Upaśama उपशम

श्रीराम उवाच | समासेन मुने भूयो दृष्टतत्त्वचमत्कृतेः | कथयोदारवृत्तान्तं कस्ते वचसि तृप्यति || १ ||

śrīrāma uvāca | samāsena mune bhūyo dṛṣṭatattvacamatkṛteḥ | kathayodāravṛttāntaṃ kaste vacasi tṛpyati || 1 ||

श्रीवसिष्ठ उवाच | जीवन्मुक्तस्य बहुधा कथितं लक्षणं मया | भूयोऽपि त्वं महाबाहो कथ्यमानमिदं श्रृणु || २ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | jīvanmuktasya bahudhā kathitaṃ lakṣaṇaṃ mayā | bhūyo'pi tvaṃ mahābāho kathyamānamidaṃ śṛṇu || 2 ||

सुषुप्तवदिदं नित्यं पश्यत्यपगतैषणः | असद्रूपमिवासक्तं सर्वत्राखिलमात्मवान् || ३ ||

suṣuptavadidaṃ nityaṃ paśyatyapagataiṣaṇaḥ | asadrūpamivāsaktaṃ sarvatrākhilamātmavān || 3 ||

कैवल्यमिव संप्राप्तः परिसुप्तमना इव | घूर्णमान इवानन्दी तिष्ठत्यधिगतात्मदृक् || ४ ||

kaivalyamiva saṃprāptaḥ parisuptamanā iva | ghūrṇamāna ivānandī tiṣṭhatyadhigatātmadṛk || 4 ||

नादत्तमप्युपादत्ते गृहीतमपि पाणिना | अन्तर्मुखतयोदात्तरूपया समया धिया || ५ ||

nādattamapyupādatte gṛhītamapi pāṇinā | antarmukhatayodāttarūpayā samayā dhiyā || 5 ||

यन्त्रपुत्रकसंचार इतीमं जनताक्रमम् | अन्तःसंलीनया दृष्ट्या पश्यन्हसति शान्तधीः || ६ ||

yantraputrakasaṃcāra itīmaṃ janatākramam | antaḥsaṃlīnayā dṛṣṭyā paśyanhasati śāntadhīḥ || 6 ||

नापेक्षते भविष्यं च वर्तमाने न तिष्ठति | न संस्मरत्यतीतं च सर्वमेव करोति च || ७ ||

nāpekṣate bhaviṣyaṃ ca vartamāne na tiṣṭhati | na saṃsmaratyatītaṃ ca sarvameva karoti ca || 7 ||

सुप्तः प्रबुद्धो भवति प्रबुद्धोऽपि च सुप्तवान् | सर्वं कर्म करोत्यन्तर्न करोति च किंचन || ८ ||

suptaḥ prabuddho bhavati prabuddho’pi ca suptavān | sarvaṃ karma karotyantarn na karoti ca kiṃcana || 8 ||

अन्तःसर्वपरित्यागी नित्यमन्तरनेषणः | कुर्वन्नपि बहिः कार्यं सममेवावतिष्ठते || ९ ||

antaḥsarvaparityāgī nityamantaraneṣaṇaḥ | kurvannapi bahiḥ kāryaṃ samamevāvatiṣṭhate || 9 ||

बहिः प्रकृतसर्वेहो यथाप्राप्तक्रियोन्मुखः | स्वकर्मक्रमसंप्राप्तबन्धुकार्यानुवृत्तिमान् || १० ||

bahiḥ prakṛtasarveho yathāprāptakriyonmukhaḥ | svakarmakramasaṃprāptabandhukāryānuvṛttimān || 10 ||

समग्रसुखभोगात्मा सर्वाशास्विव संस्थितःकरोत्यखिलकर्माणि त्यक्तकर्तृत्वविभ्रमः || ११ ||

samagrasukhabhogātmā sarvāśāsviva saṃsthitaḥkarotyakhilakarmāṇi tyaktakartṛtvavibhramaḥ || 11 ||

