavatmanaḥ | yadyadbhāvayati kṣipraṃ tattadāśu karotyalam || 65 ||

काकतालीययोगेन वीतहव्यस्य संविदा | सांप्रतं जीवितं बुद्धं तदेवाशु स्थिरीकृतम् || ६६ ||

kākatālīyayogena vītahavyasya saṃvidā | sāṃprataṃ jīvitaṃ buddhaṃ tadevāśu sthirīkṛtam || 66 ||

यदा तु तस्य प्रतिभा विदेहोन्मुक्ततां गता | तदा विदेहमुक्तोऽभूदसौ स्वातन्त्र्यसंस्थितिः || ६७ ||

yadā tu tasya pratibhā videhonmuktatāṃ gatā | tadā videhamukto'bhūdasau svātantryasaṃsthitiḥ || 67 ||

विगतवासनमाशु विपाशतामुपगतं मन आत्मतयोदितम् | यदभिवाञ्छति तद्भवति क्षणात्सकलशक्तिमयो हि महेश्वरः || ६८ ||

vigatavāsanamāśu vipāśatāmupagataṃ mana ātmatayoditam | yadabhivāñchati tadbhavati kṣaṇātsakalaśaktimayo hi maheśvaraḥ || 68 ||