Upaśama उपशम

श्रीवसिष्ठ उवाच | स तां विवेश धर्मात्मा गन्धमादनकन्दराम् | चित्रभ्रमणसंप्राप्तामलिः पद्मकुटीमिव || १ ||

śrīvasiṣṭha uvāca | sa tāṃ viveśa dharmātmā gandhamādanakandarām | citrabhramaṇasaṃprāptāmalipadmakuṭīmiva || 1 ||

समाधानोन्मुखतया प्रविशन्स व्यराजत | सर्गव्यापारविरतावात्मपुर्यामिवाब्जजः || २ ||

samādhānonmukhatayā praviśans vyarājata | sargavyāpāraviratāvātmapuryāmivābjajaḥ || 2 ||

चकारासनमम्लानैः पत्रैरन्तस्वगुच्छकम् | मृदुमेघविधिर्वृन्दमम्भोदमिव तत्र सः || ३ ||

cakārāsanamamlānaiḥ patrairantasvaguccchakam | mṛdumeghavidhirvṛndamambhodamiva tatra saḥ || 3 ||

स तत्प्रस्तारयामास पृष्ठे चारु मृगाजिनम् | नीलरत्नतटे मेरुस्तारासारमिवाम्बरम् || ४ ||

sa tatprastārayāmāsa pṛṣṭhe cāru mṛgājinam | nīlaratnataṭe merustārāsāramivāmbaram || 4 ||

स तत्रोपाविशद्वृत्तीश्चेतसस्तनुतां नयन् | अन्तःशुद्धवपुः श्रृङ्गे वृष्य मूक इवाम्बुदः || ५ ||

sa tatropāviśadvṛttīścetasastanutāṃ nayan | antaḥśuddhavapuḥ śṛṅge vṛṣya mūka ivāmbudaḥ || 5 ||

बुद्धवत्सुदृढं बद्धपद्मासन उदङ्मुखः | पार्ष्णिभ्यां वृषणौ धृत्वा चकार ब्राह्ममञ्जलिम् || ६ ||

buddhavatsudṛḍhaṃ baddhapadmāsana udaṅmukhaḥ | pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇau dhṛtvā cakāra brāhmaṃjaliṃ || 6 ||

वासनाभ्यः समाहृत्य मनोमृगमुपप्लुतम् | निर्विकल्पसमाध्यर्थं चकारेमां विचारणाम् || ७ ||

vāsanābhyaḥ samāhṛtya manomṛgamupaplutam | nirvikalpasamādhyarthaṃ cakāremāṃ vicāraṇām || 7 ||

अयि मूर्ख मनः कोऽर्थस्तव संसारवृत्तिभिः | धीमन्तो न निषेवन्ते पर्यन्ते दुःखदां क्रियाम् || ८ ||

ayi mūrkha manaḥ ko'rthastava saṃsāravṛttibhiḥ | dhīmanto na niṣevante paryante duḥkhadāṃ kriyām || 8 ||

अनुधावति यो भोगांस्त्यक्त्वा शमरसायनम् | संत्यज्य मन्दारवनं स याति विषजङ्गलम् || ९ ||

anudhāvati yo bhogāṃstyaktvā śamarasāyanam | saṃtyajya mandāravanaṃ sa yāti viṣajaṅgalam || 9 ||

यदि यासि महीरन्ध्रं ब्रह्मलोकमथापि वा | तन्न निर्वाणमायासि विनोपशमनामृतम् || १० ||

yadi yāsi mahīrandhraṃ brahmalokamathāpi vā | tanna nirvāṇamāyāsi vinopaśamanāmṛtam || 10 ||

आशाशतावपूर्णत्वे त्वमेवं सर्वदुःखदम् | त्यज्य याहि परं श्रेयः परमेकान्तसुन्दरम् || ११ ||

āśāśatāvapūrṇatve tvamevaṃ sarvaduḥkhadam | tyajya yāhi paraṃ śreyah paramēkāntasundaram || 11 ||

इमा विचित्राः कलना भावाभावमयात्मिकाः | दुःखायैव तवोग्राय न सुखाय कदाचन || १२ ||

imā vicitrāḥ kalanā bhāvābhāvamayātmikāḥ | duḥkhāyaiva tavogrāya na sukhāya kadācana || 12 ||