उदासीनवदासीनः प्रकृतः क्रमकर्मसुनाभिवाञ्छति न द्वेष्टि न शोचति न हृष्यति || १२ ||

udāsīnavadāsīnaḥ prakṛtaḥ kramakarmasunābhivāñchati na dveṣṭi na śocati na hṛṣyati || 12 ||

अनुबन्धपरे जन्तावसंसक्तेन चेतसाभक्ते भक्तसमाचारः शठे शठ इव स्थितः || १३ ||

anubandhapare jantāvasaṃsaktena cetasābhakte bhaktasamācāraḥ śaṭhe śaṭha iva sthitaḥ || 13 ||

बालो बालेषु वृद्धेषु वृद्धो धीरेषु धैर्यवान्युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेष्वनु दुःखितः || १४ ||

bālo bāleṣu vṛddheṣu vṛddho dhīreṣu dhairyavānyuvā yauvanavṛtteṣu duḥkhiteṣvanu duḥkhitaḥ || 14 ||

प्रवृत्तवाक्पुण्यकथो दैन्याद्व्यपगताशयःधीरधीरुदितानन्दः पेशलः पुण्यकीर्तनः || १५ ||

pravṛttavākpuṇyakatho dainyādvyapagatāśayaḥdhīradhīruditānandaḥ peśalaḥ puṇyakīrtanaḥ || 15 ||

प्राज्ञः प्रसन्नमधुरः पूर्णः स्वप्रतिभोदये | निरस्तखेददौर्गत्यः सर्वस्मिन्स्निग्धबान्धवः || १६ ||

prajñah prasannamadhurah purṇah svapratibhodaye | nirastakhedadaurgatyaḥ sarvasminsnigdhabandhavah || 16 ||

उदारचरिताकारः समः सौम्यसुखोदधिः | सुस्निग्धः शीतलस्पर्शः पूर्णचन्द्र इवोदितः || १७ ||

udāracaritākārah samah saumyasukhodadhih | susnigdhah śītalasparśah purṇacandra ivoditah || 17 ||

न तस्य सुकृतेनार्थो न भोगैर्न च कर्मभिः | न दुष्कृतैर्न भोगानां संत्यागेन न बन्धुभिः || १८ ||

na tasya sukṛtenārtho na bhogairna ca karmabhih | na duṣkṛtairna bhogānāṃ samtyāgena na bandhubhih || 18 ||

न कार्यकारणारम्भैर्न निष्कृततया तथा | न बन्धेन न मोक्षेण न पातालेन नो दिवा || १९ ||

na kāryakāraṇārambhairna niṣkṛtatayā tathā | na bandhena na mokṣeṇa na pātālena nodivā || 19 ||

यथावस्तु यथादृष्टं जगदेकमयात्मकम् | तदा बन्धविमोक्षाणां न क्वचित्कृपणं मनः || २० ||

yathāvastu yathādṛṣṭaṃ jagadekamayātmakam | tadā bandhavimokṣāṇāṃ na kvacitkṛpaṇaṃ manah || 20 ||

सम्यग्ज्ञानाग्निना यस्य दग्धाः संदेहजालिकाःनिःशङ्कमलमुड्डीनस्तस्य चित्तविहङ्गमः || २१ ||

samyagjñānāgninā yasya dagdhāḥ saṃdehajālikāḥniḥśaṅkamalamuḍḍīnastasya cittavihaṅgamaḥ || 21 ||

यस्य भ्रान्तिविनिर्मुक्तं मनः समरसं स्थितम्नास्तमेति न चोदेति व्योमवत्सर्वदृष्टिषु || २२ ||

yasya bhrāntivinirmuktaṃ manaḥ samarasaṃ sthitamnāstameti na codeti vyomavatsarvadṛṣṭiṣu || 22 ||