शब्दादिकाभिरेताभिः किं मूर्ख हतवृत्तिभिः | भ्रमस्यविरतं व्यर्थं मेघे मण्डूकिका यथा || १३ ||

śabdādikābhiretābhiḥ kiṃ mūrkha hatavṛttibhiḥ | bhramasya virataṃ vyarthaṃ meghē maṇḍūkikā yathā || 13 ||

मनोमण्डूकिके व्यर्थमियन्तं कालमन्धया | भ्रमन्त्या भुवनं क्षिप्रं किं समासादितं त्वया || १४ ||

manomaṇḍūkike vyarthamiyanthaṃ kālamandhayā | bhramantyā bhuvanaṃ kṣipraṃ kiṃ samāsāditaṃ tvayā || 14 ||

यस्मात्किंचिदवाप्नोषि यस्मिन्वहसि निर्वृतिम् | तस्मिंश्चेतः शमे मूर्ख नानुबध्नासि किं पदम् || १५ ||

yasmātkiñcidavāpnoṣi yasminvahasi nirvṛtim | tasmiṃścetaḥ śame mūrkha nānubadhnāsi kiṃ padam || 15 ||

आगत्य श्रोत्रतां मूर्ख व्यर्थोत्थानोपबृंहिताम् | धिया शब्दानुसारिण्या मृगवन्मा क्षयं व्रज || १६ ||

āgatya śrotratāṃ mūrkha vyarthotthānopabṛṃhitām | dhiyā śabdānusāriṇyā mṛgavanmā kṣayaṃ vraja || 16 ||

त्वक्तामागत्य दुःखाय स्पर्शोन्मुखतया धिया | मूर्ख मा बद्धतामेहि गजीलुब्धगजेन्द्रवत् || १७ ||

tvaktāmāgatya duḥkhāya sparśonmukhatayā dhiyā | mūrkha mā baddhatāmehi gajīlubdhagajendravat || 17 ||

रसनाभावमागत्य गर्द्धेनान्ध दुरन्धसाम् | मा नाशमेहि बडिशपिण्डीलम्पटमत्स्यवत् || १८ ||

rasanābhāvamāgatya garrdhenāndha durandhasām | mā nāśamehi baḍiśapiṇḍīlampṭamatsyavat || 18 ||

चाक्षुषीं वृत्तिमाश्रित्य प्रभारूपचयोन्मुखीम् | मा गच्छ दग्धतां मुग्ध कान्तिलुब्धपतङ्गवत् || १९ ||

cākṣuṣīṃ vṛttimāśritya prabhārūpacayonmukhīm | mā gaccha dagdhatāṃ mugdha kāntilubdhapataṅgavat || 19 ||

घ्राणमार्गमुपाश्रित्य शरीराम्भोजकोटरे | गन्धोन्मुखतया बन्धं मा त्वं संश्रय भृङ्गवत् || २० ||

ghrāṇamārgamupāśritya śarīrāmbhojakoṭare | gandhonmukhatayā bandhaṃ mā tvaṃ saṃśraya bhṛṅgavat || 20 ||

कुरङ्गालिपतङ्गेभमीनास्त्वेकैकशो हताःसर्वैर्युक्तैरनर्थैस्तु व्याप्तस्याज्ञ कुतः सुखम् || २१ ||

kuraṅgālipataṅgebhamīnāstvekaikaśo hatāḥsarvairyuktairanarthaistu vyāptasyājña kutaḥ sukham || 21 ||

हे चित्त वासनाजालं बन्धाय भवतोहितम्स्वात्मनः सहजः फेनस्ततः कुकृमिणा यथा || २२ ||

he citta vāsanājālaṃ bandhāya bhavatohitamsvātmanaḥ sahajaḥ phenastataḥ kukṛmiṇā yathā || 22 ||

शरदभ्रवदागत्य शुद्धिं त्यक्तभवामयाम्यदि शाम्यसि निर्मूलं तदनन्तो जयस्तव || २३ ||

śaradabhravadāgatya śuddhiṃ tyaktabhavāmayāmyadi śāmyasi nirmūlaṃ tadananto jayastava || 23 ||