मंजूषायां निषण्णस्य यथा बालस्य चेष्टतेअंगावल्यनुसंधानवर्जितं यस्य वै तथा || २३ ||

maṃjūṣāyāṃ niṣaṇṇasya yathā bālasya ceṣṭateaṅgāvalyanusaṃdhānavarjitaṃ yasya vai tathā || 23 ||

घूर्णन्क्षीव इवानन्दी मन्दीभूतपुनर्भवःअनुपादेयबुद्ध्या तु न स्मरत्यकृतं कृतम् || २४ ||

ghūrṇankṣīva ivānandī mandībhūtapunarbhavaḥanupādeyabuddhyā tu na smaratyakṛtaṃ kṛtam || 24 ||

सर्व सर्वप्रकारेण गृह्णाति च जहाति च अनुपादेयसर्वार्थो बालवच्च विचेष्टते || २५ ||

sarva sarvaprakāreṇa gṛhṇāti ca jahāti caanupādeyasarvārtho bālavacca viceṣṭate || 25 ||

स तिष्ठन्नपि कार्येषु देशकालक्रियाक्रमैः | न कार्यसुखदुःखाभ्यां मनागपि हि गृह्यते || २६ ||

sa tiṣṭhannapi kāryeṣu deśakālakriyākramaḥ | na kāryasukhaduḥkhābhyāṃ manāgapi hi gṛhyate || 26 ||

बहिः प्रकृतसर्वार्थोऽप्यन्तः पुनरनीहया | न सत्तां योजयत्यर्थे न फलान्यनुधावति || २७ ||

bahiḥ prakṛtasarvārtho'pyantaḥ punaraniḥayā | na sattāṃ yojayatyarthe na phalānyanudhāvati || 27 ||

नोपेक्षते दुःखदशां न सुखाशामपेक्षते | कार्योदये नैति मुदं कार्यनाशे न खिद्यते || २८ ||

nopēkṣatē duḥkhadaśāṃ na sukhāśāmapēkṣatē | kāryōdayē naiti mudaṃ kāryanāśē na khidyatē || 28 ||

अपि शीतरुचावर्के सुतप्तेऽपीन्दुमण्डले | अप्यधः प्रसरत्यग्नौ विस्मयोऽस्य न जायते || २९ ||

api śītarucāvarke sutaptē'pīndumaṇḍalē | apyadhaḥ prasaratyagnau vismayo'sya na jāyatē || 29 ||

चिदात्मन इमा इत्थं प्रस्फुरन्तीह शक्तयः | इत्यस्याश्चर्यजालेषु नाभ्युदेति कुतूहलम् || ३० ||

cidātmana imā itthaṃ prasphurantīha śaktayaḥ | ityasyāścaryajāleṣu nābhyudeti kutūhalam || 30 ||

न दयादैन्यमादत्ते न क्रौर्यमनुधावति न लज्जामनुसंधत्ते नालज्जत्वं च गच्छति || ३१ ||

na dayādainyamādatte na krauryamanudhāvati na lajjāmanusaṃdhatte nālajjatvaṃ ca gacchati || 31 ||

न कदाचन दीनात्मा नोद्धतात्मा कदाचन न प्रमत्तो न खिन्नात्मा नोद्विग्नो न च हर्षवान् || ३२ ||

na kadācana dīnātmā noddhatātmā kadācana na pramatto na khinnātmā nodvigno na ca harṣavān || 32 ||

नास्य चेतसि सुस्फारे शरदम्बरनिर्मले कोपादयः प्रजायन्ते नभसीव नवाङ्कुराः || ३३ ||

nāsya cetasi susphāre śaradambaranirmale kopādayaḥ prajāyante nabhasīva navāṅkurāḥ || 33 ||

अनारतपतज्जातभूतायां जगतः स्थितौ क्व कथं किल कासौ स्यात्सुखिताऽसुखिताथवा || ३४ ||

anāratapatajjātabhūtāyāṃ jagataḥ sthitau kva kathaṃ kila kāsau syātsukhitā'sukhitāthavā || 34 ||