क्षयोदयदशाधात्रीं पर्यन्तपरितापिनीम्जानन्नपि जगत्सृष्टिं न त्यक्ष्यसि विनङ्क्ष्यसि || २४ ||

kṣayodayadaśādhātrīṃ paryantaparitāpinīmjānannapi jagatsṛṣṭiṃ na tyakṣyasi vinaṃkṣyasi || 24 ||

करोम्यथ किमर्थं वा तवैतदनुशासनम्विचारणवतः पुंसःचित्तमस्ति हि नानघ || २५ ||

karomyatha kimarthaṃ vā tavaitadanuśāsanamvicāraṇavataḥ puṃsaścittamasti hi nānagha || 25 ||

यावदज्ञानघनता तावत्प्रघनचित्तता | यावत्प्रावृड्जलदता तावन्नीहारभूरिता || २६ ||

yāvadajñānaghanatā tāvatpraghanacittatā | yāvatprāvṛḍjaladatā tāvannīhārabhūritā || 26 ||

यावदज्ञानतनुता तावच्चित्तस्य तानवम् | प्रावृट्परिक्षयो यावत्तावन्नीहारसंक्षयः || २७ ||

yāvadajñānatanutā tāvaccittasya tānavam | prāvṛṭparikṣayo yāvattāvannīhārasaṃkṣayaḥ || 27 ||

यावत्तानवमायातं शुद्धं चित्तं विचारतः | तावत्तत्क्षीणमेवाहं मन्ये शारदमेघवत् || २८ ||

yāvattānavamāyātaṃ śuddhaṃ cittaṃ vicārataḥ | tāvattatkṣīṇamevāhaṃ manye śāradameghavat || 28 ||

अनुशासनमेतद्यदसतो नश्यतोऽथ वा | क्रियते तन्नभोवारिपवनाहननैः समम् || २९ ||

anuśāsanametadyadasato naśyato’tha vā | kriyate tannabhovāripavanaāhananaiḥ samam || 29 ||

तस्मात्संक्षीयमाणत्वात्त्यजामि त्वामसन्मयम् | मौर्ख्यं परममेवाहुः परित्याज्यानुशासनम् || ३० ||

tasmātsaṃkṣīyamāṇatvāttyajāmi tvāmasanmayam | maurkhyaṃ paramamevāhuḥ parityājyānuśāsanam || 30 ||

निर्विकल्पोऽस्मि चिद्दीपो निरहंकारवासनः | त्वयाहंकारबीजेन न संबद्धोऽस्म्यसन्मय || ३१ ||

nirvikalpo'smi ciddīpo nirahaṃkāravāsanaḥ | tvayāhaṃkārabījena na saṃbaddho'smyasanmaya || 31 ||

अयं सोऽहमिति व्यर्थं दुर्दृष्टिरवलम्बिता | त्वया मूढविनाशाय शङ्काविषविषूचिका || ३२ ||

ayaṃ so'hamiti vyarthaṃ durdṛṣṭiravalambitā | tvayā mūḍhavināśāya śaṅkāviṣaviṣūcikā || 32 ||

अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य तन्वीति मनसि स्थितिः | न संभवति बिल्वान्तर्वासितादन्तिनोर्यथा || ३३ ||

anantasyātmatattvasya tanvīti manasi sthitiḥ | na saṃbhavati bilvāntarvāsitādantinoryathā || 33 ||

महाश्वभ्रीव गम्भीरा दुःखदा वासनाश्रिता | त्वयैषा बत चित्तेति नैनामनुसराम्यहम् || ३४ ||

mahāśvabhrīva gambhīrā duḥkhadā vāsanāśritā | tvaya eṣā bata citteti naināmanusarāmyaham || 34 ||

कः किलायं मुधा मोहो बालस्येवाविचारिणः | अयं सोऽहमिति भ्रान्तिस्त्वहंतापरिकल्पिता || ३५ ||

kaḥ kilāyaṃ mudhā moho bālasyevāvicāriṇaḥ | ayaṃ so'hamiti bhrāntistvahaṃtāparikalpitā || 35 ||

पादाङ्गुष्ठाच्छिरो यावत्कणशः प्रविचारितम्| न लब्धोऽसावहं नाम कः स्यादहमिति स्थितः || ३६ ||

pādāṅguṣṭhācchiro yāvatkaṇaśaḥ pravicāritam| na labdho'sāvahaṃ nāma kaḥ syādahamiti sthitaḥ || 36 ||

भरिताशेषदिक्कुञ्जं यत्स्यामेकं जगत्त्रये| संवेदनमसंवेद्यं सर्वत्रविगतात्मकम् || ३७ ||

bharitāśeṣadikkuñjaṃ yatsyāmekaṃ jagattraye| saṃvedanamasavedyaṃ sarvatravigatātmakam || 37 ||

दृश्यते यस्य नेयत्ता न नाम परिकल्पना| नैकता नान्यतैवेह न महत्ता न चाणुता || ३८ ||

dṛśyate yasya neyattā na nāma parikalpanā| naikatā nānyataiveha na mahattā na cāṇutā || 38 ||

वेद तत्त्वां स्वसंवेद्यमाततं दुःखकारणम्| विवेकजेन बोधेन तदिदं हन्यसे मया || ३९ ||

veda tattvāṃ svasaṃvedyamātataṃ duḥkhakāraṇam| vivekajena bodhena tadidaṃ hanyase mayā || 39 ||

इदं मांसमिदं रक्तमिमान्यस्थीनि देहके| इमे ते श्वासमरुतः कोऽसावहमिति स्थितः || ४० ||

idaṃ māṃsamidaṃ raktamimānyasthīni dehake| ime te śvāsamārutaḥ ko'sāvahamiti sthitaḥ || 40 ||

स्पन्दो हि वातशक्तीनामवबोधो महाचितः| जरा मृतिश्च कायेऽस्मिन्कोऽसावहमिति स्थितः || ४१ ||

spando hi vātaśaktīnāmavabodho mahācitaḥ| jarā mṛtiśca kāye'smin ko'sāvahamiti sthitaḥ || 41 ||

मांसमन्यदसृक्चान्यदस्थीन्यन्यानि चित्त हे| बोधोऽन्यः स्पन्दनं चान्यत्कोसावहमिति स्थितः || ४२ ||

māṃsamanyadasṛk cānyadasthīnyanyāni citta he| bodho'nyaḥ spandanaṃ cānyat ko'sāvahamiti sthitaḥ || 42 ||

इदं घ्राणमियं जिह्वा त्वगियं श्रवणे इमे| इदं चक्षुरसौ स्पर्शः कोऽसावहमिति स्थितः || ४३ ||

idaṃ ghrāṇam iyaṃ jihvā tvag iyaṃ śravaṇe ime| idaṃ cakṣurasau sparśaḥ ko'sāvahamiti sthitaḥ || 43 ||

यथाभूततया नाहं मनो न त्वं न वासना| आत्मा शुद्धचिदाभासः केवलोऽयं विजृम्भते || ४४ ||

yathābhūtatayā nāhaṃ mano na tvaṃ na vāsanā| ātmā śuddhacidābhāsaḥ kevalo'yaṃ vijṛmbhate || 44 ||

अहमेवेह सर्वत्र नाहं किंचिदपीह वा| इत्येव सन्मयी दृष्टिर्नेतरो विद्यते क्रमः || ४५ ||

ahameveha sarvatra nāhaṃ kiṃcidapīha vā| ityeva sanmayī dṛṣṭirnetaro vidyate kramaḥ || 45 ||

चिरमज्ञानधूर्तेन पोथितोऽस्मि त्वहंतया | वृकेण दृप्तेनाटव्यां लब्धेन पशुपोतकः || ४६ ||

ciramajñānadhūrtena pothito'smi tvahaṃtayā | vṛkeṇa dṛptenāṭavyāṃ labdhena paśupotakaḥ || 46 ||

दिष्ट्येदानीं परिज्ञातो मयैवाज्ञानतस्करः | पुनर्न संश्रयाम्येनं स्वरूपार्थापहारिणम् || ४७ ||

diṣṭyedānīṃ parijñāto mayaivājñānataskaraḥ | punarna saṃśrayāmyenaṃ svarūpārthāpahāriṇam || 47 ||