फेनाजवं जवीभावे जले भूतक्रमे तथा क्व किलेदं कुतः कोऽतः प्रसङ्गः सुखदुःखयोः || ३५ ||

phenājavam javībhāve jale bhūtakrame tathā kva kiledam kutaḥ ko'taḥ prasaṅgaḥ sukhaduḥkhayoḥ || 35 ||

भावाभावैरपर्यन्तैरजस्रं जन्तुसंभवैः | न विशीर्यन्ति नोद्यन्ति दृष्टिसृष्टिक्षमा नराः || ३६ ||

bhāvābhāvairaparyantairajasraṃ jantusaṃbhavaistena viśīryanti nodyanti dṛṣṭisṛṣṭikṣamā narāḥ || 36 ||

निमेषं प्रति यामिन्यां यथान्याः स्वप्नदृष्टयः | क्षणोत्पत्तिविनाशिन्यस्तथैता लोकदृष्टयः || ३७ ||

nimeṣaṃ prati yāminyāṃ yathānyāḥ svapnadṛṣṭayaḥ | kṣaṇotpattivināśinyastathaitā lokadṛṣṭayaḥ || 37 ||

अनारतसमुत्पत्तावनारतविनाशिनि | कः क्रमो दग्धसंसारे कारुण्यानन्दयोरिह || ३८ ||

anāratasamutpattāvanāratavināśini | kaḥ kramaḥ dagdhasaṃsāre kāruṇyānandayorih || 38 ||

शुभाभावात्सुखाभावे स्थितिं याते विलक्षणाः | कीदृश्यः कथमायाताः क्व वा ता दुःखसंविदः || ३९ ||

śubhābhāvātsukhābhāve sthitiṃ yāte vilakṣaṇāḥ | kīdṛśyaḥ kathamāyātāḥ kvā tā duḥkhasaṃvidaḥ || 39 ||

सुखसंवेदनान्तोत्था स्वबीजं वितनोति या | शान्ता दुःखदशा सेयं कथमन्तर्हिते सुखे || ४० ||

sukhasaṃvedanāntotthā svabījaṃ vitanoti yā | śāntā duḥkhadaśā seyaṃ kathamantarhite sukhe || 40 ||

क्षीणाभ्यां सुखदुःखाभ्यां हेयोपादेययोः क्षये | ईप्सितानीप्सिते क्व स्तो गलितेऽथ शुभाशुभे || ४१ ||

kṣīṇābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ heyopādeyayoḥ kṣaye | īpsitānīpsite kva sto galite'tha śubhāśubhe || 41 ||

रम्यारम्यदृशोर्नाशाद्याते भोगाभिवाञ्छने | नैराश्ये संततं प्रौढे हिमवद्विगलेन्मनः || ४२ ||

ramyāramyadṛśornāśādyāte bhogābhivāñchane | nairāśye saṃtataṃ prauḍhe himavadvigalenmanaḥ || 42 ||

आमूलान्मनसि क्षीणे संकल्पस्य कथा च का | तिलेष्विवातिदग्धेषु तैलस्य कलना कुतः || ४३ ||

āmūlānmanasi kṣīṇe saṃkalpasya kathā ca kā | tileṣvivātidagdheṣu tailasya kalanā kutaḥ || 43 ||

भावेष्वभावघनभावनया महात्मा निर्मुक्तसंकलनमम्बरवत्स्थितेषु | चित्तं प्रति स्वमुदितो विततैकरूपी ज्ञस्तिष्ठति स्वपिति जीवति नित्यतृप्तः || ४४ ||

bhāveṣvabhāvaghanabhāvanayā mahātmā nirmuktasaṃkalanamambaravatsthitheṣu | cittaṃ prati svamudito vitataikarūpī jñastiṣṭhati svapiti jīvati nityatṛptaḥ || 44 ||