निर्दुःखो दुःखयोग्यस्य नाहं तस्य न चैष मे | कश्चिद्भवति शैलस्य तत्स्थ एव यथाम्बुदः || ४८ ||

nirduḥkho duḥkhayogyasya nāhaṃ tasya na caiṣa me | kaścidbhavati śailasya tatstha eva yathāmbudaḥ || 48 ||

भूत्वा त्वहमिदं वच्मि वेद्मि तिष्ठामि यामि च | आत्मावलोकनेनाहमनहंकारतां गतः || ४९ ||

bhūtvā tvahamidaṃ vacmi vedaṃ tiṣṭhāmi yāmi ca | ātmāvalokanenāhamanahaṃkāratāṃ gataḥ || 49 ||

नूनमेवाहमेवैते मन्ये ज्ञाश्चक्षुरादयः | यान्तु तिष्ठन्तु वा देहे ममैते तु न किंचन || ५० ||

nūnamevāhamevaita manye jñāścakṣurādayaḥ | yāntu tiṣṭhantu vā dehe mamaite tu na kiṃcana || 50 ||

कष्टं कोऽयमहं नाम कथं केनोपकल्पितः | जगद्बालकवेतालस्तालोत्तालातुलाकृतिः || ५१ ||

kaṣṭaṃ ko'yamahaṃ nāma kathaṃ kenopakalpitaḥ | jagadbālakavetālastālottālātulākṛtiḥ || 51 ||

एतावन्तं चिरं कालं व्यर्थमालुठितोऽवटे | अहमत्र तृणोन्मुक्ते दुरद्रौ हरिणो यथा || ५२ ||

etāvantaṃ ciraṃ kālaṃ vyarthamāluṭhito'vaṭe | ahamatra tṛṇonmukte duradrau hariṇo yathā || 52 ||

स्वार्थमालोकने चक्षुर्यदितून्मुखतां गतम् | तदहं नाम कोसौ स्याद्योऽस्मिन्दुःखे न मोहितः || ५३ ||

svārthamālokane cakṣuryaditūnmukhatāṃ gatam | tadahaṃ nāma kosau syādyo'sminduḥkhe na mohitaḥ || 53 ||

स्पर्शनाय निजे तत्त्वे यदि जाता त्वगुन्मुखीतत्कोयं स्यादहं नाम कुपिशाच इवोदितः || ५४ ||

sparśanāya nije tattve yadi jātā tvagunmukhītatkoyaṃ syādahaṃ nāma kupiśāca ivoditaḥ || 54 ||

रसेष्वभिनिषण्णेऽस्मिन्स्वक्रमे रसनेन्द्रिये | अहं मृष्टभुगित्येष कुतस्त्यः कुत्सितो भ्रमः || ५५ ||

raseṣvabhiniṣaṇṇe'smin svakrame rasanendriye | ahaṃ mṛṣṭabhugityeṣa kutastyāḥ kutsito bhramaḥ || 55 ||

शब्दशक्तिं गते श्रोत्रे वराके स्वार्थपीडिते | तदहंकारदुःखस्य निर्बीजस्य क आगमः || ५६ ||

śabdaśaktiṃ gate śrotre varāke svārthapīḍite | tadahaṃkāraduḥkhasya nirbījasya ka āgamaḥ || 56 ||

आत्मभरित्वेन निजे घ्राणे स्वं गन्धमागते | अहं घ्रातेति यो माता तं चौरं नैव वेद्म्यहम् || ५७ ||

ātma-bhari-tv-ena nije ghrāṇe svaṃ gandhamāgatē | ahaṃ ghrātēti yō mātā taṃ cauram naiva vēdm'yaham || 57 ||

मृगतृष्णाक्रमेणैषा भावना व्यर्थभाविनी | भावस्तस्यामसत्यायां यः सोऽयमिति संभ्रमः || ५८ ||

mṛgatṛṣṇākrameṇaiṣā bhāvanā vyarthabhāvinī | bhāvastasyāmasatyāyāṃ yaḥ so'yamiti saṃbhramaḥ || 58 ||

वासनाहीनमप्येतच्चक्षुरादीन्द्रियैः स्वतः | प्रवर्तते बहिः स्वार्थे वासना नात्र कारणम् || ५९ ||

vāsanāhīnamapyetaccakṣurādīndriyaiḥ svataḥ | pravartate bahiḥ svārthe vāsanā nātra kāraṇam || 59 ||

वासनारहितं कर्म क्रियते ननु चित्त हे | केवलं नानुभूयन्ते सुखदुःखदृशोऽग्रगाः || ६० ||

vāsanārahitaṃ karma kriyate nanu citta he | kevalaṃ nānubhūyante sukhaduḥkhadṛśo'gragāḥ || 60 ||

तस्मान्मूर्खाणीन्द्रियाणि त्यक्त्वान्तर्वासनां निजाम् | कुरुध्वं कर्म हे सर्वं न दुःखं समवाप्स्यथ || ६१ ||

tasmānmūrkhāṇīndriyāṇi tyaktvāntarvāsanāṃ nijām | kurudhvaṃ karma he sarvaṃ na duḥkhaṃ samavāpsyatha || 61 ||

भवद्भिरेव दुःखाय वासनावासिता मुधा | बालैः पङ्कक्रीडनकं विनाशेनेव खिन्नता || ६२ ||

bhavadbhireva duḥkhāya vāsanāvāsitā mudhā | bālaiḥ paṅkakrīḍanakaṃ vināśeneva khinnatā || 62 ||

वासनाद्या दृशः सर्वा व्यतिरिक्तास्तु नात्मनः | जलादिव तरङ्गाद्या ज्ञस्यैवान्यस्य नानघ || ६३ ||

vāsanādyā dṛśaḥ sarvā vyatiriktāstu nātmanaḥ | jalādiva taraṅgādyā jñasyeva anyasya nānagha || 63 ||

तृष्णयैव विनष्टाः स्थ व्यर्थमिन्द्रियबालकाः | कोशकारकुकृमयस्तन्तुनेव स्वयंभुवा || ६४ ||

tṛṣṇayaiva vinṣṭāḥ stha vyarthamindriyabālakāḥ | kośakārakukṛmayastantuneva svayaṃbhuva || 64 ||

तृष्णयैवेह लुठथ जरामरणसंकटे | भ्रमदृष्ट्येव शिखरिपथिकाः श्वभ्रभूमिषु || ६५ ||

tṛṣṇayaiveha luṭhatha jarāmaraṇasaṅkaṭe | bhramadṛṣṭyeva śikharipathikāḥ śvabhrabhūmiṣu || 65 ||

वासनैवेह भवतां हेतुरेकत्र बन्धने | रज्जुः शून्याशयप्रोता मुक्तानामातता यथा || ६६ ||

vāsanaiveha bhavatāṃ heturekatra bandhane | rajjuḥ śūnyāśayaprotā muktānāmātatā yathā || 66 ||

कल्पनामात्रकलिता सत्यैषा हि न वस्तुतः | असंकल्पनमात्रेण दात्रेणेव विलूयते || ६७ ||

kalpanāmātrakalitā satyaiṣā hi na vastutaḥ | asaṃkalpanamātreṇa dātreṇeva vilūyate || 67 ||

एषा हि भवतामेव विमोहाय क्षयाय च | वातलेखेव दीपानां स्फुरतामपि तेजसाम् || ६८ ||

eṣā hi bhavatāmeva vimohāya kṣayāya ca | vātalekheva dīpānāṃ sphuratāmapi tejasām || 68 ||

हे चित्त सर्वेन्द्रियकोश तस्मात्सर्वेन्द्रियैरैक्यमुपेत्य नूनम् | आलोक्य चात्मानमसत्स्वरूपं निर्वाणमेवामलबोधमास्स्व || ६९ ||

he citta sarvendriyakośa tasmātsarvendriyairekyamupetya nūnam | ālokya cātmānamasatsvarūpaṃ nirvāṇamevāmalabodhamāssva || 69 ||

विषयविषविषूचिकामनन्तां निपुणमहंस्थितिवासनामपास्य | अभिमतपरिहारमन्त्रयुक्त्या भव विभवो भगवान्भियामभूमिः || ७० ||

viṣayaviṣaviṣūcikāmanantāṃ nipuṇamahaṃsthitivāsanāmapāsya | abhimataparihāramantrayuktyā bhava vibhavo bhagavānbhiyāmabhūmiḥ || 70 ||